Steiner, Arpad/ Vincent of Beauvais: De eruditione filiorum nobilium.
Edited by ARPAD STEINER. Medieval Academy Books, No. 32 (1938).

 [[ Print Edition Page No. i ]] 

 [[ Print Edition Page No. ii ]] 

 [[ Print Edition Page No. iii ]] 

 [[ Print Edition Page No. iv ]] 

 [[ Print Edition Page No. v ]] 

The publication of this book was made possible by grants of funds to the
Academy from the Carnegie Corporation of New York and the
American Council of Learned Societies.





Printed in U.S.A.

george banta publishing company, menasha, wisconsin

 [[ Print Edition Page No. vi ]] 


 [[ Print Edition Page No. vii ]] 


IDESIRE to extend my profound gratitude to the Mediaeval Academy of America and to the American Council of Learned Societies, whose generosity has made the publication of this work possible. I am indebted to the Rotograph Commission of the Modern Language Association of America for photostats of MSS. B.N. Lat. 16606 and 16390. I have been deeply obliged by Professor B. L. Ullman of the University of Chicago, who, from a rich store of ancient and mediaeval lore, gave unstinted advice on editorial technique and identification of quoted material. I am happy to express my heart-felt appreciation to Mr G. W. Cottrell, Jr, Executive Secretary of the Mediaeval Academy, who with untiring effort and skill revised and corrected the manuscript and gave invaluable suggestions as to its final form. I wish to thank Professor J. J. Reilly, Librarian of Hunter College of the City of New York, Professor A. H. Gilbert of Duke University, Professor M. R. P. McGuire of the Catholic University of America, Dr E. D. Goldschmidt, formerly of the Preussische Staatsbibliothek in Berlin, and Dr Zoltan Haraszti of the Boston Public Library for kind interest, assistance, and encouragement.

Arpad Steiner

 [[ Print Edition Page No. viii ]] 

 [[ Print Edition Page No. ix ]] 


 [[ Print Edition Page No. xi ]] 


1. The Significance of De Eruditione Filiorum Nobilium

VINCENT OF BEAUVAIS’S treatise, cited at least by title in many a history of civilization or pedagogy, has shared the fate of more than one notable production of literature. Few writers have had direct knowledge of this most extensive precursor of the Humanist tracts on education, a topic which was to become an ever-recurrent theme in the literature of the Quattrocento.1 The manuscripts of De Eruditione in existence are far outnumbered by copies of the larger and more widely known works of Vincent, and it has not been reprinted since the end of the fifteenth century. It has been translated twice into German, but both translations are hardly less inaccessible than the original, and it will appear upon closer examination that the very work2 which has served as chief source of information for most students of mediaeval education was probably based on an inaccurate and unreliable translation rather than on the original text. By the lack of editions, A. Hentsch3 was prevented from including Vincent in her thorough study of mediaeval writers on the education of women; a recent investigation4 was admittedly made from Friedrich’s synopsis of De Eruditione; and false conclusions in an otherwise instructive disquisition into the educational ideals of the thirteenth century5 have arisen from the author’s using the above-mentioned translation in lieu of the original text. This scarcity of editions has recently been deplored by F. H. Colson6 and L. K. Born.7

Opinions have been divided as to the intrinsic value of the treatise. F. C. Schlosser, the noted historian, found it worthy of translation into German;8 F. von Raumer called it ‘a remarkable and intelligent book’;9 K. Schmidt assigned it considerable space in his voluminous history of
 [[ Print Edition Page No. xii ]] 
education;1 W. Münch asserted that Vincent’s work was considered highly authoritative in its day.2 On the other hand, B. Hauréau, in a very hasty sketch, judged it a mere jumble of citations,3 and Bientinesi4 found it merely an echo of Hugo of St Victor, Richard of St Victor, and Alfarabi. Whereas R. Limmer was more or less noncommittal in his views,5 R. Friedrich’s verdict is most laudatory: he declared it, with some exaggeration, the first comprehensive educational treatise in Christian literature.6

Except for the arrangement of the material, Vincent cannot and would not claim any originality, since he himself stated his intention of compiling an anthology of appropriate passages from sacred and profane writers for the edification of children and their tutors. Nonetheless, we must endorse Münch’s assertion, for Vincent’s treatise was borrowed almost entirely by William Perrault,7 and, as will be shown later, was drawn upon by Aegidius Romanus8 in his famed De Regimine Principum. There can be little doubt that Vincent’s chapters on the moral training of women were known to Christine de Pisan,9 and were echoed by the many similar moralists of the fourteenth century. If we give credence to A. F. Leach,10 whose assertion is unfortunately not supported by objective evidence, Vincent’s work exerted a profound influence upon Vergerio, Enea Silvio Piccolomini, and other Humanist theorists of education. No doubt, there are striking parallels to be drawn between Mafeo Vegio’s De Educatione Liberorum11 and Vincent’s De Eruditione, and especially notable is the same effort to coördinate classical and Christian ethical and pedagogical ideals. Still, the Christian, nay ascetic, tendencies are so predominant in Vincent that he could have furnished to his Humanist successors scarcely more than the framework on which to build their more or less original systems of education, even if Pastor’s,12 Toffanin’s,13 and Walser’s14 labors have convinced us that Humanism in its
 [[ Print Edition Page No. xiii ]] 
beginnings was no less fervent in its faith than the century of Vincent.1

Indeed, the atmosphere which pervades Vincent’s De Eruditione is that of the remarkable religious revival of the thirteenth century which the orders of friars helped to bring about.2 In this renascent monasticism, ‘the principle of mediaeval Catholicism celebrated its highest triumph’.3 Without recalling the character of the ruler4 for whose children the treatise was compiled, one would be likely to believe that its chapters on moral training were just a collection of pious homilies, devoid of any practical value whatever. The kingly ideal of Vincent, dominated by the Dominican stress laid on mortification of the flesh,5 had, however, its living incarnation in St Louis. Every single attribute of the monastic king portrayed by De Eruditione was embodied in the royal ascetic who wore a hair-shirt, and who deemed leprosy a lesser evil than mortal sin. Joinville’s graphic portrait of St Louis opens the question as to whether Vincent modeled his ideal on his king, or whether the latter became so deeply imbued with the teachings of his mendicant friend that Vincent’s very words flow from his lips in the raptured story told by the Seneschal.6 This question is not lacking in interest: in political literature, related to the genre of De Eruditione, recent writers7 are prone to see in early Humanists a ‘new’ realism which culminated in Machiavelli at the apogee of the Renaissance. Joinville’s illustration of Vincent’s ideal prince is proof that our friar was just as ‘realistic’ as his successors — but his realism, to be sure, had a very different trend. Thirty years later, Aegidius Romanus readily dismissed the ascetic and monastic ideals;8 the Zeitgeist had evidently changed.

After K. Schmidt’s and R. Friedrich’s synopses, it is unnecessary to summarize the treatise again.9 Is it because of Aristotelian influence that Vincent divides the task of education into three periods, according to the age of the pupil? At any rate, he does not refer to the authority of the Philosopher in this respect. Generally speaking, the influence of Aristotle is more conspicuous in trifling details than in the basic conceptions
 [[ Print Edition Page No. xiv ]] 
of De Eruditione. Quintilian must have had a determining influence on the first few, especially the first and second, chapters. In the chapters dealing with the technique of learning, Vincent was chiefly inspired by Hugo of St Victor’s Didascalicon, from which whole chapters were borrowed literally. Gerard Ithier’s De Institutione Novitiorum was the mainstay of the sections dealing with manners, a book of monastic etiquette being thus set up as the code of manners for royalty. No less important are St Augustine and St Bernard of Clairvaux in the chapters bearing on moral training. The last nine chapters, devoted to the education of girls, are based almost entirely on St Jerome’s letters to Laeta, Eustochium, Demetrias, and Salvinia, interspersed with long passages from St Cyprian’s De Habitu Virginum. Hieronymic influences, however widely practice may have varied from the ideal,1 had been so preponderant since the early Middle Ages2 that Vincent could not help being least eclectic and least original on this point.

The spirit of the treatise is best characterized by the frontispiece of MS. 16606 of the Bibliothèque Nationale, representing a corpse in the grave, with a legend reminiscent of the eternal memento mori of the Middle Ages. However widely conversant Vincent may have been with ancient letters,3 we must not forget the manner in which Johannes Trithemius4 eulogized him: ‘Vir in diuinis scripturis studiosus et exercitatus; ac veterum lectione diues.’ His attitude was distinctly not the detached aestheticism of the Humanist. Referring to St Jerome, Bede, Gratian, and Hugo of St Victor, he sought in the ancients arguments to confirm the doctrines of the Church, for ‘no testimony is stronger than the one proffered by an enemy’ (Cap. xvi). Thus the characterization of Vincent as a classicist5 is not to be taken literally. His principles in this respect were exactly the same as those of Notker Balbulus6 or of Hrabanus Maurus.7 They fully agreed with the position of the Church,8 initiated by St Augustine and St Jerome and codified by the Decretum of Gratian. At the same time, however, it must be pointed out that Vincent’s
 [[ Print Edition Page No. xv ]] 
practice greatly differed from his principles. Following the precepts of Isidore of Seville,1 he severely condemned ‘the corruption of the minds and tongues of children by poetical fables and immoral fictions (luxuriosa figmenta),’ and found them valuable only for learning the rules of metrics; in their place, he recommended the reading of Prudentius, Sedulius, Peter Riga, and ‘many others’ (Cap. v). The tabulation of Vincent’s citations will show that he very rarely availed himself of these ‘wholesome, religious and moral’ compositions, and that he preferred by far to quote Ovid, Horace, and other pagans.

The reason why the treatise has come down to us in so few manuscripts is that, as was noticed by J.-B. Bourgeat2 and Friedrich,3 at least part of its contents reappeared in the Speculum Doctrinale, Books ii, v, vi, and viii of which contain large portions of the treatise, minus the scriptural and numerous other citations. Likewise, a large proportion of the citations from classical authors appear in various books of the Speculum Historiale. Under such circumstances, it was evidently considered unnecessary to copy or to reprint the treatise. Whether Friedrich was right or wrong in his contention that in the treatise Vincent wished to compile a popular and easily comprehensible work in contrast to the concise and ‘scholarly’ chapters of the Speculum Doctrinale, the chief value of a modern edition of De Eruditione lies in the fact that the treatise contains in a fairly unified and manageable system the whole of Vincent’s pedagogy, otherwise widely scattered in the immense forest of the Speculum Maius.

2. The Date of Composition of De Eruditione

K. Schmidt, without stating his evidence, dated the treatise as of 1245-1249.4 R. Friedrich pointed out that Queen Marguerite, to whom the treatise was dedicated, had left in 1249 with her husband for a crusade from which she did not return until 1254.5 At this latter date, the royal children would no longer have been of ‘too tender an age,’ as the dedication has it, to read the treatise themselves. From these facts, Friedrich, following Schlosser’s line of reasoning,6 concluded that the terminus ante quem of De Eruditione was 1249. The dedication names Philippe, the second son of Louis and Marguerite, and mentions also the child’s tutor. Philippe was born on 30 April 1245. Thus, Schlosser’s and Schmidt’s terminus a quo seems plausible enough, although the date 1246, or even 1247, may appear more probable since it is not likely that
 [[ Print Edition Page No. xvi ]] 
the infant was given a tutor immediately. Unfortunately, this tutor, Simon ‘clericus,’ has never been identified.1 The royal couple had at this time, besides Philippe, one daughter, Isabelle (1242-71), and one son, Louis (1244-60),2 for whose edification Vincent intended his work. Although this dedication unquestionably proves that Vincent himself was not the teacher of the royal children, it is still occasionally asserted that Vincent educated the children of St Louis.3 On the other hand, Friedrich went too far when contending that Vincent was no teacher at all. B. L. Ullman correctly defined Vincent’s status at Royaumont as that of a professor of theology at the convent.4

The dedication of De Eruditione is significant from one more aspect: Vincent speaks in it of an ‘opus quoddam universale’ which he is composing at this same time, and from which he extracts the chapters dealing with education in order to oblige the Queen and Simon the Clerk. Bourgeat could not decide whether this larger work was the Speculum Doctrinale,5 and his contradictory conclusions were severely taken to task by Friedrich.6 The latter categorically declared that Vincent could not possibly have worked simultaneously on two books of the magnitude of the Doctrinale, yet he must have been preparing the Doctrinale at this period; the ‘opus universale’ and the Doctrinale were therefore in his view identical.7

Had Friedrich based his study on the original instead of on Schlosser’s translation, he would have assuredly noticed the striking fact which has escaped the attention of everybody interested in De Eruditione: the text of the treatise actually refers to various portions of the ‘opus universale’ no less than ten times. A list of these references follows:

P. 8, 91, refers to cap. De tractatu Correptionis; p. 8, 6, ‘iam alias diximus’; p. 9, 21, to cap. De Excellentia Principis in Sapientia; p. 31, 15, to ‘ubi actum est de regimine auditus’; p. 103, 10, to Book iii, ‘de moribus et bona conversatione actuum’; p. 122, 165-168, in general to various books and chapters dealing with decency and good manners; p. 134, 67-68, to Book ii ‘ubi actum est de reverentia dei’; p. 150, 108-109, to Book ii ‘ubi actum est de sacramento matrimonii’; p. 185, 118-119, to Book iii, cap. De Honestate Cultus; p. 192, 48, to Book iii concerning the taciturnity of girls.

One glance at the table of contents of the Doctrinale will reveal the
 [[ Print Edition Page No. xvii ]] 
fact that these references do not concern that work at all. But the list likewise refutes Daunou, who asserted that the treatise was ‘the first part of a general work on the duties of princes.’1 It is equally certain that the references do not concern the twenty-eight chapters of De Eruditione Morali Principum,2 which, according to Daunou, was composed about 1260, but in any case not prior to 1254.3 Thus, A. Millauer, who presumed the ‘opus universale’ to be identical with De Eruditione Morali Principum,4 was also mistaken. Lacking any knowledge of the Speculum vel Imago Mundi, we might conjecture that this work was alluded to in the references; it is, however, stated authoritatively that this work ‘must have been written a number of years before 1244.’5 At any rate, the references allow the inference that De Eruditione was originally the fourth book of a larger treatise; they show the haste with which Vincent endeavored to satisfy Queen Marguerite’s wishes. This haste also explains the number of repetitions which occur in the citations.

With the lack of positive evidence, two hypotheses may solve the problem of identifying the ‘opus universale’: (1) it is not impossible that the references point to an earlier version of the Speculum Doctrinale, which was changed later, in its final revision; (2) the prologue of De Eruditione Morali Principum proves that Vincent, during his stay at Royaumont, busied himself with composing a mirror for princes, ministers, and courtiers, of which no more than the first book was ever completed. The references may allude to this incomplete work.

In view of these considerations, P. Mandonnet’s conjecture which ascribed the pseudo-Thomistic Opusculum XXXVII, De Eruditione Principum, now commonly attributed to William Perrault, entirely to Vincent,6 must be rejected. To be sure, MS. Cod. Reg. Lat. 1037 of the Vatican Library bears the note that the treatise was written by Vincent, but its tone is completely out of keeping with Vincent’s style and mannerisms. Add to this that its author calls himself in the preface ‘praedicatorum minimus,’ and speaks of ‘quidam princeps’ by whom he was urged to compose his work, expressions which Vincent never used in any identified work.

 [[ Print Edition Page No. xviii ]] 

3. The Sources of the Treatise

Hugo of St Victor has been named by R. Friedrich as Vincent’s chief source; Richard of St Victor and Alfarabi have been added by G. Bientinesi as equally important inspirations. Although it was known that the treatise is a patchwork of a large number of citations,1 it was impossible to point out all the sources used by Vincent until the text itself had been scrutinized.

Naturally, the nearly nine hundred non-scriptural citations in the text are not of equal importance. Many serve a merely rhetorical purpose; they either embellish the text, or are only parallel passages that add nothing new to an idea already propounded. More than the Speculum Doctrinale, De Eruditione appears to be an anthology of pedagogical flosculi from varied sources, and Vincent himself endorses the Augustinian idea that the same value or authority must not be attributed to all books. Thus, the Index to the present edition, which attempts to tabulate and locate all of Vincent’s citations, is misleading if taken for an accurate gauge of Vincent’s educational concepts. Many an Aristotelian or Ciceronian passage only re-illustrates a point at issue. As a matter of course, the principle of parallelism holds good for the poetical citations to an even greater extent.

The charge that Vincent’s citations are very inaccurate2 will be answered in the critical apparatus, which attempts to list all the more important changes made by Vincent in his excerpts. It will be found that Lieser went too far when making a sweeping condemnation of Vincent’s method of citing. No doubt, in some passages Vincent rather freely modified the texts quoted in order to suit them to his purposes. Such changes appear in prose and poetry alike. On the other hand, no objection can be raised to mere omissions or to slight alterations. The present edition, which completes short omissions in the apparatus and marks long omissions by dots, tends to show that Vincent’s way was not too distant from our modern method of quoting. Often, the divergences of Vincent’s text from modern, critical editions are found in good variants of these texts; sometimes, especially in the Augustinian and Senecan texts, these variants will be found worthy of attention.

No doubt, as has been pointed out frequently, Vincent often did not cite at first hand but drew freely upon florilegia and upon other authors.3
 [[ Print Edition Page No. xix ]] 
In the treatise, e.g., he uses Gratian’s Decretum more than once for its citation material. Passages from Bede, Jerome, and Augustine are manifestly borrowed from the Decretum.1 Still, Lieser may exaggerate when he asserts that the larger part of the citations from ancient authors are derived from secondary sources. Often, brief citations are found in a more complete form somewhere in the Speculum Maius. Moreover, those particular passages of the Naturale, dealing with psychology, which Lieser examined are evidently less concerned with the ancients than most parts of the Doctrinale and all of the De Eruditione. The latter presents a totally different picture in this respect. It is an especially significant fact that Lieser found St Jerome frequently quoted from secondary sources: one glance at De Eruditione will convince us that, even if some Hieronymic passages are quoted at second hand, Vincent must have been conversant with this author, whom he quotes no less than 150 times, very often at considerable length. No matter how greatly Vincent was influenced by Johannes de Rupella and Albertus Magnus in his system of psychology, Lieser’s results must certainly not be generalized either for the whole of the Speculum Maius or for De Eruditione.

The Index to the present edition tabulates authors and passages verified; a mere statistical table of the authors, and of the frequency with which they appear in the treatise, is given here.

I. Ancient Authors
Apuleius 2
(Pseudo-)Apuleius 1
Aristotle 19
Boethius 4
Catonis Disticha 19
Cicero 39
Claudian 4
Epicurus 1
Fulgentius 1
Horace 16
Julius Caesar 1
Juvenal 2
Lucan 2
Macrobius 2
Martial 2
Maximian 2
Ovid 60
Palladius 1
Persius 2
Petronius 1
Plato 2
(Pseudo-)Plautus (Querolus) 3
Pliny the Elder 1
Pliny the Younger 3
Quintilian 17
(Pseudo-)Quintilian 4
Sallust 3
Secundus Philosophus 4
 [[ Print Edition Page No. xx ]] 
Seneca, Annaeus 5
Seneca, L. Annaeus 57
Sextus Pythagoricus 1
Sidonius, Apollinaris 3
Statius 2
Suetonius 2
Terence 7
Theophrastus 4
Tibullus 5
Valerius Maximus 9
(Pseudo-)Varro 17
Vegetius 2
Virgil 2
(Pseudo-)Virgil (Poet. Lat. Min.) 1
II. Christian-Latin Poets
Arator 1
Prosper 5
Prudentius 1
Sedulius 2
III. Patristic Literature
a. Latin Fathers
Ambrose 43
Augustine 75
Bede 4
Caesarius of Arles 2
Cassianus 2
Cassiodorus 1
Cyprian 18
Ennodius 5
Gregory the Great 15
Hilary of Poitiers 4
Isidore of Seville 5
Jerome 148
(Pseudo-)Jerome 8
Julianus Pomerius 6
Lactantius 5
Symmachus 6
b. Greek Fathers
Basil 1
Chrysostom 4
(Pseudo-)Chrysostom 3
(Pseudo-)Clement of Rome 10
Dionysius Areopagita 1
Gregory Nazianzen 2
Origen 2
(Pseudo-)Origen 1
IV. Arabic Authors
Alfarabi 3
Avicenna 2
Rhasis 1

 [[ Print Edition Page No. xxi ]] 
V. Scholastic Literature
Anselm of Canterbury 3
Bernard of Clairvaux 45
Fulgentius of Ruspe 1
Gratian 6
Hugo of St Victor1 46
(Pseudo-)Hugo 1
Hugo of Folieto 1
Petrus Cantor 2
Richard of St Victor 2
VI. Miscellaneous Mediaeval Literature
(Pseudo-)Alanus 1
(Pseudo-)Boethius 23
Geoffrey of Vinsauf 2
Hildebert of Lavardin 1
John of Salisbury 1
Matthew of Vendôme 1
Petrus Alfonsi 1
Philosophus 4
(Pseudo-)Plutarch 1
Proverbia Sapientum 5
Proverbs and Sentences 6
(Pseudo-)Seneca 12
Walahfrid Strabo 1
Walter of Châtillon 4

Since the number of citations alone has been considered here, these tables disregard repetitions, which are listed in the Index.

An instructive parallel may be drawn between Vincent’s pedagogical sources in De Eruditione and his psychological authorities, tabulated by Lieser,2 in five books of the Speculum Naturale. We note that, whereas in Lieser’s tables the ratio between patristic and classical citations is nearly two to one, in our tables the balance is almost even, although the latter are slightly outnumbered by the former, particularly if the Greek Fathers, too, are included. This apparent balance would be upset even more if length and importance of the citations were taken into consideration. With the exception of Seneca, and a few anecdotes taken from Valerius Maximus, the citations from the ancients are rather brief, while those excerpted from Jerome, Augustine, Origen, Cyprian, Bernard of Clairvaux, and Hugo of St Victor are quite extensive.

As to individual authors, the Aristotelian citations are, with one exception, curt, and often irrelevant; once, an Aristotelian passage is linked with a spurious Plato citation (Cap. xxiv, ll. 11-14). The few genuine Boethian passages are far outnumbered by those taken from the pseudo-Boethian Disciplina Scholarium. Cicero’s prominence among the classical prose writers fully tallies with his vogue in the twelfth century;3 he is second only to Seneca, whom he rivals especially as a moralist; his orations
 [[ Print Edition Page No. xxii ]] 
appear only twice, while his letters are not quoted at all.1 The frequent recurrence of the Disticha Catonis is well in keeping with their prevalence in the elementary text-books of the period.2 Apuleius is not named in the two Asclepian citations. Julius Caesar is disguised under the name of Julius Celsus. Ovid is, as is well known, Vincent’s favorite poet, whom he cites with untiring enthusiasm worthy of the ‘aetas Ovidiana.’3 Among the prose writers, Seneca vies with Ovid,4 with the odds against the poet, since Vincent does not discriminate between Seneca the Elder and Seneca the Younger. If citations from the various pseudo-Senecan writings be allowed to swell the number of the genuine Senecan passages, we cannot help concluding that Seneca’s popularity easily matches that of the best loved and most revered Fathers of the Church.5 No distinction is made between the two Plinies either, while all three citations marked ‘Plautus’ are taken from the pseudo-Plautine Querolus.

Quintilian deserves special attention. Only four citations are drawn from the pseudo-Quintilianian Declamationes, whereas the Institutio Oratoria (Books i, ii, v, viii, and xii) is quoted seventeen times. Thus, even though D. Bassi’s statement6 is exaggerated, Quintilian was actually no negligible quantity in the genesis of De Eruditione. Evidently, the rediscovery of Quintilian, revolutionizing Humanist education,7 did not mean a complete break with the traditions of the Middle Ages.8 Moreover, in order to gauge the influence of Quintilian, it must be borne in mind that his trend of thought is apparent even when he is not named; as was pointed out, the first two chapters of De Eruditione manifestly bear the earmarks of the great Roman educator, and to this should be added an indirect influence which makes itself felt through the pedagogical letters of St Jerome.

The citations from Virgil, Persius, and Tibullus9 are insignificant compared with the Horatian passages; while Horace is less neglected by Vincent
 [[ Print Edition Page No. xxiii ]] 
than one might believe from E. Stemplinger’s report on the thirteenth century,1 Virgil is ignored so much that one passage ascribed to him is really found in the Poetae Latini Minores. The rest of the classical citations, excepting one passage from Maximian and several from Valerius Maximus, are brief, and may well have been taken from florilegia, or borrowed at second hand. Sextus Pythagoricus and Theophrastus, as stated by Vincent himself, are naturally cited from St Jerome’s Commentaria in Ezechielem and Adversus Jovinianum.

As already mentioned, Vincent’s citations from Christian Latin poets are amazingly few and far between despite his fervent admonitions as to the value of pious and wholesome readings. Besides those enumerated in the table, Martianus Capella, whom Vincent quotes indirectly, through Hugo’s Didascalicon, is included in the Index.

According to the table of patristic literature, the mainstays of Vincent’s system were Ambrose, Jerome, and Augustine; 22 works of Ambrose, 19 works and 32 letters of Jerome, and 45 works of Augustine, most frequently the Confessions, De Doctrina Christiana, and the Civitas Dei, are named. Over one sixth of all citations are drawn from Jerome, on whose ideas the education of girls is entirely based. The first place among the Greek Fathers is occupied by Chrysostom, whose genuine works are quoted along with the pseudo-Chrysostomian collection of homilies on Matthew’s Gospel, although their genuineness is doubted in the Historiale. Second to Chrysostom are the pseudo-Clementine Recognitiones — Itinerarium Petri — quoted from the translation of Rufinus of Aquileia. With the exception of a lengthy citation from Origen and a prose paraphrase from Gregory Nazianzen, the rest of the passages from the Greek Fathers are unimportant.

Scholastic literature is numerically much weaker in the treatise than patristic literature, the numerical preponderance of which is, however, somewhat offset by Vincent’s well-known, extensive borrowings from Hugo’s Didascalicon, and from Gerard Ithier’s De Institutione Novitiorum, quoted also under Hugo’s name.2 G. Bientinesi’s mention of Richard of St Victor as one of Vincent’s chief inspirations appears to be exaggerated, but the influence of Bernard of Clairvaux is less known. Copious passages are extracted from both the genuine and the supposititious works of the latter, and the concurrence of Bernard the Mystic with Hugo the orthodox scholar is a significant characteristic of De Eruditione. Vincent’s conception of moral training is permeated with the ecstatic transcendentalism
 [[ Print Edition Page No. xxiv ]] 
of the Saint of Clairvaux, an influence which left its deep marks also on the secular letters of the period.1

Arabic writers receive very scanty consideration in the treatise, in striking contrast to their share in the psychological chapters of the Naturale. The Arabic citations are inconsequential, with the exception of the Alfarabi passages.

As to miscellaneous mediaeval literature, the pseudo-Boethian De Disciplina Scholarium is quoted no less than 25 times. It is amazing that a recent forgery2 was so wholeheartedly endorsed by Vincent unless his liking for this pamphlet on conditions at the University of Paris3 be explained by the strife between University and Friars, which, after long smouldering, came to an open breach in 1250.4 The long excerpts bear witness to the fact that Vincent considered the work pedagogically valuable; its popularity among the Dominicans is attested by the commentary wrongly attributed to St Thomas Aquinas.5 Since there has recently been a renewed interest in this curious work, it may not be amiss to remark that Vincent’s text proves the necessity of a new edition of De Disciplina Scholarium (cf. p. 30, ll. 77-79), because of the lacunae in Migne.6

Liber de Articulis Fidei, ascribed by Vincent to Boethius, which Lieser was unable to identify,7 has turned out to be the pseudo-Alanian De Trinitate (p. 56). The pseudo-Plutarchian Institutio Traiani8 was taken over from Helinandus’s De Bono Regimine Principis (Migne, PL, 212, 735 ff.). The well known pseudo-Senecan sets of maxims (cf. Index) are well represented. While one of the Plato citations is evidently spurious and probably mediaeval, but could not be located, the other was found among the sentences of Caecilius Balbus.9 The Proverbia Sapientum was found to be one of the numerous mediaeval collections of aphorisms from Seneca, Publilius Syrus, etc.10 The ‘Philosophus’ passages, one of
 [[ Print Edition Page No. xxv ]] 
which could not be identified, are related to the Proverbia Sapientum: they draw chiefly on Publilius Syrus and the Proverbia Senecae, while one is borrowed from Petrus Cantor’s Verbum Abbreviatum, where it appears under the same label, and one from Petrus Alfonsi’s Disciplina Clericalis. Notable are the few citations from two nearly contemporary poets, Geoffrey of Vinsauf and Walter of Châtillon.

Thus, the lack of contemporary authorities, used abundantly in the Naturale, is conspicuous in De Eruditione. Similarly striking is Vincent’s indiscriminate marking with ‘Philosophus’ passages which are not taken either from Aristotle or any scholastic author. Indeed, in this respect, he goes so far as to mark by this label a common proverbial phrase, rara avis, which is taken in this case from Jerome’s Adversus Jovinianum (p. 147, ll. 18-19). Unlike the Speculum Maius, De Eruditione does not mark a single passage with ‘auctor.’ Apparently, in the treatise, Vincent strove to be more accurate than in the maze of his larger work. Several times, he names the author of a passage in De Eruditione whereas the same passage appears under ‘auctor’ in the Doctrinale or Naturale: Doctrinale, v, 171, is ascribed in De Eruditione to Ambrose, as is Doctrinale, vi, 100 (the same in Naturale, xxxii, 84); Naturale, xxxi, 65, ‘auctor,’ is assigned in De Eruditione to Boethius.

The majority of the citations seem to reproduce the sources literally. Words, sentences, or even long passages are, of course, frequently omitted. Such omissions are often indicated by the insertion of ‘vero’ or ‘quidem.’ At times, the changes endeavor to simplify the text; familiar terms are occasionally substituted for rare ones.

4. Vincent of Beauvais and Aegidius Romanus

As has been said, Vincent’s treatise must have had considerable influence upon the educational thought of his day. Besides William Perrault’s De Eruditione Principum, even though to a lesser extent, this influence is tangible in Aegidius Romanus’s important treatise De Regimine Principum.1

Aegidius Colonna (1243 or 1247-1316),2 the ‘Doctor Fundatissimus,’ wrote his work at the request of Philip the Fair, grandson of Louis IX.
 [[ Print Edition Page No. xxvi ]] 
De Regimine Principum, eulogized as the finest and most erudite book ever composed by an Italian,1 well known to Dante,2 and translated into seven languages, was one of the most widely read political tracts in the Middle Ages.3 It was written scarcely a generation after Vincent’s De Eruditione,4 and there can be no doubt that Aegidius, who, as a pupil of Aquinas, had spent his youth in Paris, was conversant with Vincent’s work.

Aegidius’s De Regimine is, as is well known, an Aristotelian elaboration of the political doctrines of St Thomas Aquinas, ‘a subtle merging of the principles of Aristotle with those of Christianity.’5 Minutely analyzing the duties of a prince, the treatise devotes twenty chapters in the second half of its second book to the education of royal children. Aegidius’s tone is laconic; he is much less prolix than Vincent, partly because his chief authority is Aristotle, whom he untiringly quotes as ‘the Philosopher’ without adducing parallel flosculi, and partly because he expounds some of the contents of De Eruditione in other books of De Regimine. In addition, he, like Perrault, entirely omits Vincent’s chapters dealing with the technical points of learning.

Still, Aegidius was no plagiarist. Although his attitude concerning religious duties was just as orthodox as Vincent’s, his views were much less ascetic than Vincent’s. Whereas the paramount ideal of De Eruditione was virginity, Aegidius, despite his misogynist stand, declared that matrimony was the natural condition of man. Vincent totally disregarded the importance of physical education, whereas Aegidius, as an early precursor of the Humanist educators, realized its value, although he did not deem it proper for princes. Otherwise, however, even if the discussion is bolstered by Aristotelian references, in De Regimine we are confronted with the same line of reasoning as in De Eruditione. ‘The soul is nobler than the body’; the early training of children is necessary because of the turbulence of youth; children of princes must learn grammar, dialectic, music, arithmetic, geometry, and astronomy; theology is the highest branch of learning, but royal children must study ethics, economics, and especially politics, etc. Literal agreements appear in Aegidius’s chapter on the qualities of the teacher (Cap. ix):

Quaerendus est magister, qui possit iuuenes . . . ad optima inducere. Optimum autem & bonum . . . est duplex: scientia scilicet et mores. Ad bonos autem
 [[ Print Edition Page No. xxvii ]] 
mores inducitur dupliciter quis, exemplo per bonitatem vitae, & verbo per monitiones debitas . . . Magister . . . debet esse sciens in speculabilibus. Prudens in agibilibus. Et bonus in vita. Adhoc autem quod sit sciens in speculabilibus, requiruntur tria. Quod sit inuentiuus ex se . . . quia qui nullo modo scit aliqua inuenire, sed solum nouit aliorum dicta referre, magis est recitator quam doctor . . . Debet esse memor, recolendo praeterita. Secundo decet ipsum esse prouidum futurorum . . . Verum quia ad bonum quis inducitur non solum monitionibus vel correctionibus, sed etiam operibus & exemplis; requiritur quod huiusmodi doctor sit in vita bonus et honestus. Nam quia aetas iuuenilis valde est prona ad intemperantiam & lasciuiam; quantumcunque puerorum doctor eis verba proponeret, si tamen opere contraria faceret, iuuenes illi exemplo inducti de facili ad illicita declinarent. Patet igitur talem quaerendum esse doctorem, qui quantum ad scientiam speculabilium sit inuentiuus ex se, intellectiuus aliorum, & iudicatiuus tam inuentorum quam intellectorum.1

But to do justice to Aegidius it must be pointed out that even in this chapter, manifestly inspired by Cap. ii of De Eruditione, he adds an important feature to Vincent’s pedagogic ideal: Aegidius’s teacher must be experienced enough to observe individual differences in his pupils. Like Vincent, Aegidius discusses the importance of discipline as to tongue, eyes, and ears (Cap. x), table manners (Cap. xi), drinking and matrimony (Cap. xii), play, gestures, and clothing (Cap. xiii), and friendship and companionship (Cap. xiv). After devoting three chapters to the three distinct periods in the education of boys, which he defines under the influence of Aristotle much more clearly than Vincent, he takes up in one chapter physical training without going much beyond Vincent, since he does not judge it important in the education of princes. Finally, the last three chapters discuss the upbringing of girls, who must remain, as in De Eruditione, confined to the privacy of the home, and must be prevented from gadding about as well as from idling. Taciturnity is extolled as the chief virtue of womanhood — surely a bathos from Vincent’s final paean on virginity.

To sum up, the ‘first philosophical pedagogy,’ as the educational portions of Aegidius’s treatise have been styled, is manifestly dependent upon Vincent’s De Eruditione. Although Aegidius is able to add everywhere a new, and occasionally, an original touch, he reproduces not only the fundamental ideas but frequently also the words of his predecessor.

5. Manuscripts and Editions

Daunou enumerates seven manuscripts of De Eruditione in the Histoire Littéraire,2 one of which,3 when examined by the present editor,
 [[ Print Edition Page No. xxviii ]] 
turned out to be William Perrault’s De Eruditione Principum. Three of these manuscripts, the existence of which seemed doubtful to Daunou, have been preserved in England. Dating from the fourteenth and fifteenth centuries, they would not have contributed any material improvement on the text, and so they have not been considered by the editor. The present edition is based on three manuscripts and the edition of 1481.

Two of these manuscripts are found in the Bibliothèque Nationale in Paris, the third in the Staatsbibliothek in Munich. The basic manuscript is B.N. Lat. 16390, the oldest, and evidently the most correct manuscript; it is marked P in the apparatus. The initials of the chapters are missing; from Cap. viii, the chapter titles are either completely omitted, or inserted at the bottom of the folio by a different hand. The manuscript was in many instances corrected by a later hand; such corrections were not always taken over by the other manuscripts or the incunabulum. P dates from the thirteenth century, and its content was described by the ‘Inventaire des manuscrits latins de la Sorbonne conservés à la Bibliothèque Impériale,’ Bibliothèque de l’École des Chartes, xxxi (1870), 141. Much younger is B.N. Lat. 16606, assigned by the same catalogue to the fifteenth century. This manuscript, marked R in the apparatus, and most beautifully and legibly written is strangely incorrect. Due to gross ignorance, the copyist committed numerous errors, carelessly omitting words, nay whole paragraphs, and misspelling names and titles, but R is not to be rejected altogether, because it occasionally offers better readings than P.

The third manuscript used is Cod. Monac. Lat. 469. This manuscript seems to have remained unknown, and thus a fuller description of it follows:

Binding: leather on wooden covers; size: 20,7×13,2 cm.; front center stamped with 10 rows, each containing 5 stamps, the Lamb of God alternating with the double-headed eagle. Inside the cover, coat-of-arms of the Ducal Library of Bavaria, 10 blank sheets, 174 numbered pages followed by 3 blank pages. The initial on fol. 1r is miniated. A document dated 1 September 1443 is found on the inside of the back cover.1 In the two Parisian manuscripts the table of contents follows the dedicatory epistle, but in the Munich manuscript it follows the last chapter, which the copyist evidently finished with a sigh of relief, saying ‘Deo Gracias.’ The last folio, after the table of contents, has the following note: ‘Liber fratris Jacobi Blaa Ordinis fratrum predicatorum, prouincie
 [[ Print Edition Page No. xxix ]] 
Dacie, conuentus holbaccensis, quem emit Colonie anno domini 1443. Anima eius per misericordiam dei requiescat in pace.’ Thus, the one-time owner of the codex, Friar Blaa, was a member of the Dominican convent at Holbaek, Denmark, founded in 1270 in the Scandinavian province of the order.1 The manuscript seems to have been copied in the fourteenth century. It is marked M in the apparatus.

The filiation of the manuscripts is clear. M is a copy of P, all corrections of which, however, it has not taken over; it is in no relation with R. M is nearly as correct as P, though towards the end the copyist seems to have lost patience and shortened a few citations. R was copied from an uncorrected version of P.

The treatise is commonly known as De Eruditione Puerorum Regalium; it was printed with this title among the Opuscula of Vincent in 1481 by Johannes von Amerbach in Basel. The title De Eruditione Filiorum Nobilium has been adopted for the present edition as more appropriate, since it appears not only in R but also in Gilles Mallet’s catalogue in the description of the fourteenth-century French translation by Jean Daudin.2 The edition of 1481 is described by Brunet,3 who lists one more printed edition of the treatise, that of Rostock, 1477.4 Readings of the 1481 edition, which has about two hundred confusing misprints and errors, have been marked I in the apparatus. I agrees in general with P, but occasionally reproduces errors of M. The copy used by the editor belongs to the Boston Public Library.5

The three manuscripts preserved in England are as follows:

1. Corpus Christi College, Cambridge, MS. 325, 1; cf. M. R. James, A Descriptive Catalogue of Manuscripts in the Library of Corpus Christi College, Cambridge (Cambridge: 1912), ii, 142.

2. Merton College MS. cx; cf. ‘Catalogus Codicum Manuscriptorum Collegii Mertonensis,’ Catalogus Codicum MSS. Qui in Collegiis Aulisque Oxoniensibus Hodie Adservantur (Oxford: 1852), i, 52.

3. Trinity College MS. 374,8; cf. M. R. James, The Western MSS. in the Library of Trinity College (Cambridge: 1900), i, 473-475.

De Eruditione is entitled in the first two codices De Puerorum Nobilium Eruditione; it appears in the Trinity College manuscript as the second book of De Instructione Puerorum Nobilium, the first book of which is Vincent’s De Institutione Morali Principis.

 [[ Print Edition Page No. xxx ]] 

6. Translations

Stephan Hofer1 mentions two inedited fourteenth-century French translations of De Eruditione, one by Jean Daudin (1380), canon at the Sainte-Chapelle, and another by the Carmelite Jean Golein (1320-1403). The first edition of Gröber’s Grundriss mentions only Golein’s translation,2 which is not mentioned either by V. Le Clerc,3 or by L. Delisle.4 At any rate, only one copy of the French translation is in existence, in a fifteenth-century manuscript, B.N. français 9683, which Delisle, without further evidence, declared to be the one made by Jean Daudin.5

The French version was followed more than four centuries later by a German translation from the pen of one of the founders of modern historiography in the nineteenth century, Friedrich Christian Schlosser (1776-1861).6 Schlosser’s translation7 is important not on account of the fame of the professor at Heidelberg, but because, as we saw, it has been used as a substitute for the inaccessible original. And yet, the reputation of Schlosser’s work was not deserved at all, although the introduction still contains interesting material. Young Schlosser’s easy irony8 appears in the condescension with which he treats Vincent, ‘den guten Alten,’ and his contempt for philological learning9 results in numerous inaccuracies that mar his work. He freely shortens and omits citations, makes no attempt whatsoever at their identification, and leaves out even the references given by Vincent. Occasionally, he frankly admits that he is not interested in a citation, and obligingly advises the reader to look up the text, e.g., in St Jerome, if he cares to do so. The outcome of this cavalier treatment is disastrous, not only because of the mistranslations, but because the unwary reader is absolutely unable to judge from Schlosser’s translation what is original and what is borrowed material.

The same shortcomings, although to a somewhat smaller extent, lessen the value of the other German translation, by A. Millauer,10 which has
 [[ Print Edition Page No. xxxi ]] 
apparently remained unknown to practically all writers on the treatise.1 The translation was printed posthumously, and it bears all the earmarks of an unfinished work. Millauer, as is evidenced by his introduction as well as by his notes on the authors cited in Vincent’s text, lacked the proper scholarly equipment. He makes faint attempts to identify a few citations here and there; on the other hand, he marks most of the scriptural quotations. His work is marred by mistranslations just as much as Schlosser’s. Underestimating the extent of Vincent’s citations, he freely omits and misplaces quotations marks and references, a practice which closely resembles that followed by Schlosser.

Thus, the conclusion is justified that the text and the spirit of De Eruditione are hopelessly lost in the available translations. And yet, as has been pointed out, one of these defective versions has served as intermediary between Vincent’s pedagogical thought and historians of education. It is manifest that Vincent’s pedagogy must be reconsidered in the light of a new and accurate text, and to facilitate this task is one aim of the present edition.

7. Text and Apparatus of the Present Edition

The present edition reproduces the text of B.N. Lat. 16390 (P). A few obvious errors of P have been corrected when all three of the other versions agree, but in such cases the reading of P appears in the apparatus. The text follows the spelling, capitalization, etc., of P, including, so far as possible, inconsistencies in the use of u and v and t and c, but the punctuation has been brought into conformity with modern usage. (In the citations, the punctuation is that of the various modern editions utilized.) Short omissions in the citations are completed in the apparatus; longer omissions are indicated in the text by dots.

The apparatus consists of three sections, as follows:

1. Testimonia: titles of the works cited, with exact location of the citations. Bibliographical details relating to this section will be found in the Index. For practical reasons, the text of Migne has been preferred (with a few exceptions), even if a work in question has already been published in the Viennese Corpus. In general, early editions have not been used, except when the editor was unable to locate a citation in a modern edition. At times, however, recourse to early editions proved necessary, even when a given citation could be located in a modern edition. In this connection, an instructive example is furnished by a citation from Caesarius of Arles, quoted in the text as taken from Caesarius’s
 [[ Print Edition Page No. xxxii ]] 
first homily. In Migne, it is found among the innumerable pseudo-Augustinian sermons, but it actually appears in the Omelia Prima in the 1508 Venice edition of Caesarius’s homilies.

The editor has made no attempt to verify the scriptural citations or those marked ‘glossa’; the latter are apparently borrowed from Walahfrid Strabo’s Glossa Ordinaria. Checking these citations would have been an undertaking too remote from the editor’s field.

2. Alterations made by Vincent in his citations, with the exception of changes in word order, a listing of which has not been attempted.

3. Variants of R, M, and I, with the occasional rejected readings of P. The spelling reproduced in this section of the apparatus is always that of the manuscript named first.


 [1] G. Voigt, Die Wiederbelebung des classischen Alterthums (2nd ed., Berlin: Reimer, 1881), ii, 461 ff.; W. H. Woodward, Vittorino da Feltre and Other Humanist Educators (Cambridge: University Press, 1897).

 [2] R. Friedrich, Vincentius von Beauvais als Pädagog nach seiner Schrift ‘De Eruditione Filiorum Regalium’ (Leipzig: Peters, 1883).

 [3] De la Littérature didactique du moyen âge, s’adressant spécialement aux femmes (Cahors: Couestant, 1903).

 [4] G. Bientinesi, ‘Vincenzio di Beauvais e Pietro Dubois considerati come pedagogisti,’ Atti della R. Accademia di Torino, li (1915-1916), 1411 ff.; lii (1916), 191 ff.

 [5] R. Limmer, Bildungszustände und Bildungsideen des 13. Jahrhunderts (Munich-Berlin: Oldenbourg, 1928).

 [6] M. F. Quintiliani Institutionis Oratoriae, Liber I (Cambridge: University Press, 1924), p. lii.

 [7] ‘The Perfect Prince: a Study in Thirteenth- and Fourteenth-Century Ideals, Speculum, iii (1928), 471.

 [8] Cf. Cap. vi.

 [9] Geschichte der Hohenstaufen und ihrer Zeit (4th ed., Leipzig: Brockhaus, 1872), vi, 333.

 [1] Geschichte der Pädagogik (4th ed., Cöthen: Schettler, 1878), ii, 340-348.

 [2] Gedanken über Fürstenerziehung (Munich: Beck, 1909), p. 38.

 [3] Notes et extraits de quelques manuscrits de la Bibliothèque Nationale (Paris: Klincksieck, 1892), v, 110-115.

 [4] Op. cit. (1916), 203.

 [5] Op. cit., p. 16.

 [6] Op. cit., p. 41.

 [7] A. Steiner, ‘Guillaume Perrault and Vincent of Beauvais,’ Speculum, viii (1933), 51-58.

 [8] Cf. Cap. iv.

 [9] M. Laigle, Le Livre des Trois Vertus de Christine de Pisan (Paris: Champion, 1912).

 [10] The Schools of Mediaeval England (London: Methuen, 1915), p. 250.

 [11] Maphei Vegii Laudensis De Educatione Liberorum et Eorum Claris Moribus Libri Sex, ed. Sister M. W. Fanning, The Catholic University of America, Studies in Mediaeval and Renaissance Latin, i (Washington, D. C., 1933). A critical text of Books i-iii.

 [12] Geschichte der Päpste seit dem Ausgang des Mittelalters (2nd ed., Freiburg i. Br.: Herder, 1891), i, 36-44.

 [13] ‘Che cosa fu l’Umanesimo,’ Biblioteca Storica del Rinascimento, vii (Florence: Sansoni, 1928), 29 ff.

 [14] Gesammelte Studien zur Geistesgeschichte der Renaissance (Basel: Schwabe, 1932).

 [1] Cf. A. Janner, ‘Problemi del Rinascimento,’ Nuova Antologia, 1933, 458-463.

 [2] I. C. Hanna, Christian Monasticism (New York: Macmillan, 1925), p. 157.

 [3] R. Sohm, Outlines of Church History, transl. M. Sinclair (London: Macmillan, 1926), p. 121.

 [4] Cf. C.-V. Langlois in E. Lavisse, Histoire de France (Paris: Hachette, 1911), iii, 2, 18 ff.

 [5] R. Garrigou-Lagrange, ‘Character and Principles of Dominican Spirituality,’ in Dominican Spirituality, transl. A. M. Townsend, O. P. (Milwaukee: Bruce, 1934), p. 59.

 [6] Cf. especially Les Enseignements de Saint Louis à son fils, Joinville, Histoire de Saint Louis, ed. Natalis de Wailly (Paris: Hachette, 1914), p. 307 ff. Similar agreements are found in Les Enseignements de Saint Louis à sa fille, Collection des Historiens de la France, xx, 82-86, 307.

 [7] H. W. Eppelsheimer, Petrarca (Bonn: Cohen, 1926), p. 130.

 [8] R. Scholz, ‘Die Publizistik zur Zeit Philipps des Schönen und Bonifaz viii,Kirchenrechtliche Abhandlungen 6/8 (Stuttgart: Enke, 1903), p. 68.

 [9] A brief synopsis was given by R. Limmer, op. cit., pp. 205-206.

 [1] H. Jacobius, ‘Die Erziehung des Edelfräuleins im alten Frankreich, nach Dichtungen des xii., xiii. und xiv. Jahrhunderts,’ Beihefte zur Zeitschrift für romanische Philologie, 16 (Halle a.S.: Niemeyer, 1908).

 [2] C. Bernard, De l’Enseignement élémentaire en France aux XIe et XIIe Siècles (Paris: Retaux, 1894), p. 406.

 [3] M. E. Boutaric, ‘Vincent de Beauvais et la science de l’antiquité classique au xiie siècle,’ Revue des Questions Historiques, xvii (1875), 1 ff.

 [4] De Scriptoribus Ecclesiasticis (Paris, 1512), p. 100b.

 [5] Cf. E. K. Rand’s controversy with L. J. Paetow’s conclusions in ‘The Classics in the Thirteenth Century,’ Speculum, iv (1929), 249-269.

 [6] De Viris Illustribus, vii; Migne PL, 59, 753C.

 [7] ‘De Institutione Clericorum, rec. A. Knöpfler,’ Veröffentlichungen aus dem Kirchenhistorischen Seminar München, 5 (Munich: Lentner, 1901), iii, 2, p. 191.

 [8] E. Norden, Die antike Kunstprosa (2nd ed., Leipzig: Teubner, 1898), ii, 688 ff.; J. E. Sandys, A History of Classical Scholarship (3rd ed., Cambridge: University Press, 1921), ii, 617 ff.; for the Catholic point of view cf. L. Pastor, op. cit., i, 8 ff.

 [1] Sententiae, iii, 13; Migne, PL, 83, 685A-688A.

 [2] Etudes sur Vincent de Beauvais (Paris: Durand, 1856), pp. 19-20.

 [3] Op. cit., p. 9.

 [4] Op. cit., p. 340.

 [5] Op. cit., p. 9.

 [6] F. C. Schlosser, Vincent von Beauvais, Hand- und Lehrbuch für königliche Prinzen und ihre Lehrer (Frankfurt a.M., 1819), ii, 205-206.

 [1] C.-V. Langlois, Le Règne de Philippe le Hardi (Paris: Hachette, 1887), p. 3.

 [2] J. A. Félix Faure, Histoire de Saint Louis (Paris: Hachette, 1866), ii, 637.

 [3] J. E. Sandys, A History of Classical Scholarship, i, 579.

 [4] ‘A Project for a New Edition of Vincent of Beauvais,’ Speculum, viii (1933), 312.

 [5] Etudes sur Vincent de Beauvais, pp. 19, 20, 28.

 [6] Op. cit., p. 9.

 [7] The same opinion had been held, unknown to Friedrich, by L. Figuier, Vie des savants illustres du moyen âge (Paris, 1867) p. 224.

 [1] Histoire littéraire de la France (Paris, 1835), xviii, 467.

 [2] I am deeply indebted to Professor Allan H. Gilbert and the Library of Duke University for loan of a photostat copy of the Merton MS.

 [3] Humbert of Romans, named in the dedication ‘totius ordinis nostri rector atque magister,’ was elected general of the Dominicans on 31 May 1254; F. Heintke, ‘H.v.R.,’ Historische Studien, 222 (Berlin, 1933), p. 53.

 [4] Vinzenz von Beauvais über die Erziehung (Ellwangen, 1887), p. 11.

 [5] B. L. Ullman, op. cit., Speculum, viii (1933), 315.

 [6] Des Ecrits authentiques de S. Thomas d’Aquin (2nd ed., Fribourg, Switzerland, 1910), p. 152, and Dictionnaire de théologie Catholique (Paris, 1920), vi, 905.

 [1] A. Vogel’s figures (872 including the scriptural citations) are way below the mark—Literarhistorische Notizen über den mittelalterlichen Gelehrten Vincenz von Beauvais (Freiburg i. Br., 1843), p. 14.

 [2] L. Lieser, ‘Vinzenz von Beauvais als Kompilator und Philosoph,’ Forschungen zur Geschichte der Philosophie und der Pädagogik, iii, 1 (Leipzig: Meiner, 1928), 10.

 [3] The best study of Vincent’s method in using the florilegia is B. L. Ullman’s series of articles, ‘Classical Authors in Mediaeval “Florilegia,” ’ Classical Philology, xxiii-xxvii (1928-1932), particularly xxvii (1932), 40-41.

 [1] A striking example will be found in Cap. xv, ll. 42-49, where a passage from Isidore and one from Jerome linked together are assigned to the latter on the basis of Gratian’s text.

 [1] Including Gerard Ithier’s De Institutione Novitiorum.

 [2] Op. cit., pp. 6 ff.

 [3] C. H. Haskins, The Renaissance of the Twelfth Century (Cambridge: Harvard University Press, 1927), p. 111.

 [1] J. E. Sandys, op. cit., i, 649.

 [2] E. K. Rand, ‘The Classics in the Thirteenth Century,’ Speculum, iv (1929), 261.

 [3] L. Traube, Vorlesungen und Abhandlungen, ii, Einleitung in die lateinische Philologie des Mittelalters, ed. P. Lehmann (Munich, 1911), p. 115.

 [4] This phase of the Senecan tradition is unknown to R. M. Gummere, ‘Seneca the Philosopher,’ Our Debt to Greece and Rome, 16 (Boston, 1922).

 [5] Vincent’s love for Seneca concurs with the latter’s vogue in vernacular literature, in which Senecan influences are not traceable until the thirteenth century. Cf. A.M.M. Smit, Contribution à l’Etude de la connaissance de l’antiquité au moyen âge (Leiden: Sijthoff, 1934), p. 3.

 [6] ‘Il Primo Libro della “Vita Civile” di M. Palmierì a l’ “Instit. Orat.” di Quintiliano,’ Giornale Storico della Letteratura Italiana, xxiii, 182.

 [7] W. H. Woodward, Studies in Education during the Age of the Renaissance 1400-1600 (Cambridge: University Press, 1906), pp. 8 ff.

 [8] W. H. S. Jones, ‘Quintilian, Plutarch, and the Early Humanists,’ Classical Review, 1907, 43.

 [9] O. Richter, De Vincentii Bellovacensis Excerptis Tibullianis (Bonn, 1865).

 [1] ‘Horaz im Urteil der Jahrhunderte,’ Das Erbe der Alten, ii, R.5 (Leipzig: Dieterich, 1921), 51.

 [2] B. Hauréau, op. cit., p. 113; idem, Hugues de Saint-Victor, nouvel examen de l’édition de ses œuvres (Paris, 1859), pp. 55 ff.

 [1] M. Lot-Borodine, ‘Sur les origines et les fins du Service d’Amour,Mélanges Offerts à M. Alfred Jeanroy (Paris: Droz, 1928), pp. 223 ff.

 [2] J. Porcher, ‘Le De Disciplina Scholarium, traité du xiiie siècle faussement attribué à Boèce,’ Positions des Thèses de l’Ecole Nationale des Chartes (Paris: Picard, 1921), p. 2.

 [3] P. Lehmann, ‘Pseudo-Antike Literatur des Mittelalters,’ Studien der Bibliothek Warburg, xiii (Leipzig: Teubner, 1927), 27.

 [4] H. Rashdall, The Universities of Europe in the Middle Ages (3rd ed., Oxford: Clarendon, 1936), 1, 375 ff.

 [5] M. Grabmann, ‘Die echten Schriften des Hl. Thomas von Aquin,’ Beiträge zur Geschichte der Philosophie des Mittelalters, xxii, 1-2 (2nd ed., Münster i.W.: Aschendorff, 1931), 356.

 [6] For refutation of P. Lehmann’s hypothesis as to the authorship of De Disciplina cf. A. Steiner, ‘The Authorship of De Disciplina Scholarium,Speculum, xii (1937), 81-84.

 [7] Op. cit., p. 25.

 [8] R. Hirzel, ‘Plutarch,’ Das Erbe der Alten, iv (Leipzig: Dieterich, 1912), 96 f.

 [9] P. Lehmann, op. cit., p. 25.

 [10] M. Manitius, Geschichte der lateinischen Literatur des Mittelalters, Handbuch der Altertumswissenschaft, ix, 2 (Munich: Beck, 1931), iii, 714 ff., mentions only poetical collections, but cf. e.g., Sentenze morali di filosofi greci, ed. M. Moschini (Milan: 1827), or Fiori e vita di filosafi ed altri savii ed imperadori, ed. Hermann Varnhagen (Erlangen: Junge, 1893); for a discussion of theological florilegia cf. G. Paré, A. Brunet, P. Tremblay, ‘La Renaissance du xiie siècle. Les Ecoles et l’Enseignement,’ Publications de l’Institut d’Etudes Médiévales d’Ottawa, iii (Paris-Ottawa: 1933), 240 ff.

 [1] R. Limmer, op. cit., p. 16, without adducing any proofs, expresses his suspicion that ‘Aegidius was to some extent dependent on Vincent and Perrault.’

 [2] For biographical data cf. U. Mariani, ‘Scrittori politici agostiniani del secolo xiv,Biblioteca Agostiniana, 2 (Florence: Libreria Editrice Fiorentina, n.d. [1928]), pp. 10 ff.

 [1] G. Ferrari, Corso sugli scrittori politici italiani (Milan, 1862), p. 105.

 [2] A. H. Gilbert, ‘Had Dante Read the Politics of Aristotle?’ PMLA, xlii (1928), 603.

 [3] M. Kaufmann, ‘Aegidius Romanus de Colonna . . . Pädagogische Schriften,’ Bibliothek der katholischen Pädagogik, xv (Freiburg i. Br.: Herder, 1904), 21.

 [4] According to Mariani, op. cit., p. 112, prior to 1281.

 [5] A. Franck, Réformateurs et publicistes de l’Europe, moyen âge-renaissance (Paris: Lévy, 1864), p. 74; less favorable is P. Janet’s verdict on Aegidius, cf. Histoire de la science politique dans ses rapports avec la morale (3rd ed., Paris: Alcan, 1887), i, 403.

 [1] D. Aegidii Romani . . . De Regimine Principum Libri III (Rome: Antonius Bladus, 1556), pp. 188b ff.

 [2] Op. cit., xviii, 466.

 [3] Cf. p. xi.

 [1] I am indebted for the description of this manuscript to Dr E. D. Goldschmidt, formerly of the Preussische Staatsbibliothek in Berlin.

 [1] F. Nielsen, Kirkeleksikon for Norden (Aarhus, 1900), i, 662.

 [2] L. Delisle, Recherches sur la librairie de Charles V (Paris: Champion, 1907), i, 93.

 [3] Manuel du libraire (5th ed., Paris: Firmin Didot, 1864), v, 1256-57.

 [4] Described by D. Reichling, Appendices ad Hainii-Copingeri Repertorium Bibliographicum (Munich: Rosenthal, 1905), i, 79 f.

 [5] Described by Z. Haraszti, More Books, Bulletin of the Boston Public Library, vii (1932), 265 f.

 [1] G. Gröber, Geschichte der mittelfranzösischen Literatur, i, 2nd ed. by Stephan Hofer, Grundriss der romanischen Philologie, Neue Folge (Berlin-Leipzig: De Gruyter, 1933), pp. 144 f.

 [2] Grundriss der romanischen Philologie (Strasburg: Trübner, 1902), ii, 1, 1072 f.

 [3] Histoire littéraire de la France au quatorzième siècle (2nd ed., Paris: Lévy, 1865), i, passim.

 [4] Op. cit., pp. 94 ff.

 [5] Op. cit., p. 94.

 [6] Cf. E. Fueter, Geschichte der neueren Historiographie (Munich-Berlin: Oldenbourg, 1911), pp. 411 ff.

 [7] Vincent von Beauvais, Hand- und Lehrbuch für königliche Prinzen und ihre Lehrer (Frankfurt a.M., 1819).

 [8] J. Schmidt, Geschichte der deutschen Literatur seit Lessings Tod (4th ed., Leipzig, 1858), iii, 460.

 [9] A. Bossert, Histoire de la littérature allemande (4th ed., Paris: Hachette, 1913), p. 859.

 [10] Vinzenz von Beauvais über die Erziehung, aus dem Lateinischen übersetzt und mit biographischem Anhang versehen von August Millauer (Ellwangen, 1887).

 [1] Mentioned by M. Kappes in Wetzer und Welte’s Kirchenlexikon (2nd ed., Freiburg i. Br.: Herder, 1901), xii, 978.

 [[ Print Edition Page No. 1 ]] 


 [[ Print Edition Page No. 2 ]] 



Other abbreviations are conventional or self-explanatory. For complete bibliographical information on editions used in checking source material cf. Index, pp. 221-236.

 [[ Print Edition Page No. 3 ]] 

Incipit Prologus sequentis opusculi. 1

Serenissime ac reuerentissime domine sue, francorum dei gracia regine
Margarete, frater vincencius de ordine predicatorum, qualiscumque
lector in monasterio suo de regali monte, perpetuam in domino salutem
et paratam in omnibus ad eius obsequia voluntatem. Nuper si bene5
recolitis, vestra sublimitas meam parvitatem rogare dignata est, ut de
scripturis diuinis flosculos conpetentes excerperem, ex quibus conpendio-
sum aliquid ad liberorum erudicionem salutarem conficerem, quo uidelicet
eorum tenera infancia salubriter imbui posset et quasi vas nouum recenter
infusum odorem sapientie suauissimum eorum memoria perpetuo re-
tineret.10 Nam quod noua testa capit, inueterata sapit.

Cum igitur in illo articulo temporis ob amorem et honorem illus-
trissimi domini nostri regis opus quodam universale de statu principis ac
tocius regalis curie siue familie, necnon et de rei publice amministracione
ac tocius regni gubernacione non solum ex diuinis scripturis verum etiam15
ex doctorum catholicorum sentenciis, insuper etiam philosophicis et
poeticis conficere iam cepissem, ut uestre petitioni, que apud nos merito
precepti uigorem optinet, cicius satisfacerem, ordine pretermisso partem
illam prefati operis, que ad puerorum regalium instruccionem pertinet,
componere festinaui eamque dignacioni uestre per manum symonis clerici20
uidelicet eruditoris philippi bone indolis filii uestri, qui eciam in hoc ipso
ualde sollicitus fuit apud me, ut opusculum istud explerem cicius, des-
tinaui. in quo scil. opusculo diligenter ex sanctorum ac prudencium
uirorum sententiis variis compilato licet idem pueri propter noua infancie
rudimenta nondum apti sint ad legendum et intelligendum, interim tamen25
ipsorum tamen didascali siue magistri poterunt ex diuersis eius capitulis,
prout eorum discrecioni visum fuerit, eisdem accipere et dare materiam

 [[ Print Edition Page No. 4 ]] 
litterarum ac versuum. Ipsi quoque pueri, cum aliquantulum in doc-
trina per semetipsos inde poterunt addiscendi ac bene vivendi multiplex
30 accipere documentum. Est autem hoc opusculum per capitula subiecta

Capitulum I.

De puerorum nobilium erudicione. 1

Filii tibi sunt? erudi illos et curua illos a puericia eorum. Filie
tibi sunt? serua corpus earum et non ostendas hyllarem faciem tuam
ad illas.’ Ita legitur in ecclesiastico vii. Et dicitur hoc ad quemlibet
fidelem, precipueque ad principem, cuius liberi quanto ad maioris honoris5
culmen in populo debent erigi, tanto maiori diligencia opus est illos a
puericia erudiri. Est autem erudire extra ruditatem ponere. anima
siquidem infantis carni recenter infusa ex eius corrupcione contrahit et
caliginem ignorancie quantum ad intellectum et putredinem concupis-
cencie quantum ad affectum, ideoque rudis efficitur et ad intelligendum10

 [[ Print Edition Page No. 6 ]] 
et ad bene agendum. Unde Augustinus in libro de trinitate xiiiio:
‘Anima,’ inquit, ‘etiam infantis paruuli se quidem nosse credenda est,
sed intenta nimis in eas res, quas per corporis sensus tanto maiore quanto
nouiore cepit deleccione sentire, nequaquam se cogitare potest . . . Sic
15 enim in omnes corporis sensus quantum illa sinit etas, se quasi coartat,
ut quicquid per carnem allicit uel offendit, hoc solum uehementer appetat
uel abhorreat. sua ergo interiora non cogitat nec admoneri potest,
ut hoc faciat, quia nondum admonentis nouit signa, ubi precipuum
locum tenent uerba.’ Hec augustinus. Itaque propter hanc duplicem
20 ruditatem oportet huiusmodi animam suscipere duplicem erudicionem,
uidelicet doctrine ad illuminandum intellectum et discipline ad regendum
affectum. Est enim doctrina scientia doctoris uel monitoris discipulo
impertita. ‘Disciplina’ uero ‘est,’ ut dicit beatus cyprianus, ‘ordinata           [[23-24]]
morum correpcio.’ Itaque pueri non solum erudiendi sunt uerbis, sed
25 eciam, si opus est, flagellis. Unde dominus ad animam rudem sic loquitur
sub figura ierusalem, Jeremia vi: ‘Erudire,’ inquit, ‘iherusalem, ne forte
recedat a te, anima mea, et ponam te desertam terram inhabitabilem.’
Ubi eciam iuxta lxx interpretes dicitur apercius: ‘Per omnem dolorem
et flagellum erudieris, iherusalem.’ hinc eciam de predicta duplici rudi-
tate30 ac duplici erudicione dicit Augustinus in libro de civitate dei xxii:
‘Quis ignorat, cum quanta veritatis ignorancia, que iam in infantibus est
manifesta, cum quanta vane cupiditatis habundancia, que incipit ap-
parere in pueris, homo in vitam ueniat, ita ut si viuere dimittatur, ut
uelit et facere, quicquid uelit, in omnia uel in multa facinorum et flagicio-
rum35 genera . . . perueniatur. Nam luxuria, inuidia, rapina, insana gau-
dia, homicidia, periuria et huiusmodi omnia ab illa radice erroris ac
peruersi amoris oriuntur, cum qua omnis filius adam nascitur. Sed
diuina gubernacione non omni modo dampnatos deserente, nec in ira
sua misericordias suas continente, in ipsis humani generis sensibus pro-
hibicio40 et erudicio contra istas, cum quibus nascimur, tenebras uigilant

 [[ Print Edition Page No. 7 ]] 
et contra hos opponuntur impetus, plene tamen et ipse laboribus et
doloribus. Quid enim sibi uolunt multimode formidines, que cohibendis
paruulorum adhibentur vanitatibus. Quid pedagogi, quid ferule . . .
quid uirge . . . Quid enim huiusmodi penis agitur, nisi ut impericia
debelletur et praua cupiditas infirmetur, cum quibus malis in hoc seculo uiuitur.45
Quid enim est . . . quod cum labore discimus, sine labore
nescimus, cum labore strenui, sine labore inhertes sumus. Nonne hinc
apparet, in quid humana natura uelut pondere suo procliuis . . . existat
et quanta ope, ut inde liberetur, indigeat. Desidia, segnicia, pigricia,
negligencia, quibus labor fugitur, sunt utique uicia, cum labor ipse, qui50
utilis est, sit pena.’ hec augustinus. Quoniam ergo puerilis etas rudis
et contumax est ad discendum et pigra ad bene agendum, prona uero ad
malum, ideo recte, postquam dictum est erudi illos, statim subiungitur:
Et curua illos a puericia ipsorum. Curua, inquam, illos, i.e. subice iugo
domini per obedienciam et eciam magistri per disciplinam. De primo55
dicitur in trenis Jeremie iii: ‘Bonum est uiro, cum portauerit iugum do-
mini ab adolescencia sua.’ De secundo dicitur in ecclesiastico vi: ‘Sub-
ice humerum tuum et porta illam,’ scil. sapiencie doctrinam, ‘et ne accidi-
eris vinculis eius,’ i.e. ne fastidias uel grauiter feras eius instructionem
atque cohertionem. Hec sunt enim vincula eius, de quibus ibidem postea60
dicitur: ‘Vincula eius alligatura salutaris.’ Curua, inquit, eos a puericia,
quoniam etas illa tenella flexibilis est, sicut cera mollis uel arbuscula
nouella. secundum hoc ergo tam erudicio quam curuacio refertur ad
utramque, scil. doctrinam uerborum et disciplinam morum. Vel spe-
cialiter, erudicio refertur ad doctrinam, curuacio ad disciplinam. Unde65
et dicitur in ecclesiastico xxx: ‘Curua ceruicem eius in iuuentute,’ quia
scil. arbor uel planta, dum adhuc est tenera, melius ad libitum curuatur;
cum autem induruerit, facilius frangitur quam curuatur. Unde statim
subiungitur: ‘Et tunde latera eius, dum infans est, ne forte induret et non
credat,’ i.e. consenciat tibi, cum eum iam adultum et induratum uolueris70
corrigi. Erit extunc tibi dolor anime, quando sc. iam non ualebis eum
corrigere. Hinc et quintilianus in libro primo de oratoria institucione.
‘Etas,’ inquit, ‘ . . . hominis tunc maxime formanda est, cum simulandi

 [[ Print Edition Page No. 8 ]] 
nescia est ac precipientibus facillime cedit. frangas enim cicius quam
75 corrigas, que in prauum duruerunt.’ hec ille. quodque non solum in
moribus sed eciam in sciencia sint erudiendi a puericia, dicitur in ecclesiastico
vi: ‘Fili, a iuuentute tua excipe doctrinam et ad canos inuenies sapien-
ciam.’ Econtra uero dicit seneca lucilio: ‘Turpis et ridiculosa res est           [[78-79]]
elementarius senex. iuueni siquidem est parandum, seni utendum.’ hoc
80 eciam improbat apostolus quibusdam iudeis, dicens hebreos v: ‘Cum
deberetis esse magistri, secundum tempus rursum indigetis, ut doceamini,
que sunt elementa sermonum dei.’ De utraque autem erudicione a
puericia filiis impendenda exempla reperiuntur in sacra scriptura, verbi
gracia de instructione morum in thobia. De hoc enim legitur in libro suo,
85 quod filium suum, cui nomen suum imposuit, ab infancia docuit timere
deum et abstinere ab omni peccato. porro de instruccione uerborum in
prouerbiis iiiio loquente salomone de seipso. ‘Ego,’ inquit, ‘fui filius
patris mei tenellus et unigenitus coram matre mea et docebat me atque
dicebat suscipiat verba mea cor tuum etc.’ Utraque autem erudicio scil.
90 doctrine et discipline siue documentorum et morum opus habet eciam
plerumque flagellis, de quibus iam alias dictum est, sc. in capitulo de
tractatu correpcionis.

II. De magistri eleccione. 1

Pueris ergo nobilibus eligendus est magister in ambobus, in sciencia ac
moribus. Nec facile possunt acquirere siue multiplicare scienciam nisi
per litterarum doctrinam. Ideoque necessarium est maxime talibus,
5 quibus opus est multa sciencia, ut litteris imbuantur a puericia. Unde,
sicut iam alias diximus, in litteris, quas quondam rex romanorum misisse           [[6-9]]
legitur ad regem francorum hortans eum, ut liberos suos institui faceret
liberalibus disciplinis, inter ceteras quoque adiecit: ‘Rex illiteratus est
quasi asinus coronatus,’ et quod maxime talibus necessaria sit multiplex

 [[ Print Edition Page No. 9 ]] 
sciencia, dicit palladius in libro io de agricultura.Neminem,’ inquit,10
‘magis decet quam principem meliora uel plura nosse,’ cuius doctrina
potest prodesse omnibus subiectis. Preterea, quia magnates non solent,
ut ceteri homines, corporaliter laborare, ideo utilis est eis honesta lit-
terarum occupacio, quam tempore vacacionis intendant percipiende
sapiencie, iuxta illud ecclesiastici xxxviii: ‘sapienciam scribe in tempore15
uacuitatis, quia qui minoratur actu, inueniet siue percipiet illam.’
Ceterum, ut dicitur in eodem xxxiii: ‘Multam maliciam docuit ociosi-
tas.’ hinc et seneca ad lucilium. ‘Ocium,’ inquit, ‘sine litteris mors           [[18-19]]
est.’ Denique sicut dicit hugo in libro didascalicon io: ‘Primum in uita
solacium est sapiencie studium.’ De hac quoque materia iam alias dic- 20
tum est supra, ubi actum est de excellencia principis in sapiencia. In
doctore autem quinque sunt requirenda, scil. mens ingeniosa, vita
honesta, humilis sciencia, simplex eloquencia, docendi pericia. Mens
inquam ingeniosa, ut ex multis, que doceri possunt, meliora eligere sciat,
nec totum ex aliorum dictis accipiat, iuxta illud Varronis philosophi.25
‘Illum,’ inquit, ‘eruditorem elige, quem magis mireris in suis quam
in alienis . . . Nil magnificum docebit, qui a se nil didicit . . . falsoque
magistri nuncupantur auditorum narratores ac sic audiendi sunt, ut qui
recensent rumores.’ Hec Varro. Secundum, quod requiritur in eo, est
honesta uita siue conuersacio, quia ‘turpe est doctori, cum culpa redar- 30
guit ipsum.’ Unde ieronimus ad nepocianum: ‘Non confundant,’
inquit, ‘opera sermonem tuum.’ Hinc et seneca ad lucilium: ‘Hoc,’           [[32-34]]
inquit, ‘turpissimum est, quod nobis obici solet verba nos philosophie
non opera tractare.’ Item ambrosius super lucam: ‘folia,’ inquit, ‘sine           [[34-35]]
fructu suspecta sunt michi. tales enim uestes habent exules paradisi.’ hoc35
est, de quo conqueritur augustinus in libro Confessionum io statum pueri-
cie sue confitens et de magistris suis pariter loquens. ‘In scolam,’ inquit,
‘datus sum ut litteras discerem, in quibus quid utilitatis esset, miser
ignorabam . . . Sed ludere delectabat et in nos vindicabatur ab eis, qui
talia utique agebant. Sed maiorum nuge negocia vocantur, puerorum40

 [[ Print Edition Page No. 10 ]] 
autem cum sint, a maioribus puniuntur . . . Nec faciebam ego bene . . .
sed michi, deus meus, bene fiebat abs te. Nec illi qui me urgebant, bene
faciebant, quia non ad te finem id referebant.’ hec augustinus. Ideo dicit
boecius in libro de scolastica disciplina: ‘Quisquis officium magistri
45 prosequi desiderat, uniuersa morum honestate oportet, ut polleat . . . sit
constans in uultu, pius in affectu, uirtutibus insignis, bonitate laudabilis.’
Et reuera uite honestas et maturitas in doctore auctoritatem adquirit et
multum in auditoribus proficit. Unde seneca ad lucilium epistola via.
‘Plus,’ inquit, ‘uiua uox et conuictus tibi quam oratio proderit. Unde ut
50 in rem presentem venias, congruit, primum, quia homines amplius oculis
quam auribus credunt, deinde quia longum est iter per precepta, breve et           [[48-52]]
efficax per exempla.’ Idem in epistola liia. ‘Illum,’ inquit, ‘elige
adiutorem, quem magis admireris, cum videris, quam cum audieris.’ ut
enim dicit augustinus in libro de doctrina christiana: ‘Habet, ut obedienter
55 audiatur, quantacumque granditate diccionis maius pondus vita ducen-
tis.’ Econtra vero dicit beatus bernardus ad eugenium libro iio: ‘Mons-
truosa res est . . . sedes prima et vita yma, lingua magniloqua et manus           [[56-58]]
ociosa, sermo multus et fructus nullus.’ Hinc et galterus in alexandreide
libro viiio:

60minus est preciosus et absque

pondere sermo grauis, quem non grauis edidit auctor.

Rumoresque facit leuitas auctoris inanes.

Talis recte dicere potest illud ouidii in libro tristium iio:

Crede michi, mores distant a carmine nostri.

65Et revera sicut exempla bona doctoris melius discipulos instruunt, sic
et mala corrumpunt. Unde ieronymus in epistola ad aletham: ‘Pro-
cliuis est,’ inquit, ‘malorum emulacio. Unde greca historia narrat
alexandrum orbis dominatorem leonidis pedagogi sui non potuisse viciis
carere in incessu et moribus, quibus adhuc paruulus fuerat infectus.’
70 Tercium, quod in eo requiritur, est humilis scientia. sciencia quidem,
quoniam ut dicit ouidius in libro tristium:

Quod minime nouit, nemo docere potest.

 [[ Print Edition Page No. 11 ]] 

Ideo dicit ieronymus ad rusticum: ‘Multo tempore disce, quod doceas.’           [[73]]
Hinc etiam idem dicit super ecclesiastem, quod pytagoricorum ‘disci-
plina’ fuit ‘tacere per quinquennium et postea eruditos loqui,’ secundum75
illud, quod ibidem scriptum est scil. ecclesiaste iii: ‘Tempus tacendi et
tempus loquendi’; hoc est quod dicitur ecclesiastico xviii: ‘Antequam
loquaris, disce.’ Hec autem sciencia debet humilis esse, non inflatiua.
alioquin non est vera sapiencia secundum illud salomonis prouerbiis xii:
‘Ubi humilitas ibi et sapiencia.’ Econtra vero de sciencia superba dicit80
apostolus Ia ad corinthios viii: ‘Sciencia inflat, caritas edificat.’ siquis
autem existimat se aliquid scire, nondum cognouit, quemadmodum opporteat
eum scire. talis est sciencia demonum, a qua etiam nominantur,
quia demon sciens interpretatur. Unde iacobus iii: ‘Non est,’ inquit,
‘ista sapiencia de sursum descendens, sed terrena, animalis, dyabolica.’85
Quartum est simplex eloquencia, quia, sicut ait tullius in prologo rethori-
‘Sapiencia sine eloquencia parum prodest.’ Hinc etiam dicitur           [[86-87]]
in ecclesiastico xx: ‘Sapiencia absconsus et thesaurus inuisus, que utilitas
in utrisque?’ Et reuera multum valet ad doctrinam facundia. Ut enim
ait therrencius in phormione:90

                      Nichil est . . .

Quin male narrando possit deprauari.

Econtra uero dicit tullius in libro de paradoxis: ‘Nichil esse tam horridum
et incultum, quod non splendescat oracione.’ Debet autem esse simplex
eloquencia, quia, sicut dicit Juuenalis libro iiiio:95

Torrens dicendi copia multis           [[95-97]]

et sua mortifera est facundia.

Ad hoc autem, ut sit homo facundus, oportet, ut adiuuent eum quinque,
videl. natura, consciencia, exercicium vel usus, gestus et cordis leticia.
Natura quidem, quia, sicut dicit quintilianus: ‘philosophia simulari100
potest, sed eloquencia non potest.’ Consciencia uero, quia, sicut dicitur
ecclesiastico vi: ‘lingua eucharis,’ i.e. graciosa, ‘in bono homine habunda-
bit.’ Et ut dicit claudianus in maiori:           [[103-104]]

 [[ Print Edition Page No. 12 ]] 

Carmen amat quisquis carmine digna gerit.

105Econtra uero dicit cato:

Turpe est doctori etc.

Ideo dicit seneca in libro de moribus: ‘Oratorem te puta, si tibi ipsi ante
omnes, quod oportet, persuaseris.’ Hinc et quintilianus libro viiio,
‘Melius,’ inquit, ‘aliis certe suadebit, qui prius ipsi persuaserit. prodit
110 enim se quamlibet custodita simulacio, nec unquam est tanta loquendi
facultas, que non titubet et hereat, quociens ab animo verba dissenciunt.’
hec ille. Exercicium autem, quia, sicut dicit tullius in rethorica iia:
‘Exercitacio est usus assiduus et consuetudo dicendi.’ Et ut dicit quin-
tilianus libro i: ‘Consuetudo est certissima magistra loquendi.’ hinc ut           [[114]]
115 seneca ait ad lucilium: ‘Mutuo ista fiunt et homines, dum docent, discunt.’
Gestu quoque adiuuatur homo in docendo, quia sicut dicit Valerius libro
viii: ‘Eloquencie ornamenta in pronunciacione apta et conueniente cor-
poris motu consistunt, quibus cum se instruxerit, tribus modis homines
aggreditur scil. aures eorum penetrando, oculos demulcendo, animos
120 inuadendo.’ hec valerius. Cui eciam videtur consonare supradictum
illud verbum senece: ‘Illum,’ inquit, ‘adiutorem elige, quem magis mireris,           [[121-122]]
cum uideris, quam cum audieris.’ Adiuuatur etiam eloquencia mentis
leticia iuxta illud ennodii: ‘Exultacio,’ inquit, ‘eloquenciam dat, quam
ingenium negat.’ hec autem leticia maxime prouenit ex securitate con-
sciencie,125 secundum illud apostoli IIa ad corinth.i. ‘Gloria,’ inquit, ‘nostra,
hoc est testimonium consciencie nostre.’ aliquando tamen ex bonorum
dictorum inuencione, iuxta illud prouerb. xv: ‘Letatur homo in sentencia
oris sui.’ aliquando eciam ex auditorum dignitate vel etiam multitudine
secundum illud quintiliani libro io: ‘Optimus quisque preceptor frequencia           [[129-130]]
130 gaudet et maiori theatro se dignum putat.’ Nec mirum, quia Boecius
in libro ypoteticorum: ‘Nullum est bonum, quod non pulcrius elucescat, si
plurimorum noticia conprobetur.’

 [[ Print Edition Page No. 13 ]] 

III. De modo docendi. 1

Preter hec in doctore requiritur docendi pericia vel industria, sc. ut
habeat modum in doctrina. In ipso quoque loqucionis modo quinque
sunt necessaria, uidel. dictorum apercio siue claritas, breuitas, utilitas,
suauitas, maturitas. Claritas quidem, ut aperte proferantur, ita ut ab5
omnibus intelligantur. ut enim ait prosper in libro iio De uita contem-
‘Tam . . . apertus . . . debet esse sermo docentis, ut ab intelli-
gencia sua nullos, quamuis imperitos, excludat; sed in omnium audien-
cium pectus cum quadam delectacione descendat.’ Aperte inquam, id
est, distincte et alte et plane. De primo legitur in libro neemie viii, quod10
‘legerunt in libro legis distincte et apposite ad intelligendum, et intel-
lexerunt, cum legeretur.’ De secundo dicit boecius in libro de scolastica           [[12-14]]
disciplina: ‘Cum . . . scolas legendi causa magister intrauerit extrinsecus
rigore assumpto . . . incipiat ore rotundo mediocriter ascendendo.’ Hinc
ysidorus in libro de origine officiorum iii: ‘vox,’ inquit, ‘lectoris simplex15
sit et clara et ad omne pronunciacionis genus accomodata . . . non hu-
milis, nec adeo sublimis . . . agrestem ac subrusticum sonum fugiens, nichil
femineum sonans, neque cum motu corporis sed . . . cum specie graui-
tatis.’ De tercio quintilianus libro io: ‘utendum est,’ inquit, ‘plane ser-           [[19-21]]
mone ut nummo, cui publica est forma . . . Usitatis enim tutius utimur,20
noua verba non sine periculo fingimus.’ huic etiam consonat apostolus
I ad thimotheum vi dicens: ‘prophanas uocum nouitates deuita.’ Hinc
patet, quod pueri docendi sunt loquendi genere sibi noto et usitato, quibus
multum valet exemplorum manifestorum adiunctio iuxta illud uarronis:           [[24-25]]
lucidissimum,’ inquit, ‘edocendi genus est exemplorum subdicio.’ hinc et25
Aristotiles in libro methaphisicorum i: ‘Illud,’ inquit, ‘ad quod assueti
sumus, est animo magis applicabile . . . quod autem extra illud est, inconuenientis

 [[ Print Edition Page No. 14 ]] 
est, immo inopinabile.’ Denique instruendi sunt singuli
secundum capacitatem suam iuxta illud euangelicum: ‘unicuique secun-
dum30 propriam uirtutem,’ in matheo xxv. Unde de hiis, qui eciam simplicibus
ingerunt subtilia, dicitur ysaie xix:Confundentur, qui opera-
bantur linum pectentes et texentes subtilia.’ Dicit eciam beatus ber-
nardus ad cartusienses, quod ‘difficilium meditacio scripturarum fatigat,           [[32-34]]
non reficit teneriorem animum, frangit intencionem, hebetat sensum.’
35 Ideo dicit palladius in libro de agricultura io: ‘pars est prima prudencie
ipsam, cui precepturus es, personam estimare.’ hiis autem, qui etiam
leuia verbis phaleratis aut coloribus rhetoricis ornare nituntur, dicit am-
brosius super lucam libro viii:Aufer lenocinia fucumque uerborum, que           [[37-39]]
solent eneruare sentencias.’ De hoc eciam arguitur heliu a domino in
40 iob xxxviii: ‘Quis est,’ inquit, ‘iste inuoluens sentencias sermonibus im-
peritis?’ Econtra uero dicit apostolus Ia ad corinth. ii: ‘loquimur non
in doctis humane sapiencie uerbis sed in ostensione spiritus et uirtutis.’
Breuitas autem moderata requiritur in docendo, quia, sicut dicit Yeroni-
mus super Jeremiam libro ii: ‘Nimia prolixitas onerat sensus legencium,
45 et immoderata breuitas prescidit studiosorum desiderium.’ Est autem
breuitas, ut dicit tullius in rethorica ia, ‘cum nullum nisi necessarium as-
sumitur verbum.’ hanc breuitatem multum impedit, cum homo certam           [[46-47]]
loquendi uiam non precogitat uel assumit. Ut enim ait varro: ‘Nusquam           [[48-49]]
deueniet, qui, quot uidet, sequitur calles.’ unde ouidius in libro de fastis v:

50Sepe stat incertus et nescit, qua sit eundum,

Cum uidet ex omni parte uiator iter.

huic etiam consonat, quod idem in libro methamorphoseos dicit:

Inopem me copia fecit.

Sicut ergo dicit hugo in libro didascalicon iiio: ‘Cum de qualibet arte
55 agimus, maxime in docendo, ubi omnia ad compendium restringenda sunt
et ad facilem intelligenciam reuocanda, non omnia dicenda sunt, que

 [[ Print Edition Page No. 15 ]] 
dicere possumus; ne minus utiliter . . . dicantur ea, que dicere debemus.’
unde horacius in poetria:

Offendunt, poterat duci quia cena sine istis.

Siquidem et utilitas requiritur in docentis sermonibus, quoniam, ut dicit60
seneca ad lucilium: ‘Non multis opus est sed efficacibus.’ De hoc autem           [[61]]
plenius dicetur inferius. Preterea in omni doctrina utilis est loquucionis
suauitas, ut delectacione quadam auditores demulceat et sic attenciores
reddat. Ut enim legitur in ecclesiastico xl: ‘Tybie et psalterium suauem
faciunt melodiam et super utraque lingua suauis.’ Et hanc suauitatem65
aliquando facit ipsa dictorum bonitas vel utilitas uel eciam iocunditas
iuxta illud horacii in poetria:

Aut prodesse volunt aut delectare poete

Aut simul et iocunda et ydonea dicere uite.

unde de bonitate uel utilitate dicitur in prouerbiis xiii: ‘Doctrina bona70
dabit graciam,’ scil. ipsi doctori, quia placebit auditori, eique iocunda fit,
iuxta illud horacii ubi supra:           [[72-73]]

Hec placuit semel, hec decies repetita placebit.

Aliquando eciam hoc facit dictorum uarietas, sicut dicit tullius in rhetorica           [[74-76]]
prima: ‘oracionem,’ inquit, ‘magnopere uariare oportet, quoniam in omnibus75
rebus similitudo sacietatis mater est.’ hoc est quod dicitur in iio
machabeorum ultimo: ‘Sicut uinum semper bibere aut semper aquam con-
trarium est, alterius autem uti delectabile,’ ita legentibus, si semper exac-           [[79-81]]
tus sit, sermo non erit gratus. Hinc et quintilianus: ‘In grandibus,’ inquit,
‘cenis hoc sepe nobis accidit, ut, cum optimis saciati sumus, varietas80
tamen nobis ex uilioribus grata sit.’ Ut enim ait uarro: ‘gaudet natura           [[81-82]]
varietate.’ Obseruanda est eciam in docendo maturitas, i.e. inter veloci-
tatem et tarditatem mediocritas. ut enim, seneca dicit ad lucilium:           [[83-86]]
‘inopia verborum et exilitas minus intentum auditorem facit, interrupte
tedio tarditatis facilius tamen insidet, quod expectatur, quam quod85
preteruolat.’ hec seneca. Itaque cauenda est et nimia inculcacio et
eciam nimia interrupcio. Denique sicut dicit augustinus in libro de
doctrina christiana
iiiio: ‘Quid prodest integritas loqucionis, quam non

 [[ Print Edition Page No. 16 ]] 
sequitur intellectus audientis, cum loquendi omnino nulla sit causa, si,
90 quod loquimur, non intelligunt, propter quos loquimur, ut intelligant . . .
Quid enim prodest clauis aurea, si aperire, quod uolumus, non potest.
Aut quid obest lignea, si hoc potest, quando nichil querimus nisi patere,
quod clausum est. Bonorum ingeniorum insignis est indoles verum in
uerbis amare, non uerba . . . Itaque non existimet quis dici melius, nisi
95 quod dicitur uerius, nec doctor uerbis seruiat, sed uerba doctori . . .
Cumque uir bonus et eloquens bona dicit, quantum debet, agit, ut intelli-
genter, ut libenter, ut obedienter audiatur.’ hec augustinus. Hinc et
plinius in epistola ad ursum: ‘Sicut,’ inquit, ‘faces ignem assidua concussione
custodiunt, demissum egerrime reparant, sic et dicentis calor et
100 audientis intencio continuacione seruatur, intercapedine autem et quasi
remissione languescit.’ Oportet autem magistrum habere docendi mo-
dum non solum in uerbis sed eciam in factis. ut enim ait boecius unde           [[102-113]]
supra: ‘Oportet ut sit eruditus, mansuetus ac rigidus . . . non neggligens,
nec arrogans. Eruditus, inquam, quia prius oportet, ut discat, quam
105 doceat . . . Mansuetus autem, ut, cum necesse est, discipulorum elacio-
nem pati sciat . . . rigidus eciam, ut . . . uindictam erroris imponat, . . .
oblatrantes remordeat, obliquantes reprimat, proteruientes corripiat . . .
Nec sit negligens, sed in officio magisterii sedulus et diligens. Sicut enim
in unoquoque opere mater inuenitur constancia, sic uniuerse doctrine ac
110 discipline est nouerca negligencia . . . Neque uero sit arrogans, quia
nunquam arrogantes fideliter instruunt, sed in fastigio simplices de-
spiciunt et quod sciunt, humiliter docere contempnunt, nec in datorem
sciencie causam referunt, sed in se propriam excellenciam respiciunt.’
hec boecius. Et recte dicit in datorem sciencie, quoniam a solo deo datur
115 sciencia, non solum docenti, sed eciam addiscenti. unde solus deus pro-
prie magister dicitur, et non homo, sicut ab ipso domino dicitur in matheo
xxiiio: ‘Nolite,’ inquit, ‘uocari rabi; unus est enim magister uester.’

 [[ Print Edition Page No. 17 ]] 
Hinc et augustinus in libro de magistro: ‘Omnes,’ inquit, ‘disciplinas, quas
se magistri docere profitentur, . . . cum uerbis explicant; . . . disci-
puli, . . . utrum uera dicta sint, apud semetipsos considerant, interiorem120
scil. ueritatem pro uiribus intuentes . . . falluntur autem, ut eos, qui non
sunt, magistros vocent, quia plerumque inter tempus loqucionis et tempus
cogitacionis nulla mora interponitur. et quoniam post admonicionem
sermocinantis cito intus discunt, foris se ab eo, qui admonuit, didicisse
arbitrantur. Nos autem intelligamus, quam vere scriptum sit auctoritate125
diuina, ne nobis quemquam magistrum dicamus in terris, et
quod unus omnium magister sit in celis. Quid autem sit in celis docebit
ipse, a quo et per homines foris signis admonemur, ut ad eum intro
conuersi erudiamur, quem diligere ac nosse uita beata est.’ hec augus-
tinus. Idem quoque dicit in libro retractacionum io: ‘Credibile est idcirco130
uera respondere de quibusdam disciplinis eciam imperitos earum, quia
presens est illis, quantum id capere possunt, lumen eterne racionis, ubi
hec immutabilia vera conspiciunt; non quod ea, sicut platoni . . . visum
est, aliquando nouerint et obliti fuerint; hoc et ego quondam in libro
soliloquiorum, quod nunc improbo, dixi, quod uidel. liberalibus disciplinis135
eruditi . . . illas in obliuione obrutas erunt et quodam modo re-
fodiunt.’ hec augustinus.

[IV.] De impedimentis addiscendi. 1

Dicto de magistro, de puerorum disciplina primitus consideranda sunt
duo, scil. quid eam impediat et quid eam promoueat. Impedimenta
quedam sunt ex parte uite, quedam ex parte studii uel doctrine. Ex
parte uite impediunt vii uicia. et primo superbia, que dum animam5
inflat, excecat. unde augustinus in libro confessionum de statu suo pris-
tino loquens, ita dicit: ‘Tumor meus refugiebat scripture modum et facies
mea nimis non sinebat me videre malum.’ Secundum est inuidia, de
quo dicit sapiens in libro sapiencie vio: ‘Non,’ inquit, ‘cum inuidia tabes- 10
 [[ Print Edition Page No. 18 ]] 
iter habebo, quoniam talis homo non erit particeps sapiencie.’
Tercium est iracundia, de qua eciam dicit poeta:

Ira impedit animum, ne possit cernere uerum.

Quartum est accidia siue pigricia, de quo dicit ambrosius super genesim,
quod nullus piger inuenitur in domo sapientis. ut enim legitur in libro
15 sapiencie io: Spiritus sanctus discipline,’ i.e. dator discipline, ‘effugiet
fictum,’ i.e. pigrum. unde recte dicitur pigro in prouerbiis vi: ‘vade ad
formicam, o piger, et disce sapienciam.’ Quintum est auaricia, de qua           [[18-19]]
dicit Jeronimus contra uigilancium: ‘Non est eiusdem hominis aureos
nummos et scripturas probare.’ Sextum est luxuria, de qua dicit boecius           [[19-22]]
20 in libro de scolastica disciplina:luxurie feruore studeat discipulus alienari,
quam triplici membro diuidunt satyrici, scil. unam consistere dicentes in
ornatu, alteram in choitu, terciam uero gulositatis assistricem.’ Sep-
timum est gula de qua dicit Jeronimus contra iouinianum libro iio: ‘Galienus           [[23-27]]
. . . etiam illos, quorum uita et ars est sagina, dicit . . . nec uiuere
25 diu posse, nec sanos esse, animasque ipsorum ita nimio sanguine et adipe
quasi luto inuolutas nichil tenue, nichil celeste, sed semper de carnibus et ructu
et ventris ingluuie cogitare.’ Idem eciam Jeronimus alibi dicit,           [[27-28]]
quod ‘uenter pinguis sensum tenuem non gignit.’ Dicit et boecius, ubi           [[28-31]]
supra, quod ‘uinum quidem modice sumptum intellectui videtur acumen
30 inferre, non modice uero potatum racionem perturbat, intellectum hebe-
tat, memoriam eneruat.’ Hec sunt ergo impedimenta uite, quibus scil.
impeditur percepcio sciencie uel sapiencie, quorum v sunt spiritualia, scil.
superbia, Inuidia, ira, accidia et auaricia, duo uero carnalia, scil. gula et
luxuria. unde in libro sapiencie io dicitur, quod ‘in maliuolam animam
35 non introibit sapiencia’; propter uicia spiritualia nec habitabit in corpore
subdito peccatis, id est in gulosis et luxuriosis. Ex parte uero studii uel
doctrine dicit hugo in libro didascallicon vo Tria impedimenta esse, videl.           [[37]]
negligenciam et imprudenciam et fortunam. Negligenciam, inquam, ad-
discendi, inprudenciam ordinis et modi, fortunam paupertatis uel infir-
mitatis,40 aut defectus librorum aut magistri. Itaque de primo discipulus

 [[ Print Edition Page No. 19 ]] 
est admonendus, de secundo instruendus, de tercio, si opus sit, adiuuan-
dus. De primo dicit boecius, ubi supra, quod ‘uniuerse discipline nouerca           [[42-44]]
est negligencia, meliusque,’ inquit, ‘esse mechanice deseruire quam sco-
lasticum onerari iugo negligencie.’ hec boecius. Hinc et ennodius: ‘Ar-
cium,’ inquit, ‘mater . . . est instancia; nouerca erudicionis est negligencia.’45
Item petrus in epistola clementis IIIa: ‘Ignorancia,’ inquit, ‘est
mater omnium malorum, que incuria quidem et ignauia gignitur, negli-
gencia uero alitur et augetur.’ Sed quia substanciam non habet facile ab
hiis, qui studiosi sunt, effugatur. ut autem dicit apuleius in libro de deo socratis:           [[46-48]]
‘In quibusdam mirandum est, quod ea, que minime uideri nescire50
uolunt, discere tamen negligunt et eiusdem artis disciplinam simul et
ignoranciam detrectant.’ Contra quod in canone dicit clemens papa           [[52-55]]
distinccione xxxviiia: ‘Nullus eciam,’ inquit, ‘episcopus propter obpro-
brium senectutis uel nobilitatem generis a paruulis etiam uel minimis
eruditis inquirere negligat, siquid forte utilitatis est atque salutis.’ Et55
recte. ut enim dicit seneca ad lucilium: ‘Quid stultius est, quam quia           [[56-57]]
non didiceris, ideo non discere.’ At ut dicit Jeronymus ad euangelum:           [[57-59]]
‘illud verissimum comprobatur, quod apud grecos canitur: “Impericia
confidenciam, erudicio creat timorem.” ’ De secundo impedimento addis-
cendi, quod est imprudencia ordinis et modi, dicit apostolus Ia ad chorinth.60
viii: ‘Siquis existimat se aliquid scire, nondum cognouit, quemad-
modum opporteat eum scire.’ Paucissimi namque rectum addiscendi modum
obseruant, ut scil. ordinem et affectum et intencionem debitam
in huiusmodi teneant, sicut plenius dicetur inferius. unde hugo in libro
didascalicon iiio: ‘Scolares,’ inquit, ‘nostri aut nesciunt aut nolunt modum65
congruum in discendo; et idcirco multos quidem inuenimus studentes,
paucos uero sapientes’. De tercio, scil. impedimento fortune, adiuuandus
est secundum hugonem, si opus est, discipulus, ut ei prouideatur in ex-
pensis           [[68-69]]
 [[ Print Edition Page No. 20 ]] 
et libris atque doctore. Possumus eciam addere quartum impedi-
mentum,70 scil. inquietudinem corporis et curiositatem oculorum, qui, ut
dicit aristoteles in methaphisica libro primo: ‘Maxime ad doctrinam neces-
sarii sunt, quia multas nobis differencias ostendunt.’ unde boecius ubi           [[72-87]]
supra: ‘Non sit,’ ait, ‘scolaris discolus, id est a scola diuisus . . . per vicos
et plateas tabernasque discurrens ac meretricum cellulas, per publica quo-
que75 spectacula, per pompas et choreas, per commessaciones et publicas
cenas, oculis vagis et effreni lingua, . . . luxurie quoque fervore alienari
studeat . . . nec illas solummodo species eius, que in gulositate choituque
consistunt . . . et tanquam causatum et causa permutatim adnexe sunt,
caueat . . . sed illam nichilominus, que ornatibus inhiat . . . gaudet ues-
tium80 frequenti variacione earumque membratim sigillacione, pectinis
beneficio cesariem polire et calamistri tortuositate florumque diuersitate
seriatim lasciuire, gulam fuco perfundere frequenti, nouacule castigacioni
inhyare, sinus aromatibus implere, gemmatis colla monilibus partho-
rumque cingulis uentrem plebi ostendere, rostratis calceis et tabulatis . . .
85 incedere, collo elato, gutture inflato, supercilio mutilato, oculo impudico
incessuque fastuoso semicircularis procedere . . . appositis quoque cibariis
omnia fastidire . . . et ultimo raroque scolis interesse.’ hec boecius. Qui           [[87-91]]
eciam ibidem postea tangit breuiter et alia quedam impedimenta, dicens:
‘Cauendum est, ne deliciosus mentem appetitus excecet, ne lucrum eneruet
90 . . . raroque fidelis adulacio defraudet, ne familiaris sinistra uisu uel au-
ditu ebibat, quod scribentis uel discentis dexteram emolliat.’ hec boecius.
Ceterum duo sunt impedimenta discendi generalia. unum ex parte dis-
cendorum, sc. obscuritas uel difficultas, secundum illud ecclesiastici i:
‘Cuncte res difficiles.’ Aliud ex parte discentium, scil. ingenii tarditas
95 uel intellectus infirmitas, iuxta illud aristotelis libro methaphisicorum iio:

 [[ Print Edition Page No. 21 ]] 
‘Sicut,’ inquit, ‘noctuarum uisus ad lucem diei se habet, sic et intellectus           [[97-99]]
noster ad omnia nature manifesta.’ Ideo dicit tullius in dyalogo ad hor-
‘Omnis cognicio multis est difficultatibus obstructa. est enim
et in rebus ipsis obscuritas et in iudiciis nostris infirmitas.’ Item Jero-
nymus super ysaiam libro xiiio: ‘Illud,’ inquit, ‘rhetoris uictorini breuiter100
admoneo, ut obscuritatem uoluminum ex tribus rebus fieri scias, uel rei
magnitudine uel doctoris impericia vel audientis duricia.’

[V.] De tribus necessariis addiscenti. 1

Tria uero, sicut dicit hugo in libro didascalicon iiio sunt ‘ad discendum
necessaria, sc. natura, exercicium, disciplina. In natura consideratur, ut
audita facile percipiat et percepta firmiter custodiet. In exercicio, ut
labore et sedulitate naturalem sensum excolat. In disciplina, ut laudabiliter5
uiuens mores cum sciencia componat . . . Ad naturam itaque perti-
nent ingenium et memoria, que duo ita sibi in omni studio coherent, ut           [[6-15]]
unum non prosit, si alterum desit. sicut nulla prosunt lucra, ubi deest
custodia; et incassum receptacula munit, qui, quod recondat, non habuit.
Ingenium quippe sapienciam inuenit; memoria custodit. Est autem memoria10
uis retentiua eorum, que sensibus supposita fuerint uel etiam yma-
ginibus. Ingenium est vis quedam naturaliter animo insita, per se valens.
Ingenium a natura proficiscitur, usu iuuatur, immoderato labore retunditur
et exercicio temperato acuitur . . . Ingenium exercent duo, lectio scil.
et meditacio,’ de quibus scil. plenius dicetur inferius. Hec autem dicit15
hugo de natura, ad quam, ut dicit, ‘pertinent ingenium et memoria.           [[16-19]]
Excercitacio autem est uirtus animi, qua quis molliciem siue rubiginem
ocii fastidiens aut detestans assidue bonis honestisque studiis uel actibus
se occupat, ut nullum tempus uacuum pretereat,’ iuxta illud ecclesiastici
xiiii: ‘Non defrauderis a die bono et particula diei boni non te pretereat.’20
Hic autem accipimus illam partem exercicii, que est in occupacione studii,
de qua dicit tullius in tusculanario libro io: ‘Grecorum prouerbium est

 [[ Print Edition Page No. 22 ]] 
“Quam quisque nouit artem, in hac se exerceat.” ’ Hinc et gaufridus in poetria:

25 Ars certos usus promptos, imitacio reddit

artifices aptos, tria concurrencia summos.

usum uocat excercicium, in quo scil. exercicio, sicut dictum est iuxta hugo-
nem, attenditur, ut labore ac sedulitate naturalis sensus excolatur. Est
autem duplex hominis sensus, uterque laboriose ad doctrinam excerci-
tandus,30 exterior, scil. auditus et uisus, et interior, scil. ingenium et intel-
lectus. Excerceat ergo discipulus auditum in audiendo, uisum in legendo,
ingenium inuestigando, Intellectum in meditando. nam de laborioso
ingenii excercicio dicit salomon ecclesiaste x: ‘si retusum fuerit ferrum et
hoc non, ut prius, sed exhebetatum fuerit, multo labore exacuetur, et
35 post industriam sequitur sapiencia.’ Ubi ferrum uocatur humanum in-
genium siue mens propter perspicacitatis accumen. Et sicut ociositas
ferrum obtundit ac denigrat, rubiginat et consumit, Econtra uero usus
illud exacuit, dealbat, elimat et a corrupcione rubiginis conseruat, Sic
humanam mentem ocium uel desidia obtundit ac cetera predicta in ea
40 facit. Unde super predicto verbo dicit Jeronymus: ‘Ocio ingenium hebe-
tatur, et desidia est quasi quedam rubigo sapiencie.’ Hinc et ouidius           [[40-41]]
in libro tristium iiiio:

Ingenium longa rubigine lesum

Torpet et est multo quam fuit ante, minus

45 fertilis, assiduo si non renouetur aratro.

Nil nisi cum spinis gramen habebit ager.

Itaque contra predicta mala, que facit ociositas menti humane, excerci-
tacio studii uel discipline illam exacuit, perspicacitate dealbat, candore
puritatis et innocentie elimat, i.e. a rubigine viciorum detergit et ab omni
50 peccati corrosione illesam custodit. Hec ergo quatuor desidie mala et
quatuor exercicii bona ibi salomon insinuare nititur, ut ocium fugiatur et
exercicium discipline requiratur. de quo eciam exercicio, quo ingenium
acuitur in discendo, dicit idem in prouerbiis xxvii: ‘Ferrum ferro acuitur

 [[ Print Edition Page No. 23 ]] 
et homo exacuit faciem proximi sui.’ sicut enim ferrum acuitur ferro
per collisionem, sic et discipuli mens uel ingenium acuitur per doctrine a55
magistro recepcionem. Sed multum refert, in quibus doctrinis uel in qua
doctrine materia erudiantur. At quid enim usque hodie paruulorum
sensus et lingue poeticis fabulis ac luxuriosis figmentis imbuuntur? Nam
et si doctrina poetica sit utilis quantum ad regulas metricas, inutilis
tamen est, immo perniciosa quantum ad fabulas predictas. unde60
valerius maximus libro vio refert, quod ‘lacedemonii libros achilochi e ciui-
tate sua fecerant exportari, eo quod parum uerecundam ac pudicam il-
lorum arbitrabantur lectionem. Noluerunt enim liberorum suorum ani-
mos imbui, ne plus eorum moribus obesset, quam ingeniis prodesset.’
hec valerius. Hinc eciam dicit ysidorus in libro sentenciarum: ‘Ideo prohibitur65
christianus poetarum figmenta legere, quia per oblectamenta
fabularum nimium mentem excitant ad incentiua libidinum. Non
enim solum immolatur demonibus thura offerendo, sed eciam eorum dicta
libencius capiendo.’ Sunt autem et alii libri metrici eciam antiquissimi,
in quibus eque utiliter, immo multo utilius in arte metrica possent edoceri,70
verbi gracia libri iuuenci presbiteri de historia quatuor euangeliorum,
liber aratoris de actibus apostolorum, liber eciam epygrammatum pros-
peri, religiosissimi uiri, de dictis beati Augustini. Sed et liber de con-
flictu viciorum atque uirtutum prudencii, carmen quoque paschale sedu-
lii; preter hos eciam extat liber mathei de sancto thobia, biblia quoque75
a petro riga uersificata et alia plurima. In quibus utique possent instrui
salubriter et in arte grammatica quantum ad litteram et eciam in fide ac
moribus quantum ad ipsam librorum materiam. Unde de hoc conque-
ritur augustinus in libro confessionum io peccata puericie sue confitens et
inter alia sic loquens: ‘Tenere,’ inquit, ‘tunc cogebar enee nescio cuius80
errores, oblitus errorum meorum, et plorare didonem mortuam, quia se oc-
cidit ob amorem, cum interea me ipsum in hiis a te morientem, quia te non

 [[ Print Edition Page No. 24 ]] 
amantem siccis occulis miserrimus ferrem. Quid enim miserius misero
non miserante seipsum . . . ve tibi, flumen moris humani . . . quamdiu
85 non siccaberis. Quousque volues eue filios in mare magnum et formi-
dolosum, quod uix transeunt, qui lignum conscenderunt. Nonne ego
intelligo iouem et tonantem et adulterantem. Et utique non posset hec
duo, sed actum est, ut haberet auctoritatem ad imitandum adulterum,
uerum lenocinante tonitru falso. Fingebat hec homerus . . . diuina tri-
buendo90 flagiciosis hominibus, ne flagicia flagicia putarentur, sed quisquis
ea fecisset, . . . deos imitatus esse videretur . . . Itaque non per predictas           [[91-100]]
turpitudines commodius uerba discuntur, sed per talia uerba turpitudines
ille confidencius perpetrantur. Nec accuso uerba, quasi uasa electa et
preciosa, sed uinum erroris, quod nobis propinabatur in eis a doctoribus
95 ebriis . . . hiis tamen delectabar miser et ob hoc appellabar bone spei
puer . . . Itane aliud non inueniebatur, quo ingenium et lingua mea
excerceretur? nunc autem laudes tue, domine, laudes tue per scrip-
turas sanctas suspenderunt palmitem cordis mei ad te, ut non raperetur
per inania nugarum, turpis preda uolatilibus. Non enim unico modo
100 sacrificatur angelis transgressoribus.’ hec augustinus de excercicio. Deni-
que ad disciplinam, ut dictum est, spectat, ut discipulus siue scolaris
laudabiliter uiuens mores cum sciencia componat. unde boecius ubi           [[102-106]]
supra: ‘Sit scolari facultas munda, porcio contenta, uiriliter incursus per-
ferens, ad summa semper hanelans et omnibus obediens, . . . famulatui
105 prompta, ad obloquendum tarda, fidelis obsequio, dulcis . . . integraque
colloquio, cordis tumorositate carens.’ De hac quoque materia, scil. de
morum disciplina, que necessaria est addiscentibus, iam in precedenti
capitulo dictum est et adhuc inferius dicetur, ubi agendum est de instruc-
cione puerorum in moribus.

[VI.] De quinque adminiculis ad discendum. 1

Sicut autem dicit hugo in libro superius nominato: ‘Sapiens quidam,           [[2-8]]

 [[ Print Edition Page No. 25 ]] 
cum interrogaretur de modo et forma discendi, respondit:

Mens humilis, studium querendi, vita quieta,

Scrutinium tacitum, paupertas, terra aliena,5

hec reserare solent multis obscura legendi.

Audierat, puto, dictum: “Mores ornant scienciam.” . . . Illaudabilis quippe est
sciencia, quam uita maculat impudica.’ Ideo preceptis legendi pre-
cepta quoque uite adiunxit: ‘Principium ergo discipline est humilitas,           [[8-35]]
cuiuis . . . tria precipue ad leccionem pertinent documenta, scil. ut nullam10
scienciam uel scripturam uilem habeat, ut a nemine discere erubescat, ut,
cum scienciam adeptus fuerit, ceteros non contempnat. Multos hoc de-
cipit, quod ante tempus sapientes uideri uolunt . . . unde et simulant,
quod non sunt, et quod sunt, erubescunt, eoque longius a sapiencia uera
recedunt, quo non esse se sapientes, sed putari cupiunt. Eiusmodi multos15
noui, qui cum primis adhuc elementis indigeant, non nisi summis interesse
dignantur et ex hoc solum se magnos fieri putant, si magnorum et sapi-
entum uel scripta legerint uel audierint uerba uel ab eis cogniti fuerint.
utinam me nemo cognoscat et ego cuncta nouerim. . . . “Audisti platonem,
audias et crisippum.” In prouerbio quippe dicitur: “Quod tu non nosti,20
fortassis nouit ossellus.” Nemini omnia scire datum est . . . prudens
igitur lector omnes libenter audit, omnia legit . . . indifferrenter ab omni-
bus, quod sibi deesse videt, querit; nec quantum sciat, sed quantum
ignoret, considerat. Hinc et illud platonicum aiunt: “Malo aliena uere-
cunde discere, quam mea imprudenter ingerere.” Cur enim discere eru- 25
bescis et nescire uerecundaris; pudor iste maior est illo . . . Sapiencior
omnibus eris, si ab omnibus discere uolueris. Qui ab omnibus accipiunt,
omnibus diciores fiunt. . . . Expedit etiam tibi, ut, cum aliquid sapere
ceperis, ceteros non contempnas. . . . Bonus enim lector humilis debet
esse et mansuetus . . . diligens et sedulus, ut ab omnibus libenter discat, 30
nunquam de sciencia sua presumat, peruersi dogmatis auctores quasi

 [[ Print Edition Page No. 26 ]] 
venena fugiat, diu rem pertractet, antequam iudicet. Dicta sapientum
intellecta diligat . . . et si qua forte obscuriora repererit, non statim in
uituperium prorumpat, ut nichil bonum esse credat, nisi quod ipse intel-
ligere35 potuerit. hec est humilitas discipline.’ In studio querendi ex-
cercebantur antiqui philosophi adeo, ut ‘propter amorem sapiencie . . .
alii honores calcarent, alii uero diuicias proicerent. Alii quoque acceptis           [[37-43]]
iniuriis gaudebant, alii deserta petebant, ut contemplacioni liberius uaca-
rent. . . . utinam hec in nostris scolasticis esset diligencia, ut nunquam in
40 eis senesceret sapiencia. . . . Siquidem omnes pene uirtutes decrescunt in
senibus sola crescente sapiencia . . . unde sapiens ille uir grecie themistocles,
cum expletis cvii annis se mori cerneret, dixisse fertur se dolere, quod
egrederetur e uita, quando sapere cepisset. . . . vitam quoque discentis           [[43-46]]
oportet esse quietam et interius, ut mens per illicita desideria non discur-
rat,45 et exterius, ut ocium et opportunitas honestis et utilibus studiis
suppetat. utrumque siquidem pertinet ad disciplinam. . . . Porro scru-
tinium tacitum pertinet ad excercicium sicut et querendi studium. . . .
Sed studium querendi significat instanciam operis, scrutinium uero dili-
genciam meditacionis. Opus, labor et amor peragunt, scrutinium, cura
50 et uigilia pariunt. In labore est, ut agas, in amore, ut perficias, in cura,
ut prouideas, in uigilia, ut attendas. Hii sunt quatuor portantes lecticam           [[51-56]]
philosogie, i.e. sedem sapiencie. hiis enim suppositis gestari dicitur, quia
in hiis se excercendo promouetur. Iuuenes propter robur a fronte lecticam
tenere dicuntur, scil. philos et tropos, i.e. amor et labor, quia foris opus
55 peragunt; a posteriori puelle, scil. philemia et agerinnia, quod inter-
pretatur uigilia et cura, quia intus in secreto consilium pariunt. . . .
Iterum paupertatem sequi, hoc est superflua non sectari, maxime spectat           [[57-58]]
ad disciplinam: “pinguis enim uenter non gignit sensum tenuem.” . . .           [[58-68]]
Postremo terra aliena posita est, que et ipsa melius hominem excercet.

 [[ Print Edition Page No. 27 ]] 
Omnis quippe mundus exilium est philosophantibus. Quia tamen, ut60
ait quidam:

nescio qua natale solum dulcedine cunctos           [[62-63]]

tangit et immemores non sinit esse sui,

Magne uirtutis principium est, ut discat paulatim excercitatus animus
hec uisibilia commutare, ut postea possit eciam derelinquere. Delicatus65
adhuc ille est, cui patria dulcis est; fortis autem est, cui iam omne solum
patria est; perfectus est, cui mundus totus exilium est. Ille mundo
amorem fixit, iste sparsit, hic extinxit.’ hec hugo. Et reuera paupertas
et peregrinacio discentis excercicio multum proficiunt, dum eum a multis
doctrine impedimentis expediunt. Diuicias namque multa sequuntur70
incommoda, que discipline sunt inimica, verbi gracia superbia, cupiditas
et crapula ceteraque uicia supradicta. Ipsa quoque diuiciarum occupacio
multum obest discentis excercicio. unde paucos uidemus nobiles aut
diuites in scripturis sapientes, et hoc ideo quia uix aut nunquam esse possunt
assidui et boni scolares. Similiter peregrinacio a patria multum 75
proficit, quia mentem a carnali affeccione parentum et cura rerum fa-
miliarium auertit. unde uidemus parisius scolares a remotis partibus ueni-
entes magis continuo studio insistere et ideo magis proficere. hinc et           [[78-82]]
ipse hugo post predicta subiungens: ‘ego,’ inquit, ‘a puero exulaui et
scio, quo merore animus arctum aliquando pauperis tugurii fundum deserat80
et qua libertate postea marmoreos lares ac tecta laqueata despiciat.’
hec hugo.

VII. De subieccione discipuli erga magistrum.

Remotis ergo predictis omnibus impedimentis et adminiculis assequtis
secure potest quis ad disciplinam scolasticam accedere et in ea, si persone
sue congruit, quasi per quatuor gradus, sicut dicit boecius, ad perfec-           [[4]]
cionem ascendere. Ad incipientes enim pertinet audire, ad proficientes5
studere, ad prouectos se excercere, ad perfectos autem docere. Incipienti
ergo conuenit primo magistrum querere et sibi competentem eligere, seque,

 [[ Print Edition Page No. 28 ]] 
si fieri potest, ei coniungere, se quoque eidem subicere. De primo,
scil. quod debeat magistrum habere, Jeronimus ad paulinum hortatur,           [[9-11]]
10 ut intelligat se in scripturis absque preuio et monstrante semitam ingredi
non posse. Hinc et idem ieronimus in libro de illustribus uiris: ‘Qui           [[13-14]]
nullum,’ inquit, ‘sequitur preuium, pessimum semetipsum facit magis-
trum.’ Idem ad marcellam:Malo,’ inquit, ‘alienam sequi periciam quam
stultam habere nesciencium scienciam.’ Hinc etiam seneca ad lucilium:
15 ‘Ceci,’ ait, ‘ducem querunt. Nos autem sine duce erramus. . . . Ideoque
difficulter ad sanitatem peruenimus, quia nos egrotare nescimus.’ Idcirco
presumptuosos increpat Jeronimus in epistola ad paulinum, qui sine doc-
tore preuio scripturas legunt et ad sensum suum exponunt. ‘Ingenium,’
inquit, ‘docile etiam sine doctore est laudabile. . . . Nam cera mollis et           [[16-34]]
20 ad formandum facilis, etiam si artificis e plaste cessent manus, tamen
uirtute totum est, quicquid esse potest. Paulus tamen apostolus ad
pedes gamalielis legem et prophetas se didicisse gloriatur. . . . Et ut ad
minores artes veniam, que non tam lingua quam manu administrantur,
agricole, cementarii, fabri metallorum lignorumque cesores, lanarii quo-
que25 et fullones et ceteri, qui variam supellectilem et uilia fabricant, absque
doctore esse non possunt, quod cupiunt. Quod medicorum est,

promittunt medici. Tractant fabrilia fabri.           [[27]]

Sola scripturarum et ars est, quam sibi passim omnes uendicant.

Scribimus indocti doctique poemata passim.           [[29]]

30Hanc garrula anus, hanc delirus senex, hanc sophista uerbosus, hanc
uniuersi presumunt, lacerant, docent, antequam discant’ . . . et post,
‘puerilia,’ inquit, ‘sunt hec, et circulatorum ludo similia, docere, quod
ignores, immo ut etiam cum stomaco loquar, nec hoc quidem scire, quod
nescias.’ Idem in eadem epistola, ‘Habet,’ inquit, ‘nescio quid latentis           [[34-36]]
35 energie,’ id est interioris operacionis, ‘uiue uocis actus et . . . de actoris

 [[ Print Edition Page No. 29 ]] 
ore transfusa forcius sonant.’ Hoc Jeronimus. Et recte uocat uiuam
uocem de doctoris uel actoris presentis ore prodeuntem, nam econtra vox
in pelle scripta est quasi vox mortua. unde idem Ieronimus dicit
super epistolam ad galathas libro iio: ‘ “vellem,” inquit apostolus, “apud vos esse
modo et mutare uocem meam, ut qui uos per epistolam docui, presens40
instruerem.” Magnam siquidem habet uim uox uiua, uox de sui actoris
ore sonora, que illa pronunciacione profertur atque distinguitur, qua in
hominis sui corde generatur.’ hec Ieronimus. Cui consonat in epistolari           [[43-44]]
suo symacus dicens apcius esse negociis intymandis indicium uiue uocis.
hiis ergo racionibus oportet primum, ut doctorem habeat scolasticus.45
Secundo, ut sibi competens eligatur, sicut iam habitum est superius, quo-
niam, ut dicit ieronimus ubi supra, ‘raro contingit, ut sibi consenciant ma-
gister ac discipulus ut scil. iste doceat, quantum ille possit haurire uel           [[47-48]]
tantum suscipere doctus, quantum doctor ingerere.’ Ideo frequenter
oriuntur contra doctores auditorum querimonie de nimia prolixitate uel50
de nimia subtilitate uel ruditate, de lingue velocitate vel tarditate. Hinc
et negligunt lectiones et antequam fuerint discipuli, faciunt se doctores
et doctorum iudices. unde idem ibidem ait: ‘nunc omnes iudices sumus           [[53-55]]
. . . et loquendi facultate audacter interpretamur, quod nequaquam intel-
ligimus.’ Hec Jeronimus. ut ergo dicit quintilianus libro iio: ‘sicut55
frustra sparguntur semina, nisi ea premollitus fouerit sulcus, ita sciencia
coalescere nequit, nisi sociata tradentis accipientisque concordia.’ ‘Illum,’
inquit uarro, ‘elige eruditorem, quem magis mireris in suis quam in           [[57-60]]
alienis. . . . Non tam laudabile est meminisse quam inuenisse. Hoc
enim alienum est, illud proprii muneris est.’ hinc et ieronimus, ubi supra,60
libro iiio: ‘Oracio,’ inquit, ‘licet de bone indolis ingenio profecta sit et
distincta inuencionibus ac flore uerborum ornata, non est tamen nitida,
nisi actoris sui manu limata fuerit et polita; nec habet cum decore mixtam
grauitatem, sed in modum diuitum rusticorum opibus suis magis arguitur,
quam ornatur.’ Ceterum, ut ait quintilianus, ubi supra: ‘nec id quidem65

 [[ Print Edition Page No. 30 ]] 
estimandum est, cuius etatis ad discendum uel docendum quisque sit, sed
quantum in studiis iam effecerit.’ Iterum, ut dicit seneca in libro de quatuor uirtutibus:
‘non te moueat dicentis auctoritas, nec quis, sed quid dicat,
attendas.’ ut enim dicit idem in libro de moribus: ‘uerba non personis
70 estimanda sunt, sed rebus.’ At, ut dicit augustinus de doctrina christiana
libro iiiio: ‘qui affluit insipienti eloquencia, tanto magis cauendus est,
quanto magis in hiis, que audire inutile est, delectatur auditor.’ Sed
hodie, ut in pluribus uidetur impletum esse, quod predixit apostolus IIa
ad thimoth.
iiii: ‘Erit tempus, cum sanam doctrinam non sustinebunt,
75 sed ad sua desideria coaceruabunt sibi magistros prurientes auribus. Et
a ueritate quidem auditum auertent; ad fabulas autem conuertentur.’
Hec apostolus. Contra quod in libro supra dicto dicit boecius: ‘Malo           [[77-79]]
balbucientis magistri licet tedioso fructu deliniri, quam seducentis cecitatis
dulcore gloriari.’ Tercium uero, quod de magistro ad discipulum
80 spectat, est, ut, si fieri potest, ei se coniungat, iuxta illud ecclesiastici vii:
‘Si uideris sensatum, euigila ad illum, et gradus ostiorum illius exterat
pes tuus.’ unde et boecius, ubi supra, ‘Scolasticus,’ inquit, ‘doctorem           [[82-84]]
suum metuendo diligat et eius mansioni, si fieri potest, cohabitando se
inferat, ut, cum locus fuerit, ad eum requirendo recurrat.’ Hinc et seneca           [[84-87]]
85 ad lucilium epistola via: ‘Plus tibi uiua uox et conuictus quam oracio
proderit. unde, in rem presentem uenias, oportet.’ Quartum est, ut
eidem humiliter se subiciat. unde boecius, ubi supra, ‘Scolaris,’ ait, ‘ma-           [[84-87]]
gistrum diligat, eique subici gaudeat, quia qui non nouit subici, non nouit
magistrari.’          [[87-89]]

VIII. De attencione ipsius ad audiendum. 1

Hec autem discipuli subiectio, sicut ibidem dicit boecius, consistere           [[2-4]]
debet in tribus, videl., ut sit attentus ad audiendum, docilis ad intelligen-
dum, beniuolus ad retinendum. De primo dicit dominus in matheo xiii:
5 ‘qui habet aures audiendi, audiat,’ i.e. diligenter attendat, ut intelligat.

 [[ Print Edition Page No. 31 ]] 
ut enim dicit petrus apostolus in epistola clementis IIIa: ‘mater omnium
malorum est ignorancia.... Nec aliud est ignorancia, nisi non agnouisse,
quod expedit . . . et hec omnibus eciam bonis fraudari nos facit. Dum
enim ignorant homines, quantum habeat sciencia boni, malum ignorancie
de se non paciuntur excludi.’ Hec ille. Ideo dicit ambrosius in libro10
de incarnacione christi:Quid aures tanquam cera et plumbo clauditis et
. . . fastidientes auditis?’ ut enim ait uarro ad atheniensem auditorem:           [[12-14]]
‘renuit philosophia stomacum fastidientem et ad simplicem cenam hy-
larem inuitat conuiuam.’ De hac quoque materia plenius dictum est
superius, ubi actum est de regimine auditus. Sciendum quoque, quod in15
audientis attencione tria requiruntur, sc. taciturnitas et humilitas et
discrecio. primo quidem taciturnitas, iuxta illud ecclesiastici xxxii:
‘Audi tacens et pro reuerencia accidet tibi bona gracia.’ In epistola
quoque iacobi legitur: ‘Sit omnis homo uelox ad audiendum, tardus autem
ad loquendum.’ Nam et si forte sciolus sibi uideatur in hiis, que audit, 20
tutius tamen est audire quam loqui, quoniam ‘audiens sapiens sapiencior
erit,’ ut legitur in prouerbiis i. Hinc et in ecclesiastico xxxii legitur:
‘In multis esto quasi inscius, et audi tacens simul et querens.’ Propter
hoc etiam, ut dicit augustinus de uerbis domini martha de maria conquerente,           [[24-28]]
quod eam relinqueret solam ministrare: ‘maria sedens et audiens 25
doctrinam domini tanquam discipula noluit respondendo laborare, sed
causam suam maluit domino committere. Si enim,’ inquit, ‘pararet re-
sponsionem, remitteret audiendi attencionem.’ hec augustinus. Iero-
nimus quoque super ecclesiasten dicit, quod pythagoricorum disciplina est
tacere per quinquennium et postea eruditos loqui. In taciturnitate uero 30
requiritur humilitas contra illud, quod dicit helyu de se ipso, scil. in iob
xxxii: ‘Exspectaui,’ ait, ‘sermones uestros, audiui prudenciam uestram,
donec disceptaretis sermonibus, et donec putabam uos aliquid dicere,
considerabam etc.’ Quod sic exponit gregorius in moralibus libro xxiii:
Ecce,’ inquit, ‘loquens helyu ostendit, quam superbe tacuerit. Cum35
enim dicit: “exspectaui sermones uestros et putabam vos aliquid dicere,”

 [[ Print Edition Page No. 32 ]] 
aperte declarat se ad uerba senum iudicantis pocius studio quam discentis
uoto tacuisse.’ In humilitate quoque requiritur discrecio, scil. ut non
statim auditor singularibus opinionibus magistri sui pertinaciter adhereat,
40 sed discernat et conferat. Hinc et boecius, ubi supra: ‘stultum est,’ in-
quit, ‘omnino magistri sui confidere sentenciis. Sed primo quidem cre-
dendum est, donec uideatur, quid senciat. Deinde uero fingendum est
ipsum errasse docendo, si forte inueniatur, quod illius sentencie obuiat.
. . . Itaque nec magistro suo, nec quaternis omnino credat siue perti-
naciter45 adhereat, sicut nigrio, qui montani, magistri sui, sentenciis in tantum
confisus est, quod omne uerbum ab ipsius ore progressum quater-
nis exorabat et tanquam sacrum existimans, nichil aliud . . . in scolis
predicabat. unde multociens pudore confusus, abibat conclusus.’ Hec
boecius. Hoc est, quod dicitur in prouerbiis xiiii: ‘Innocens,’ id est
50 simplex uel fatuus, ‘credit omni uerbo.’ Nec obstat, quod dicit aristotiles
in elenchis: ‘oportet credere illum, qui dicit.’ Illud enim accipitur de
simplici credulitate, scil. absque pertinacia uel obstinacione, ita, quod
paratus sit ab illa sentencia resilire, si quando reperiat forciorem aucto-
ritatem uel racionem contraire. hoc est enim quod dicit boecius: ‘primo quidem           [[54-56]]
55 credendum esse, donec uideatur. Deinde fingendum illum er-
rasse docendo, si forte inueniatur, quod illi sentencie obuiat.’ Siquidem
et augustinus dicit contra faustum disputacione xia: ‘In opusculis meis ac           [[57-63]]
mei similium, licet eadem, que et in scriptura diuina, inueniatur ueritas,
longe tamen impar est auctoritas . . . unde nisi uel racione certa uel ex
60 auctoritate illa canonica, quod ibi disputatum uel narratum est, demons-
tretur, siquis credere noluerit, non reprehenditur. Ac illa sacri canonis
ueteris et noui testamenti excellens auctoritas apostolorum est firmata
temporibus, cui subiectus seruiat omnis fidelis et pius intellectus.’ Ecce
hic innuit augustinus, quod nullius doctrine tenemur omnino et irre-
 [[ Print Edition Page No. 33 ]] 
credere, nisi tantum diuine scripture, sed in qualibet alia65
nobis relinquitur libertas iudicandi de ueritate uel falsitate. unde recte
dicitur Ia iohannis iiiio: ‘Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus,
si ex deo sunt.’ Hinc et cyprianus martir contra iudeos: ‘Aurium,’ inquit,           [[68-70]]
‘officium est quelibet indifferenter . . . percipere, fidei uero non nisi, que
probauerit credere.’ Propter hoc etiam dicitur Ia ad thessalonicenses v:70
‘Omnia probate, quod bonum est, tenete.’

IX. De docilitate ipsius ad intelligendum. 1

De secundo, id est, docilitate, dicit quintilianus iio libro: ‘Sicut officium           [[2-5]]
est preceptorum docere, sic discipulorum se dociles prebere. sciencia
namque coalescere nequit, nisi tradentis et accipientis concordia sociata
fuerit.’ Hec quintilianus. Item, cesarius arelatensis omelia ia: ‘Sicut5
nobis expedit collectis scripturarum floribus spiritualem cibum conficere,
ita nos oportet eum cum grandi auiditate requirere.’ hec cesarius. Est
autem docilitas recta discendi habilitas, de qua dicit apostolus IIa ad thimoth.
ii: ‘Seruum domini oportet mansuetum esse ad omnes, docibilem
etc.’ Exemplum refert ualerius maximus libro viii de socrate,10
‘qui dum semper ad discendum se pauperem credidit, ad docendum se
locupletissimum fecit . . . sed et solon atheniensis,’ — uidel. unus de
sapientibus grecie, — ‘quanta industria flagrauerit; eciam uersibus con-
plexus est, quibus se cotidie aliquid addiscentem senescere significauit.’
Hec ualerius. Hinc et cato dicit in libro de moribus:15

Instrue preceptis animum; ne discere cesses.

Nam sine doctrina uita est quasi mortis ymago.

Commoda multa feres, sin autem spreueris illud.

Non me scriptorem, sed te neglexeris ipsum.

Ne pudeat, que nescieris, te uelle doceri.20

Scire aliquid laus est, culpa est nil discere uelle.

Item sedulius in carmine paschali libro io:

 [[ Print Edition Page No. 34 ]] 

Tu, si magnarum caperis dulcedine rerum,

. . . . . . . . . . . . . . .

nobilium nitidis doctorum uescere cenis.

25Hec de docilitate sunt dicta, quam utique iuuat ipsa natura. ut enim
ait aristotiles in principio methaphisicorum: ‘omnes homines natura scire
desiderant.’ Item seneca ad lucilium: ‘dociles,’ inquit, ‘natura nos edidit           [[27-28]]
et racionem dedit imperfectam, sed que perfici posset.’ Magni uero
refert, quali in corpore animi locati sint. Nam multa e corpore ex-
istunt,30 que mentem acuant, multa, que obtundant. unde aristotiles
ait ‘omnes ingeniosos melancolicos esse, ut ego me tardiorem esse non
feram moleste.’ Hec ille. Hinc et augustinus in libro x de trinitate: ‘ad
doctrinas,’ inquit, ‘cognoscendas plerumque nos laudancium et predican-
cium accendit auctoritas. Et tamen, nisi breuiter impressam cuiusque
35 doctrine nocionem in animo haberemus, nullo ad illam discendam studio
flagraremus.’ Item hugo in libro de anima et spiritu: ‘Anima,’ inquit, ‘a
creatore suo habet principia, ex quo est in genere suo perfecta. unde ex
quo est, sciret omnia, que ab homine sciri possunt, nisi grauitas carnis
esset. Quod per primum hominem, qui ante corrupcionem humanitatis
40 perfecte scienciam habuit humanam, probari potest. Sed modo corrupta
humanitate, ex quo coniungitur, corrumpitur; nec proprietates suas po-
test excercere, donec usu et experiencia et alicuius doctrina excitata in-
cipit discernere. ueluti si quis cum subtili acie oculorum in tenebrosa
detrudatur, videre tamen non potest ibi, nisi prius assuescat tenebris et
45 lumen accendatur.’ Porro in docilitate discipuli requiruntur eciam tria.
Primum scil., ut mansuete ac sine contradictione audiat, iuxta illud iacobi
io: ‘In mansuetudine suscipite insitum uerbum.’ Et illud ecclesiastici vi:
‘Esto mansuetus ad insitum audiendum uerbum.’ Econtra uero dicit
clemens in itinerario:Dolores michi esse fateor de nonnullis hominibus,           [[49-52]]
50 qui, cum ad nos ita ueniant, ut aliquid discant, ubi docere illos ceperimus,
ipsi rursus se magistros esse profitentur et interrogant quidem ut igno-
 [[ Print Edition Page No. 35 ]] 
contradicunt autem ut scientes.’ hec ille. Secundum est, ut sen-
sui loquentis magis quam superficiei uerborum adhereat. In qua solent
auditores calumpniari tria, videl. obscuritatem uel ambiguitatem, super qua
dicit hylarius in libro de trinitate io: ‘obtimus lector est, qui dictorum55
intelligenciam exspectat ex dictis pocius, quam imponit, et refert magis,
quam affert. Nec id uideri dictis contineri cogit, quod ante lectionem
intelligendum presumpserit.’ Item dyonisius in libro de diuinis nominibus:
‘Irracionale,’ inquit, ‘ac stultum est non intencionis uirtuti sed dicti-
onibus attendere, nec est proprium diuina volencium intelligere.’ Hinc60
et augustinus in libro de cathezizandis rudibus: ‘Ita,’ inquit, ‘preponende
sunt sentencie uerbis, sicut animus preponitur corpori.’ Item rusticam
simplicitatem, de qua dicit Jeronimus in libro de optimo genere interpretandi:           [[63-65]]
‘Semper michi fuit ueneracioni non uerbosa rusticitas sed sancta
simplicitas.’ Idem ad marcellam: ‘Non,’ inquit, ‘tam uerba sunt necessaria65
quam sensus, quia, si eloquenciam querimus, demostenes eligendus
est aut tullius.’ Item in congruitatem, de qua dicit augustinus libro
confessionum io: ‘vide, domine, et pacienter ut uides, uide, quam dili-
genter a prioribus accepta locutoribus pacta litterarum . . . homines ob-
seruent, et a te accepta perpetue salutis pacta negligant, ut qui . . .70
contra gramaticam disciplinam sine aspiracione prioris sillabe hominem
dixerit, quam magis displiceat hominibus, quam si contra precepta tua
hominem oderit, cum ipse homo sit . . . Et certe non est interior sciencia litterarum
quam scripta consciencia id se nolle facere alij quod nolit
pati.’ Tercium uero, quod in audiendis docilitate requiritur, est, ut ea,75
que minus intelligit, a magistro requirat. Cuius rei nobis exemplum in
se saluator ostendit, licet hominis doctrina non eguerit. unde Jeronimus           [[77-79]]
ad paulinum dicit: ‘Saluator xii annos impleuerat et in templo sedens . . .
magis docet, dum prudenter interrogat.’ Ideo dicitur in ecclesiastico
xxxii: ‘Audi tacens simul et querens.’ Hinc eciam ieronimus in prologo80
super epistolam ad galathas in sancta marcella conmendat ardorem

 [[ Print Edition Page No. 36 ]] 
discendi, dicens: ‘Certe,’ inquit, ‘cum rome essem, nunquam me tam
festina uidit, ut non de scripturis interrogaret aliquid.’ verum eciam
et in interrogando cauenda sunt duo vicia, sc. iactancia et fraudulencia.           [[85-86]]
85 De iactancia est illud clementis positum supra, sc. quod quidam ‘inter-
rogant ut ignorantes et contradicunt ut scientes.’ De fraudulencia uero
habetur exemplum in matheo xxii, ubi legitur accessisse doctor legis ad
dominum iesum temptans eum. In cuius omelia dicit iohannes crisos-
tomus: ‘Simplicissimus interrogator et malignissimus insidiator de           [[88-90]]
90 magno mandato interrogat, qui nec minimum obseruat.’ Similiter in
ezechiele xiiii, ubi leguntur venisse seniores israel ad interrogandum
dominum. De quibus eciam dicit dominus ad prophetam: ‘num quid
interrogatus respondebo eis?’ Quod exponens ieronimus dicit: ‘non
meretur audire veritatem, qui fraudulenter interrogat,’ id est non animo
95 discendi sed temptandi. Est namque studiosi docilitas, ut dictum est
supra iuxta boecium, ad intelligendum, sicut attencio ad audiendum.
ut enim ait cato:           [[97-98]]

Legere et non intelligere est negligere.

Parumque uel nichil prodest audire uel legere, et eciam retinere, nisi
100 assit et intelligere. Multi tamen ipsa doctrine uerba memoriter retinent,
sed intelligencia uerborum carent, nec saltem intelligere student. unde
augustinus in libro de doctrina christiana iiiio: ‘Sapienciam tanto magis
uel minus homo dicit, quanto magis in scripturis proficit, non dico in eis
multum legendis memorie mandandis, sed bene intelligendis, et diligenter
105 eorum sensibus indagandis. Sunt enim qui eas legunt et tamen negli-
gunt. legunt enim ut teneant, et negligunt, ut intelligant. Quibus
longe sine dubio preferendi sunt, qui uerba earum minus tenent et cor
earum sui cordis oculis uident. Sed utrisque melior ille, qui et cum uult,
eas dicit, et sicut oportet, intelligit.’

[X.] De beniuolencia eiusdem ad retinendum. 1

De tercio, i.e. de beniuolencia, que est ad retinendum, est illud hugonis           [[2-4]]
in libro dydascalicon iiio: ‘Ne,’ inquit, ‘o lector, nimium leteris, si multa

 [[ Print Edition Page No. 37 ]] 
legeris, sed si multa intellexeris, . . . immo si retinere potueris.’ ut enim
legitur in prouerbiis xxi secundum aliam translacionem: ‘thesaurus desiderabilis,’5
sc. sapiencie uel veritatis, ‘requiescit in ore sapientis,’ sc. ad
studiose ruminandum et memoriter retinendum. Nam animalia, que
non ruminant, secundum legem immunda reputantur. Et de tali dicitur
ecclesiastico xxi: ‘Cor fatui quasi uas confractum, omnem sapienciam non
tenebit.’ Dicit eciam uarro, quod ‘canale fissum est auris, que accepta10
memorie non conmendat.’ In auditoris eciam beniuolencia similiter
requiruntur tria. Primum sc., ut libenter audiat et diligenter, hoc est
amabiliter, secundum illud ecclesiastici iii: ‘Auris bona audiet cum omni
concupiscencia sapienciam.’ hinc et in prouerbiis xxii dicit salomon:
‘fili, inclina aurem tuam et audi uerba sapientum. Appone cor ad doctrinam15
meam, que pulcra erit tibi, cum seruaueris eam in uentre tuo,’
i.e. in affectu uel in memoria, ‘et redundabit in labiis tuis postea.’ De
hoc etiam audiendi affectu dicit cesarius arelatensis in omelia iia: ‘Sicut           [[18-19]]
a nobis dominus sucepti officij necessitate loquendi requirit officium, ita
et a nobis, carissimi, audiendi requirit affectum.’ Sed quidam ideo uerba20
docentis respuunt, quia doctorem ipsum contemptibilem reputant.
Contra quos dicit prosper in libro de uita contemplatiua iio: ‘Sunt qui non
racionem dictorum, sed dignitatem dicentum praua examinacione
discuciunt, et magis quis dicat, quam quid dicat, attendunt, et quod
facere aut fieri nolunt, dici quoque sibi fastidiunt; paraciores aliquid25
doctrine, cum illud scire cupiunt, ignorare, quam a persona inferiore
cognoscere: cum veritas undecumque claruerit, non humano ingenio sed
deo deputanda sit.’ Hinc est illud senece superius positum: ‘Non te           [[28-29]]
moueat dicentis auctoritas, nec quis, sed quid dicat, attendas.’ Secun-
dum est, ut audita breuiter in memoria colligat. Ideo inquam breuiter,30
quia non de facili omnia uerba, que dicuntur, in leccione possent recol-
ligi, ne dum uerba tocius libri. Ideoque summam intencionis et materie
discenti conuenit memoriter retinere. unde hugo, ubi supra: ‘Oportet,
’ inquit, ‘ut que diuisa didicimus, conmendanda memorie colligamus.           [[33-40]]

 [[ Print Edition Page No. 38 ]] 
35Habet siquidem omnis tractacio principium aliquod, cui tota rei ueritas
et sentencie uis innitatur et ad ipsum alia omnia referuntur. Hec
querere ac considerare est colligere. unus quippe fons est, ex quo riuuli
multi: nec oportet anfractus fluuii sequi. Si fontem tenes, totum habes.
Hoc idcirco dixerim, quia memoria hominis hebes est ac breuitate gaudet,
40 et siquidem in multa diuiditur, in singulis minor efficitur.’ Hec hugo.
Propter hoc eciam in multis tractatibus et libris frequenter post diffusas
sentenciarum exposiciones fieri solent epylogi, id est, breues dictorum
recapitulaciones, quibus summatim possint omnia memorie conmendari.
Plus etiam frequenter discipulus proficit lectionem repetendo quam ipsam
45 audiendo. Multum enim ad memoriam proficit excercitacio, que fit ea,
que audita sunt, sibimet recolendo ac ruminando uel aliis recitando.
unde dicit boecius, ubi supra, quod ‘expedit scolastico, ut aliquos habeat           [[47-49]]
secreto, quos doceat eisque libros legat . . . ut sic et intellecta sciat et
scita exprimere noscat.’ Tercium est, ut lectiones cotidianas non dimit-
tat50 uel eciam interrumpat, sed continue audiat, iuxta illud prouerbiis
viii: ‘Audite disciplinam et estote sapientes et nolite abicere illam.’
ut enim legitur in libro sapiencie iii: ‘sapienciam et disciplinam qui abicit,
infelix est; et uacua est spes illorum et labores sine fructu.’ ideo dicit
boecius, ubi supra: ‘Non sit scolaris discolus,’ id est, ‘a scola diuisus           [[54-60]] . . .
55 Nec per vicos et plateas et spectacula publica, per pompas et choreas
et publicas cenas oculis uagis effrenique lingua . . . discurrere . . . sed
continuitatis constanciam, prout facultas suppetit, menti studeat im-
primere. Quid enim . . . constancia lucidius, quid inconstancia nequi-
cius; prima parit, secunda destruit, prima procedit, secunda retrocedit.-
60 Prima colligit, secunda uero collecta dissoluit.’ Hec boecius. ideo dici-
tur in ecclesiastico xxvii: ‘Homo sapiens in sapiencia manet ut sol, nam
stultus ut luna mutatur.’ Hinc et ieronimus super epistolam ad galathas:           [[62-63]]
‘In bonis,’ inquit, ‘studiis non tam inicia sunt laudanda quam finis,’ id
est, perseuerancia finalis. Sed huiusmodi perseuerancia difficilis est
65 stultis, secundum illud ecclesiastici vi: ‘Quam aspera nimium sapiencia

 [[ Print Edition Page No. 39 ]] 
indoctis hominibus, et non permanebit in illa excors,’ id est, homo sine
corde, sc. fatuus; ut enim iam dictum est supra: ‘cor fatui quasi uas confractum
etc.’ Nec mirum, si talibus aspera est sapiencia, quia stulticie
illorum contraria. unde ibidem subiungitur: ‘Quasi lapidis uirtus pro-
bacio erit in illis et non demorabuntur proicere illam.’ Ac si dicatur:70
sicut rustici, fatui sc., lapidem preciosum inuenerint, non reputant, quia
uirtutem eius ac preciositatem ignorant, et ob hoc illum quasi vile quid
proiciunt, sic homines indocti et excordes uerba doctrine uel sapiencie
parum approbant uel etiam omnino uilipendunt, quoniam utilitatem
eius et saporem non cognoscunt. Ideo dicitur in prouerbiis xxiii: ‘In75
auribus insipiencium ne loquaris, quia despicient doctrinam eloquij tui.’
Hoc est enim sanctum dare canibus et margaritas ante porcos spargere.
vel aliter predictum uerbum exponi potest sub hoc sensu: Sicut uirtus
hominis probatur in subleuacione ac portacione lapidis ponderosi, sic
probantur homines in studio et labore sapienciam acquirendi. Nam80
sicut imbecilles et ignaui cito proiciunt lapidem, sic excordes ac stulti
sapienciam, nec possunt in ea proficere, quia grauis est eorum stulticie.
Difficile est eciam pueris propter imbecillitatem et lasciuiam illius etatis.
unde augustinus de ciuitate dei libro xxi: ‘Non parua,’ inquit, ‘pena est
insipiencia uel impericia, que adeo fugienda merito iudicatur, ut per85
penas doloribus plenas pueri cogantur discere litteras uel quelibet arti-
ficia. Ipsumque discere, ad quod penis adiguntur, tam est illis penale,
ut non nunquam ipsas penas, per quas compelluntur discere, ferre malint
quam discere.’ verum ut dicit basilius in exameron libro iii: ‘que labore
quesita sunt, et iocunde percipiuntur et diligentissime conseruantur.90
Nam quorum facilis habetur adepcio, eorum sine dubio fastidiosa est
possessio.’ Hec basilius. Hec de subiectione triplici, uel pocius quin-
tuplici, quam debet discipulus exhibere doctori. unde boecius, ubi supra:           [[93-96]]
‘Sit ergo,’ inquit, ‘discipuli summa subiectio magistratui, sit attencio
excercicii, docilitas ingenii, beniuolencia animi, luxurie quoque specierum95
euitacio et felicis constancie debita professio.’

 [[ Print Edition Page No. 40 ]] 

[XI.] De ordine scolastice discipline. 1

Ceterum in addiscendi modo necessaria sunt tria, scil. ordo et affectio
et intencio. unde dicit apostolus Ia ad corinthios viii: ‘Si quis existimat
se aliquid scire, nondum nouit, quemadmodum oporteat eum scire.
5 Quod de disciplina theologica sic exponit beatus bernardus super cantica
omelia xxxvia: ‘Quid est,’ inquit, ‘modus sciendi, nisi ut scias, quo
ordine, quo studio, quo fine, queque oporteat nosse.’ Et hec tria prose-
quitur de disciplina uel studio theologie hoc modo: ‘Quo,’ inquit, ‘ordine,
ut scil. illud prius, quod ad salutem maturius. Quo studio, ut id arden-
cius,10 quod ad amorem uehemencius. Quo fine, ut non ad inanem gloriam
uel curiositatem uel aliquid simile sed tantum ad tuam uel proximi
edificacionem.’ Hec ille de studio diuine scripture. verumptamen
eciam illum modum debent imitari pro posse studiosi quarumlibet arcium,
videl. ut sit rectus discendi ordo, studiosa discentis affectio et pura in-
tentio.15 De ordine discendorum dicit alpharabius in libro de ortu scienciarum:
‘Principium omnium scienciarum est sciencia de lingua, id est,
de imposicione nominum rebus, scil. substancie et accidenti. Secunda
est gramatica, que est sciencia ordinandi ipsa nomina rebus imposita et
conponendi oraciones . . . Tercia logica, que est sciencia ordinandi
20 proposiciones enunciatiuas secundum figuras logicas ad eliciendas con-
clusiones, quibus peruenitur ad cognicionem dictorum et ad iudicandum
de illis, utrum uera an falsa sint. Quarta uero poetica, que est sciencia
ordinandi metra . . . secundum proposicionem dictionum et tempora
secundum numerum pedum eorum.’ Deinde uero cetere, sicut alias sunt           [[25-27]]
25 ordinate. Ideoque dicit in libro de diuisione scienciarum, quod prima
est sciencia de lingua, secunda logice, tercia sciencia doctrinalis, quarta

 [[ Print Edition Page No. 41 ]] 
uero naturalis, quinta diuina, sexta ciuilis. Hic quoque sciencia lingue           [[25-27]]
conprehendit gramaticam et sub eadem uel sub logica rethoricam.
Aliter uero dicit richardus de sancto uictore in libro excerpcionum
talem uidel. in artibus ordinem esse obseruandum: ‘Prima,’ inquit,30
‘omnium conparanda est eloquencia et ob hoc expetenda est logica.
Deinde purificandus est oculus mentis per ethicam et sic transeundum est
ad theoricam.’ ubi nomine logice conprehendit trinam sermocinalem
scienciam, scil. gramaticam et rethoricam et dyaleticam. logos enim
grece dicitur sermo latine. Itaque scienciarum omnium gramatica est 35
fundamentum, quam hodie multi tanquam uilem negligunt, et ideo parum
in aliis proficere possunt. unde quintilianus in libro i de oratoria institucione:
Non sunt,’ inquit, ‘ferendi, qui artem gramaticam ut tenuem
atque ieiunam cauillantur. que nisi . . . fundamenta fideliter iecerit,
quidquid superstruxeris, corruet: necessaria pueris, iocunda senibus, dulcis40
secretorum comes, et que uel sola omni studiorum genere plus habeat
operis, minus ostentacionis. Plurimi autem ambiciosa festinacione a
posterioribus incipiunt, dum ostentare discipulos circa speciosa malunt.’
Hec quintilianus. Ceterum, ut dicit aristotiles in libro io methaphisicorum:
‘Impossibile est, ut addiscatur res aliqua, nisi sciantur eius principia,45
que sunt proposiciones uniuersales.’ Hinc etiam alpharabius in           [[46-54]]
libro de diusione scienciarum: ‘In omni arte,’ inquit, ‘siue sit actiua, siue
speculatiua, siue liberalis, siue fabrilis, regule sunt generaliter conpre-
hendentes omnia uel forte plura, de quibus ars illa pertractat, que ad hoc
quidem inuente sunt, ut per eas cognoscatur omne id, quod est illius artis,50
ne forte recipiatur in ea, quod non est eius, et ut per eas caueamus, ne
forte in aliquo erremus . . . Nam in mechampnicis instrumentum, quo
deprehenditur, si forte in aliquo erratur, ut in arte fabrili perpendiculum,
regula uocatur.’ hec alphorabius. Ad ordinem quoque pertinet, ut

 [[ Print Edition Page No. 42 ]] 
55illud discatur prius uel studiosius, quod ad propositum est utilius.
unde hugo, ubi supra: ‘Si omnia,’ inquit, ‘non potes legere, ea, que sunt           [[56-60]]
utiliora, lege. Si autem omnia potes, non tamen idem labor omnibus
impendendus est, sed quedam ita legenda sunt, ne sint incognita, quedam
uero ne sint inaudita, quoniam aliquando pluris esse credimus, quod non
60 audiuimus.’ hec hugo. Quedam etiam legimus uel addiscimus, non quia
multum utile sit ea scire, sed quia turpe est ignorare. Quedam uero,
quia ipsum ignorare est periculosum, quoniam, ut dicit boecius, ‘nullum
malum euitari potest nisi cognitum.’ unde ambrosius super lucam:           [[63-64]]
legimus aliqua, ne ignoremus; legimus, non ut teneamus, sed ut re-
pudiemus.’65 Hinc etiam in consilio cartaginensi iiiio permittitur episcopis
hereticorum libros legere pro necessitate uel tempore, pueris autem uel ydiotis
ac neophitis prohibentur, ne in laqueum erroris precipitentur.
unde beda super parabolas libro i: ‘Soli conceditur hereticorum libros
legere, qui adeo solidatus est in fide catholica, ut nequeat superari li-
brorum70 dulcedine uel astucia.’ Econtra uero libri gentilium in predicto
consilio episcopis prohibentur, qui tamen pueris et adolescentulis con-
ceduntur, ut in eis propter doctrine necessitatem erudiantur. unde
ieronimus ad damasum papam de filio prodigo: ‘Sacerdotes,’ inquit, ‘dei           [[73-76]]
uidemus omissis euangeliis et prophetis comedias legere, amatoria
75 bucolicorum uirgilij uersuum uerba cantare, et id, quod in pueris est
causa necessitatis, crimen in se facere uoluptatis.’ Idem quoque Jeronimus           [[76-106]]
de semetipso refert ad eustochium: ‘Olim,’ inquit, ‘cum relicto domo
atque parentibus pro christo militaturus pergerem ierosolimam, bibliotheca,
quam michi rome summo confeceram studio, carere . . . non
80 poteram. Itaque . . . post crebras uigilias et lacrimas, quas . . . pre-
teritorum recordacione peccatorum . . . fundebam, platonem uel tullium
in manibus sumebam. Et si quando prophetam legere cepissem, in
memetipsum reuersus horrebat sermo incultus, quod, quia lumen non

 [[ Print Edition Page No. 43 ]] 
uidebam, cecis oculis non oculorum uicium putabam esse sed solis.
Denique . . . in media ferme quadragesima febris medullis infusa . . . sic85
infelicia membra depasta est, ut ossibus uix hererem. Interim parabantur
exequie et uitalis . . . calor palpitabat in solo pectusculo iam tepente.
Tunc subito raptus in spiritu ad iudicis tribunal pertractus sum, ubi tan-
tum luminis . . . erat, . . . ut in terram proiectus non auderem aspicere
sursum. Interrogatus condicionem respondi me esse christianum. At90
ille, qui presidebat, “mentiris,” ait, “ciceronianus es, non christianus.
ubi enim est thesaurus tuus, ibi et cor tuum.” Ilico obmutui et inter
uerbera, quibus me iusserat cedi, dum consciencie magis igne torquerer,
illum mecum uersiculum reputaui:In inferno autem quis confitebitur
tibi?” Clamabam inter uerbera . . . : “miserere mei” . . . Tandem, qui95
astabant, ad presidentis genua prouoluti precabantur, ut adolescencie
ueniam et errori locum penitencie conmodaret, exacturus deinde crucia-
tum, si libros aliquando legerem gentilium litterarum. Ego itaque, qui
in tanto constitutus articulo uellem eciam maiora promittere deierare cepi
ac dicere: “Domine, si codices unquam seculares habuero, si legero, te100
negaui.” Inter hec . . . uerba dimissus redij cunctisque mirantibus oculos
multo lacrimarum imbre perfusos aperui. Nec hoc utique uani fuit
illusio sompnij. Testis michi est tribunal, ante quod steti, iudiciumque,
quod timuij, me post sompnium plagas sensisse ac liuentes scapulas ha-
buisse, tantoque de hinc studio quanto moralia ante non legeram,105
diuina legisse.’ Hec ieronimus. Ad ordinem itaque discipline pertinet, ut
unusquisque legat uel addiscat, quod etati sue, uel statui congruit ac
decet. Nam et religiosis personis physicam uel mundanas leges audire
ius canonicum prohibet, que tamen ceteris audire licet.

 [[ Print Edition Page No. 44 ]] 

XII. De studiosa discentis affectione. 1

Porro de studio uel affectione studiosa dicit tullius in rethorica ia:           [[2-4]]
‘studium est assidua et uehemens animi ad rem aliquam applicata cum
magna uoluntate occupacio.’ De hoc etiam dicit augustinus in libro
5 de trinitate xo: ‘Quia prorsus ignotam rem nullus amare potest, cuiusmodi
sit amor studencium, considerandum est. Hoc est nondum scientium,
sed adhuc scire quamlibet cupiencium . . . Si quidem ad doctrinas
plerasque cognoscendas plerumque nos laudantium et predicantium
accendit auctoritas, et tamen, nisi breuiter impressam in animo cuiusque doctrine
10 nocionem haberemus, nullo ad illam discendam studio flagrare-
mus . . . Alioquin eciam ipsarum doctrinarum fines auditos miramur et
ex hoc inardescimus facultatem comparare discendi, quo ad eos peruenire
possimus.’ Hec augustinus. Sunt autem quatuor precipua ad disciplinam uel studium
sapiencie incitatiua, uidel. eius honestas, suauitas,
15 diuturnitas et utilitas. De honestate dicit sapiens de ipsa sapiencia
loquens in libro sapiencie viii: ‘In ipsa,’ inquit, ‘est honestas sine defectione
et preclaritas in conmunicatione sermonum illius. Habebo propter hanc
claritatem ad turbas et honorem apud seniores. Tacentem me sustine-
bunt et loquentem me respicient et sermocinante me plura manus ori suo
20 imponent etc.’ Hec ille. Hinc eciam seniores in lege iubemur honorare
propter sapienciam magis quam propter etatem. ut enim legitur in iob
xii: ‘In antiquis est sapiencia et in multo tempore prudencia.’ Et in libro
sapiencie iiii dicitur, quod ‘senectus uenerabilis est non diuturna,
neque annorum numero conputata, sed cani sunt sensus hominis etc.’
25 Hinc et poeta:

Sensus amicitias confert, dat sensus honores.

Denique nulla est homini racionali honestior occupatio quam in sapiencie
studio. Porro de suauitate dicit idem sapiens, ubi supra: ‘Hanc amaui

 [[ Print Edition Page No. 45 ]] 
et exquisiui a iuuentute mea; et quesiui eam michi sponsam assumere et
amator factus sum forme illius, quoniam in amicicia eius est delectacio30
bona.’ Huic consonat, quod legitur de sancto gregorio in apologitici sui           [[31-40]]
prohemio, quod ipse a puericia signaculum castitatis integrum custo-           [[31-40]]
diens, cum philosophie studiis adhuc iunior apud athenas floreret, uidit
per soporem sedenti sibi et legenti duas satis decoras dextra leuaque fe-
minas consedisse, quas ille castitatis instinctu oculo toruiore respiciens,35
quenam essent et quid sibi uellent, percunctabatur. At ille familiarius eum
conplectentes aiunt: ‘Ne moleste accipias, iuuenis; note tibi satis
et familiares sumus; altera enim ex nobis sapiencia, altera castitas dicitur,
et misse sumus tecum habitare, quia iocundum satis et mundum in corde
nobis habitaculum preparasti.’ De hoc etiam dicitur in ecclesiastico vi:40
‘Sapiencia doctrine secundum nomen eius est, et non multis est manifesta.’
Ac si diceretur, sapiencia est docibilis, talis est, qualis per nomen suum
designatur, sc. sapida, sciencia dicitur enim a sapore et sciencia, paucique
senciunt eius saporem et estimant eius ualorem. unde legitur in iob
xxviii, quod ‘nescit homo precium eius, nec inuenitur in terra suauiter45
uiuencium.’ Et post, ‘abscondita est ab oculis omnium uiuencium.’ De
diuturnitate legitur in ecclesiastico vi: ‘Fili, a iuuentute tua excipe doc-
trinam et usque ad canos inuenies sapienciam.’ Ideo dicitur in libro
sapiencie v, quod ‘melior est sapiencia quam vires, et vir prudens magis
quam fortis.’ Nam in senectute fortitudo debilitatur, sapiencia uero50
pocius augmentatur et ideo diuturnior est quam fortitudo. Recte etiam
dicitur melior quam diuicie, quia diuicie possunt inuito auferri etiam ab homine,
sapiencia uero nequaquam uita comite. unde dicitur in prouerbiis
viii: ‘accipite disciplinam et non pecuniam; doctrinam magis quam
thesaurum eligite. Melior est enim sapiencia cunctis opibus preciosissimis55
et omne desiderabile non potest ei conparari. Hinc et in libro
sapiencie viii dicitur: ‘Si diuicie appetantur in uita, quid locuplecius
sapiencia?’ Denique sciencia uel sapiencia non solum manet nobis in
hac uita, sed eciam manebit in eterna. licet enim secundum illud
apostoli Ia ad corinthios xiii ‘sciencia destruetur,’ destruenda sit quantum60
ad modum et imperfectionem, non tamen quantum ad substanciam.

 [[ Print Edition Page No. 46 ]] 
unde in ecclesiastico vi, postquam dictum est de sapiencia, quod ‘non
multis est manifesta,’ statim subiungitur: ‘Quibus autem agnita est,’ sc.
per experienciam, ‘permanet usque ad conspectum dei,’ id est, perseuera-
bit65 in eis usque ad manifestam dei uisionem. unde ieronimus ad paulinum:
‘Discamus,’ inquit, ‘in terris, quorum sciencia nobis perseueret in
celis.’ Denique de utilitate dicitur ibidem, scil. in ecclesiastico vi: ‘Quasi
is, qui arat et qui seminat, accede ad illam,’ sc. acquirendam, id est, cum
labore studij et cum spe fructus eius percipiendi. ut enim dicit apostolus
70 Ia ad corinthios ix: ‘debet in spe qui arat, arare, et qui triturat in spe
fructus percipiendi.’ unde ibidem in ecclesiastico subiungitur: ‘Et
sustine bonos fructus illius,’ de quibus scil. dicitur in prouerbiis iii:
‘primi et purissimi fructus eius.’ Et recte dicit ‘sustine,’ id est, pacienter
exspecta contra illos, qui cum seminauerint, statim uolunt fructum seminis
75 comedere. Nam doctrine semen, antequam erumpat et aperte pro-
ficiat, asperitate laboris ac discipline cogitur, sicut semen materiale
iactum asperitate gelu constringitur. Hinc pueros cotidie uidemus ad
discendum angi uerberibus et increpacionibus, qui postea doctrine fruc-
tum agnoscentes spontanei se quasi excerebrant studendo parisius. Est
80 enim sapiencie doctrina quasi nux habens corticem amarum exterius, et
post intra duram testam nucleum habet dulcem atque suauem. Iterum,
sicut qui arat et seminat, primo quidem ab agro suo spinas et tribulos
extirpat et sic euersa terra seminat, sic, qui sapiencie doctrinam uult excipere,
primo debet cordis sui terram inquisicione diligenti euertere ac
85 germen uiciorum extirpare, et tunc demum poterit semen dictum reci-
pere. Alioquin, ut dictum est supra, in maliuolam animam non introibit
sapiencia. unde dicitur in ieremia iiii: ‘Nouate uobis nouale et nolite
serere super spinas. Sic tandem semine proficiente et ad perfectionem
tendente poterit fructus illius metere.’ unde post predicta uerba in
90 ecclesiastico subditur: ‘In opere illius exiguum laborabis et cito edes de
generacionibus illius,’ ac si dicatur, labor erit modicus, sed multiplex
fructus ac tempestiuus. unde et in eodem dicitur xxiii in persona
sapiencie: ‘transite,’ inquit, ‘ad me omnes, qui concupiscitis me et a

 [[ Print Edition Page No. 47 ]] 
generacionibus meis implemini.’ Primus itaque sciencie siue sapiencie
fructus est viciorum carnalium extirpacio uel exclusio, iuxta quod scribit95
ieronimus rustico monacho: ‘Ama,’ inquit, ‘scienciam scripturarum et           [[96-97]]
carnis uicia non amabis.’ Secundus est mentis serenatio siue letificatio,
secundum illud sapiencie vio: ‘Clara est, et que numquam marcescet,
sapiencia preoccupat eos, qui se concupiscunt, et in uiis suis ostendit se
illis hilariter.’ Tercius est in tribulacione consolacio uel in labore100
recreatio, secundum illud hugonis superius positum: ‘Nullum maius in           [[101-102]]
uita solacium, quam sapiencie studium.’ unde ieronimus dicit in prologo
super epistolam ad ephesios: ‘Si quicquam est, quod in hac uita sapientem
uirum teneat et inter pressuras ac turbines mundi equo animo manere
persuadeat, id esse uel primum reor meditacionem et scientiam scripturarum.’105
Hinc et in libro sapiencie viii dicit sapiens: ‘Proposui hanc
adducere michi ad conuiuendum, sciens, quia mecum comunicabit de
bonis, et erit alloquutio cogitacionis et tedij mei.’ Hinc etiam dicit
tullius in tusculanis libro v:Quid dulcius ocio litterato?’ Econtra uero
dicit seneca lucilio: ‘Ocium sine litteris mors est et hominis uiui sepultura.’110
Quartus est animi tranquillitas siue quietudo, secundum illud ecclesiastici
ultimo: ‘videte,’ inquit, ‘quia modicum laboraui,’ sc. circa sapiencie
inquisicionem, ‘et inueni michi multam requiem.’ Hinc et in libro
sapiencie viii: ‘Intrans,’ inquit, ‘in domum meam, conquiescam cum illa.
Non enim habet amaritudinem conuersatio illius, nec tedium conuictus115
illius, sed leticiam et gaudium.’ Nec ideo hoc dico, quia quelibet sciencia
sit sapiencia proprie loquendo, sed omnes doctrine tendere debent ad
percepcionem sapiencie tanquam eius pedisseque, sicut inferius ostende-

[XIII.] De ipsius fine vel intencione. 1

Denique de fine, quem habet addiscens in intencione, dicit beatus
bernardus super cantica in omelia xxxvia: ‘Sunt qui scire uolunt eo fine

 [[ Print Edition Page No. 48 ]] 
tantum, ut sciant, et est turpis curiositas. Alii uero, ut ipsi sciantur, . . .
5 quos irridet satyricus, dicens:

Scire tuum nichil est, nisi scire hoc sciat alter,           [[6]]

et est turpis uanitas. Alii quoque, ut scienciam uendant pecunia uel
honoribus, et est turpis questus. Alii uero discunt, ut edificent, et caritas est.
Alij . . . , ut edificentur, et prudencia est.’ Hec bernardus.
10 Harum quinque intencionum sole due ultime bone sunt et salubres, tres
autem prime uane ac uituperabiles, aut etiam detestabiles. ut enim           [[12-13]]
dicit hugo, ubi supra, libro i: ‘malum quidem est bonum negligenter
agere, peius est in uacuum multos labores expendere.’ De prima, sc.
curiositatis, sciendum, quod ipsa est secundum augustinum concupiscencia           [[14-15]]
15 oculorum, de qua loquitur iohannes Ia canonica iio. unde idem augus-
tinus in libro confessionum x: ‘Est,’ inquit, ‘cupiditas quedam experiendi
uana et curiosa nomine cognicionis atque sciencie palliata. Que quia in           [[15-21]]
appetitu noscendi est, oculi uero sunt ad cognoscendum in sensibus
principes, ideo concupiscencia oculorum eloquio diuino appellatur.’
20 Hec augustinus. Et huiusmodi curiositas duplex est, una sc. ad multa,
alia uero ad ignota. Nam de illa, que est ad sciendum uel experiendum,
multa dicitur in ecclesiaste io: ‘Non satiatur oculus uisu, nec auris impletur
auditu.’ unde dicit hugo, ubi supra, libro v: ‘Quidam sunt, qui omnia           [[23-27]]
legere uel scire uolunt . . . sed infinitus est librorum numerus. Tu ergo,’
25 inquit, ‘noli infinita sequi, ubi enim finis non est, ibi nec requies, et ideo
nec pax est. ubi uero pax nulla est, deus habitare non potest quia in pace
factus est locus eius.’ hec hugo. Dicit etiam beatus bernardus,
quod ‘multitudo rerum et temporis breuitas non paciuntur omnia con-
prehendi.’ Item oracius in libro carminum:

30nec scire fas est omnia.

Tales etiam circa plurima curiosi semetipsos confundunt et ideo parum
in sapiencia proficiunt, immo nichil ad perfectum scire possunt. Nam
pluribus intentus minor est ad singula sensus.’ unde uarro ad atheniensem           [[33-34]]

 [[ Print Edition Page No. 49 ]] 
auditorem: ‘Nusquam,’ inquit, ‘deueniet, qui, quot uidet, sequitur calles.’
Hinc et seneca ad lucilium: ‘Te trahit,’ inquit, ‘multitudo librorum, et 35
cum legere non possis, quantum habueris, satis est habere, quantum
legere possis . . . Fastidientis stomachi est multa degustare . . . Non
refert, quam multos habeas libros, sed quam bonos. lectio certa prodest,
uaria delectat.’ Hec seneca. Tales igitur, ut dictum, curiosi sunt inanes
ueri, iuxta illud apostoli IIa ad thimotheum iiii, ‘semper discentes et40
nunquam ad scienciam ueritatis peruenientes.’ De illa uero curiositate,
que est ad sciendum uel experiendum ignota, dicit augustinus in libro
de trinitate x:Siquis tam curiosus est, ut non propter aliquam notam causam,
sed solo amore rapiatur incognita sciendi, discernendus est quidem
huiusmodi curiosus a nomine studiosi. sed nec ipse amat incognita45
. . . quin pocius odit incognita, que nulla uult esse, dum omnia
sibi uult esse cognita.’ Huiusmodi curiositas frequenter solet hereses
generare in hiis, qui secreta fidei nitebantur ultra modum inuestigare.
unde in prouerbiis ix mulier stulta et clamosa, que significat heresim,
transeuntes uocat et uecordibus loquens sic clamat: ‘aque furtiue dulciores50
sunt et panis absconditus suauior.’ Hinc et seneca in libro declamationum           [[51-53]]
iiiio: ‘Acrior est cupiditas ignota cognoscendi quam nota
repetendi.’ Idem ad lucilium epistola lxviiia: ‘multi aperta transeunt,
condita et abstrusa rimantur, furem signata sollicitant. vile uidetur,
quicquid patet, aperta effractarius preterit . . . Hos mores habet . . .55
imperitissimus quisque quod in secreta cupit irrumpere.’ Cauendum est
itaque maxime simplicibus et ydiotis uel eciam impuris a secretis celesti-
bus rimandis, quoniam, ut legitur in exodo xix: ‘Bestia, que tetigerit
montem, lapidabitur.’ unde dicitur in ecclesiastico iii: ‘Altiora ne que-
sieris et fortiora te ne scrutatus fueris, sed que precepit tibi deus, illa cogita60
semper. et in pluribus eius operibus ne fueris curiosus. Non enim est
tibi necessarium ea, que abscondita sunt, uidere oculis tuis.’ ut enim
legitur in prouerbiis xxv: ‘sicut qui mel comedit multum, non est ei
bonum, sic qui perscrutator est maiestatis, opprimetur a gloria.’ Ideo
dicitur ab apostolo ad Romanos xii: ‘Dico omnibus, qui sunt inter uos,65

 [[ Print Edition Page No. 50 ]] 
non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem et uni-
cuique, sicut diuisit deus mensuram fidei.’ Hinc etiam dicit cato in libro
de moribus:           [[68-70]]

Mitte archana dei celumque inquirere quid sit,

70Cum sis mortalis, que sunt mortalia, cura.

De secunda discentis intencione, que est uanitatis vel inanis glorie, dicit
tullius in tusculanario libro io: ‘Honos alit artes omnesque incenduntur
ad studia gloria.’ Huiusmodi sciencia, sicut dicit augustinus, non facit           [[73-74]]
hominem interius lamentantem, sed foris se iactantem. Hinc est illud
75 persij satyrici superius ex parte insertum dictis beati bernardi: ‘Ne te,’

quesiueris extra, . . .

Scire tuum nichil est, nisi te scire hoc sciat alter, . . .

O curue in terris anime et celestium inanes.

80Hinc eciam tullius, ubi supra, libro v: ‘leuiculus,’ inquit, ‘noster demos-
tenes, qui illo susurrio delectari se dicebat confitentis muliercule, ut mos           [[80-83]]
est in grecia . . . hic est ille demostenes. Quid hoc leuius? Sed orator
ille tantus apud alios,’ uidel. loqui, ‘didicerat non multum ipse secum.’
hec tullius. De hac etiam uanitate dicit boecius in libro de consolacione:
85 ‘O doxa, doxa,’ id est, inanis gloria, ‘quid aliud es quam quedam aurium
inflatio uana.’ ut enim dicit horacius in libro sermonum:

Gaudent pre nomine molles


unde valerius maximus libro ix narrat, quod ‘sophocles iam senex trage-
diam90 quandam in certamine miserat. Cumque suspensus ancipitis
certaminis expectaret sentenciam, audiuit se una sentencia uicisse et pre gaudio expirauit.’
Talis etiam in sapiencia uera non proficit, quia ipse
tumor inanis eius mentem excecat, nec uidere clare permittit. unde
talis iuxta uerbum apostoli Ia ad thymoth. vi: ‘est superbus nichil sciens
95 sed languens circa questiones et pugnas uerborum, ex quibus oriuntur

 [[ Print Edition Page No. 51 ]] 
inuidie, contenciones etc.’ De tercia intencione, que est cupiditatis,
dicit hugo in libro de archa noe iiio: ‘Indignus est sapiencia, qui per ipsam
aliud quam ipsam obtinere intendit, qui . . . non ut ipsam, qua nichil
melius est, possideat, sed ut uenalem prostituat, illam querit.’ Hoc
tamen hodie faciunt scolastici fere omnes aut plures, videl. lucratiuas100
sciencias addiscentes uel ad eas quam cicius possunt festinantes. unde
conqueritur dominus per ieremiam iio: ‘Me,’ inquit, ‘derelinquerunt
fontem aque uiue,’ id est, salutaris sapiencie, quia sc. sacram scripturam
nolunt audire, ‘que a me tanquam uena procedit a fonte.’ Hec est enim
aqua salire faciens in vitam eternam, ut dicit in iohanne iiiio: ‘Et foderunt,’105
inquit, ‘sibi cysternas dissipatas,’ id est, cum studio et labore magno
sibi acquirunt sciencias lucratiuas, ‘in quibus non est aqua limpida,’
i.e. vera sapiencia, sed falsa et vana et eciam turbida, quia terrena. unde
postea dicitur: ‘Quid tibi uis in uia egypti, ut bibas aquam turbidam?’
Quod quasi exponens baruch dicit iiio: ‘Filij agar,’ id est ancille non libere, 110
‘exquisierunt prudenciam, que de terra est.’ Deinde quasi exponendo,
quos uocet ‘filios agar,’ subiungit: ‘Negociatores terre et theman et
fabulatores et exquisitores prudencie et intelligencie. uiam autem sa-
piencie nescierunt, neque meminerunt semitarum eius.’ Negociatores
terre phisici sunt, qui terram, id est corpus sub precio curant. Negociatores115
theman, quod interpretatur affricus, illi sunt aduocati, qui as-
sidue causas ventilant et litigant, iuxta illud ysaie xxi: ‘Sicut turbines ab
affrico ueniunt.’ Et hii quoque negociatores sunt, quoniam allegaciones
suas carissime, quasi ad pondus uendunt. unde dicitur in ysaia xxxiii,
‘ubi uerba legis ponderans?’; fabulatores gramatici sunt, qui fabulis poetarum120
intendunt. Exquisitores autem prudencie et intelligencie sunt
dyaletici et sectatores mundane philosophie. Omnis huiusmodi sciencia
inflat et uentre consciencie tortiones generat. unde beatus bernardus
super cantica omelia xxxvi: ‘Cibus,’ inquit, ‘indigestus . . . malos hu-
mores gignit et corpus corrumpit, non nutrit. Sic et multa sciencia125
stomacho anime indigesta, que est memoria, si decocta igne caritatis non
fuerit et sic transfusa per quosdam artus anime, sc. mores et actus . . .
reputabitur huiusmodi sciencia in peccatum tanquam cibus in prauos . . .

 [[ Print Edition Page No. 52 ]] 
humores conuersus. An . . . non inflaciones et torciones in consciencia
130 sustinebit, . . . huiusmodi sciens . . . et non faciens?’

[XIV.] De proficiencium lectione. 1

Sicut autem ad incipientes, ut dictum est, pertinet a magistris audire,
sic ad proficientes atque prouectos se per semetipsos interdum excercere,
licet eciam talibus expediat et audire, quoniam audiens sapiens sapiencior
5 erit. unde aristotiles in libro ethicorum i: ‘Obtimus est,’ inquit, ‘qui a se ipso
omnia intelligit, bonus autem et rursus ille, qui bene dicenti hec audit.
Qui autem nec ipse intelligit, nec alium audiens in mente iacit,
hic inutilis uidetur.’ Hec aristotiles. hinc est illud eciam ieronimi           [[8-9]]
superius positum: ‘Ingenium docile et sine doctore est laudabile.’ Debet
itaque prouectus, id est circa scripturarum intelligenciam aliquatenus 10
excercitatus semetipsum paulatim excercere, sc. legendo, meditando,
scribendo, disputando, id est interrogando uel respondendo. Siquidem,
ut dicit hugo, unde supra, libro iiio: ‘ingenium excercent precipue duo, sc.           [[13-23]]
lectio et meditacio. lectionis genus triplex est, sc. docentis, discentis,
15 per se inspicientis. dicimus enim lego librum illi et lego librum ab illo
et lego librum. In lectione consideranda sunt maxime ordo et modus . . .
Ordo attenditur in disciplinis secundum naturam, ut gramatica antiquior est
dyaletica. In libris secundum . . . materiam, in narracione secun-
dum disposicionem, . . . in exposicione . . . secundum inquisicionem . . .
20 Modus legendi constat in diuidendo, ut . . . cum ab uniuersalibus ad
particularia descenditur . . . sic paulatim . . . eorum, que continentur,
natura inuestigetur . . . De hinc oportet, ut que discenda diuisimus,
conmendanda memorie colligamus.’ hec hugo. Modus eciam legendi
est, ut, quoniam infinita sunt scripta, eligantur ad legendum ex eis pauciora
25 et breuiora et utiliora. Pauciora quidem, quia, sicut dicit hugo,
‘memoria hominis, cum in multa diuiditur, in singulis minor efficitur.’

 [[ Print Edition Page No. 53 ]] 
Et ‘pluribus intentus minor est ad singula sensus.’ In hoc eciam modum           [[27]]
opportet obseruare, quia sicut dicit uarro: ‘omnia quidem nosse est           [[28-29]]
impossibile, pauca uero non laudabile.’ Breuiora uero, quia, sicut dicit           [[29-30]]
ibidem hugo: ‘memoria hominis hebes est ac breuitate gaudet.’ unde30
cyprianus martir ad quirinum: ‘legentibus,’ inquit, ‘breuitas plurimum           [[31-33]]
prodest, dum non intellectum eorum uel sensum liber longior spargit, sed
subtiliori compendio id, quod legitur, tenax memoria custodit.’ utiliora
quoque, quia, sicut dicit uarro, ‘quedam ab animo quoque scientis era-           [[34-35]]
denda essent eo, quod inserendi ueri locum occupant.’ hinc et hugo, ubi35
supra, ‘Si omnia,’ inquit, ‘non potes legere, ea que sunt utiliora, lege . . .
videtur quippe non minus curandum esse lectori, ne in studiis inutilibus
operam suam impendat, quam ne in bono et utili proposito tepidus re-
maneat . . . Duo sunt,’ inquit, ‘genera scripturarum. unum sc. ar-
tium . . . que philosophie supponuntur . . . ut est gramatica, dyaletica,40
etc. aliud eorum, que appendicia sunt artium . . . et in aliqua extra
philosophiam materia versantur . . . ut sunt carmina poetarum, comedie,
tragedie . . . fabule quoque et hystorie . . . Quisquis igitur ad scienciam
pertingere cupit, si relicta veritate artium reliquis se implicare uoluerit,
materiam laboris . . . plurimam uel infinitam inueniet et fructum exiguum45
. . . Quapropter michi videtur primum operam esse dandam arti-
bus maxime vii liberalibus, que sunt fundamentum omnis doctrine;
deinde, si uacat, cetera legantur, quia seriis admixta ludicra plus solent
aliquando delectare . . . Quidam uero, licet ex hiis, que legenda sunt,
nichil pretermittant, nulli tamen arti, quod suum est, tribuere norunt,50
sed in singulis omnes confundunt.’ hec hugo. Ceterum, ut ait seneca
in epistola ad lucilium lxxxviii: ‘potest . . . eciam sine liberalibus
studiis ad sapienciam ueniri . . . quamcumque,’ inquit, ‘partem rerum
humanarum diuinarumque conprehenderis, ingenti copia querendorum
ac discendorum fatigaberis. hec tam multa, tam magna ut habere55

 [[ Print Edition Page No. 54 ]] 
possint liberum hospicium, superuacua ex animo tollenda sunt . . .
laxum spacium res magna desiderat . . . et plus scire uelle, quam satis est,
intemperancie genus est. Quid? quod ista liberalium artium consectacio
molestos, uerbosos, intempestiuos, sibi placentes facit, et ideo non
60 discentes necessaria, quia didicerunt superuacua. Didimus gramaticus
quatuor milia librorum scripsit, qui utique miser esset, si tam multa
superuacua eciam legisset. In hiis enim libris de patria homeri queritur,
de uera enee matre . . . et alia, que pocius dediscenda essent, si scirentur.’
hec seneca contra illos, qui superuacuis intendunt. Contra illos autem,
65 qui totum uite tempus in logica consumunt, dicit idem in epistola
xlviiia: ‘Nisi uaferrimas interrogaciones struxero et falsa conclusione
nascens a uero mendacium astruxero, non a fugiendis petenda secernere
potero. Pudet me, quod in re tam seria senes ludimus. “Mus est sillaba,
mus autem caseum rodit, sillaba ergo caseum rodit.” Puta me nunc
70 istud soluere non posse. Quid michi ex ista sciencia periculum im-
minet, quod incommodum est? . . . O pueriles inepcias . . . quid michi
lusoria ista conponis? Non est iocandi locus . . . aperta decent et sim-
plicia bonitatem. eciam si multum superesset etatis, parce dispensan-
dum erat, ut sufficeret necessariis. Nunc uero, que demencia est su-
peruacua75 discere in tanta temporis egestate.’ Idem in xlixa: ‘Quod
enim non perdidisti, habes. cornua non perdidisti, ergo cornua habes . . .
Non uaco ad istas inepcias, ingens negocium in manibus est. quid agam?
Mors me sequitur, uita fugit. Aduersus hec me doce aliquid.’ hec
seneca. Sunt autem et alij, qui et si necessariis et utilibus intendunt,
80 multa tamen et varia raptim transcurrendo legunt, ita, quod parum aut
nichil in uentre memorie recondunt aut digerunt. Contra quos dicit
idem seneca in epistola iia. ‘primum argumentum conposite mentis
existimo posse consistere et secum morari. Illud autem uide, ne lectio
multorum actorum et diuersi generis voluminum aliquid habeat uagum
85 et instabile. Certis ingeniis immorari et innutriri oportet, si vis aliquid

 [[ Print Edition Page No. 55 ]] 
trahere, quod in animo fideliter sedeat. Nusquam est, qui ubique est . . .
Non prodest cibus, qui statim sumptus emittitur, nichilque tam utile est,
quod in transitu prosit. Nichil eciam sanitatem eque inpedit, ut remedi-
orum crebra mutatio. Itaque distrahit librorum multitudo . . . fasti-
dientis quoque stomachi est multa degustare.’ hec seneca. Hinc et90
uarro ad atheniensem auditorem: ‘Multi,’ ait, ‘libros degustant ut conuiue           [[91-92]]
delicias . . . sed cito transcursa cicius dilabuntur.’

[XV.] Quod omne discentium studium debet ad theologiam, idest diuinam tendere scientiam. 1-2 1

Porro ad edificacionem sui uel proximi iuxta predicta uerba beati
bernardi debet studiosus quilibet tendere, in quacumque studeat facul-
tate. Nam omnis ars uel doctrina diuine sciencie, que ad edificacionem5
fidei et morum est, debet famulari et ad illam tanquam ad finem suum
referri uel ordinari. Sicut enim deus est finis omnium rerum, sic et
theologica sciencia, que est de diuinis, est finis omnium arcium. Ipsa est
sola philosphia, solaque ueri nominis sapiencia. Cui eciam consonat
mercurius trimegistus philosophus dicens ad asclepium: ‘philosophia est10
in cognoscenda diuinitate frequens obtutus et sancta religio . . . Sim-
plici enim mente diuinitatem colere eiusque facta uenerari, agere eciam
dei uoluntati gracias, que est sola bonitas plenissima, hec est nullius animi
inportuna curiositate violata philosophia.’ hec ille. Et recte dicit
‘nullius animi curiositate violata,’ quia per curiositatem violantur et15
adulterantur non solum alie sciencie sed eciam ipsa theologia. Et tunc
eo ipso cadit a racione philosophie, quia philosophia est amor sapiencie.
Hec est secundum quosdam, quam uocat aristotiles methaphisicam.
unde idem aristotiles excellenciam eius ostendens in libro methaphisicorum
primo sic loquitur, dicens: ‘Ipsa est prima philosophia, maximeque20
scibilis, quia maxime scibilia sunt principia et cause. propter hoc enim
et ex hiis alia cognoscuntur, non econuerso. Tunc autem scire dicimur
unumquodque, cum primam causam opinamur cognoscere . . . Hec

 [[ Print Edition Page No. 56 ]] 
itaque sola scienciarum liberalis est, quia sola suiipsius gracia est . . .
25 unde iuste non humana existimatur illius possessio sed diuina . . . Multi-
pliciter enim humana natura ancilla est, deus autem et causarum omnium
principium quoddam est, et hanc scienciam aut solus aut maxime ha-
bet . . . Hac igitur pocior nulla est.’ Idem quoque dicit in libro iiio:
‘Hanc uocare scienciarum sapienciam congruit, secundum quod princeps
30 et potentissima est, cui alias sciencias ut famulas non contradicere iustum
est. huius namque gracia sunt alie.’ hec aristotiles. de hac eciam dicit
auicenna in methaphisica sua: ‘Diuina sciencia est de rebus separatis a
materia et termino et diffinicione sic dicta a parte digniore, que finis est
eius: hoc est dei cognicione. Dicitur et prima philosophia, quia ceteris
35 philosophie partibus alcior est. Dicitur etiam methaphisica, quia supra
phisicam, id est naturalem scienciam.’ hec auicenna. Recte igitur ad
illam ordinantur alie, alioquin falso nomine appellantur sciencie, quia nec           [[39-42]]
saltem ad sapienciam tendunt. Econtra uero recte ad illam ordinate
possunt eciam conprehendi sub nomine sapiencie. unde boecius in
40 libro de articulis fidei: ‘Sciencia,’ inquit, ‘est vis conprehensiva causarum,
per quas et propter quas aliquid esse habet, que si bonis usibus naturaliter           [[42-49]]
accommoda est, sapiencia dici solet.’ Hinc et ieronimus super epistolam ad tytum:
Gramaticorum,’ inquit, ‘eciam potest ad uitam proficere doc-
trina, dum in meliores usus fuerit assumpta. Itaque, siquis gramaticam           [[44-49]]
45 uel dyaleticam nouerit, ut habeat recte loquendi racionem et uera fal-
saque diiudicare possit, non inprobamus. Geometria uero et arismethica
in sua quidem habent sciencia ueritatem, sed illa non est sciencia pietatis,
que tendat ad pietatem. Sciencia uero pietatis est diuinas legere scrip-
turas et intelligere prophecias etcetera.’ Ceterum, ut dicit seneca ad           [[49-50]]
50 lucilium, ‘potest . . . eciam sine liberalibus studiis ad sapienciam ueniri.’
Denique, sicut dicit hugo in libro didascalicon iiiio, ‘philosophorum scrip-
ture quasi lucens paries dealbatus eloquii nitore foris pollent, que si

 [[ Print Edition Page No. 57 ]] 
quando ueritatis speciem pretendunt, falsa quoque miscendo quasi
quodam colore superducto luctum erroris operiunt. Econtra uero diuina
eloquia fauo aptissime conparantur, que et arida propter simplicitatem55
sermonis apparent et intus dulcedine plena sunt.’ hec hugo. In hoc
eciam, ut dicit richardus in libro excepcionum, ‘valde excellencior est           [[57-76]]
diuina scriptura sciencia seculari, quod in ea non solum uoces sed et res
significatiue sunt. Sicut igitur in eo sensu, qui est inter uoces et res,
necessaria est cognicio uocum, sic in eo sensu, qui inter res et facta uel60
facienda mystica uersatur, necessaria est cognicio rerum. Cognicio
uocum in duobus consistit: in pronunciacione, ad quam solam pertinet
gramatica, et significacione, ad quam solam dyaletica. ad pronuncia-
cionem simul et significacionem pertinet rethorica. Cognitio rerum consistit
in forma et natura; forma est in exteriorum disposicione, natura in65
interiorum qualitate. Omnis autem disposicio siue in numero est, ad quam
pertinet arismetica, uel in proporcione, ad quam musica, uel in
situ, ad quem geometria, uel in motu, ad quem astronomia. Ad inte-
riorem uero qualitatem spectat phisica . . . Omnes igitur artes sub-
seruiunt diuine sapiencie et inferior sciencia recte ordinata ad superiorem70
conducit. Sub eo igitur sensu, qui inter uoces et res uersatur, continetur
hystoria et ei subseruiunt tres sciencie, scil. gramatica, dyaletica, re-
thorica. Et sub eo sensu, qui inter res et facta mystica uersatur, con-
tinetur allegoria. Et sub illo sensu, qui est inter res et facienda mystica,
continetur tropologia, et hiis duabus subseruiunt arismetica, musica,75
geometria, astronomia et phisica.’ hec richardus. Porro de sacrorum
auctoritate librorum excellenti respectu omnium aliorum dicit augustinus
in xia disputacione contra faustum:Sunt quidam libri, qui non preci-
piendi auctoritate sed proficiencie excercitacione conscribuntur a nobis.
Inter hos enim sumus, quibus dicit apostolus: Et si quid aliud sapitis, id80
quoque deus uobis reuelauit. Quod genus litterarum non cum credendi
necessitate, sed cum iudicandi libertate legendum est. Cui tamen he

 [[ Print Edition Page No. 58 ]] 
intercluderetur locus et adimeretur posteris ad questiones difficillimas
tractandas atque uersandas lingue et stili saluberrimus labor distincta est
85 a posteriorum libris excellencia canonice auctoritatis ueteris testamenti et
noui, que apostolorum firmata temporibus per successiones temporum et
propagaciones ecclesiarum tanquam in sede quadam sublimiter constituta est,
cui seruiat omnis fidelis et pius intellectus. Ibi si quid uelut absur-
dum nouerit, dicere non licet: “auctor huius libri ueritatem non tenuit,”
90 sed aut codex mendosus est, aut interpres errauit, aut tu non intelligis.
In opusculis autem posteriorum . . . licet eadem inueniatur veritas, longe
tamen est impar auctoritas . . . unde nisi uel certa racione uel ex illa
canonica auctoritate . . . demonstretur, quod disputatum est uel nar-
ratum, si quis noluerit, non reprehenditur. In ista uero canonica emi-
nencia95 sacrarum litterarum, eciam si unus propheta uel apostolus uel
euuangelista obscurum aliquid in litteris suis posuisse inuenitur, ipsa
canonis confirmacione declaratur, non licet dubitare quin uerum sit.
Alioquin nulla erit pagina, qua humane impericie regatur infirmitas, si
librorum saluberrima auctoritas aut contempta penitus aboletur aut
100 interminata confunditur.’ hec augustinus.

[XVI.] Qualiter christiano conuenit omnia librorum genera legere. 1-2

Porro de modo legendi libros gentilium dicit ieronimus in libro de frugi et luxurioso:           [[3-8]]
Hoc,’ inquit, ‘facere solemus, quando philosophos legimus,
5 quando libri sapiencie secularis ad nostras ueniunt manus. Siquid in eis
utile reperimus, ad nostrum dogma conuertimus. Si quid uero super-
fluum de ydolis, de amore, de cura secularium rerum, hec radimus, hiis
caluicium inducimus et in unguium morem ferro acutissimo desecamus.’
Hec ieronimus. In deuteronomio quippe, sicut idem dicit ad magnum           [[9-16]]
10 oratorem, precipitur a domino ‘mulieris captiue radendum caput et
supercilia, omnesque pilos et ungues corporis amputandos et sic eam
habendam coniugio. Quid ergo,’ inquit, ‘mirum, si et ego sapienciam
secularem propter eloquii uenustatem et membrorum pulchritudinem de

 [[ Print Edition Page No. 59 ]] 
ancilla atque captiua israelitem facere cupio et si quid in ea mortuum
est ydolatrie uel uoluptatis et erroris libidinum uel precido uel rado uel15
mixtus purissimo corpori uernaculos domino sabaoth ex ea genero.’
Hec ieronimus. Cui consonat illud apostoli Ia ad thessalonicenses vo:
‘Omnia probate; quod bonum est, tenete.’ hinc et idem ieronimus           [[18-21]]
ad pammachium et occeanum: ‘utinam,’ inquit, ‘omnium uolumina tractorum
haberem, ut ingenij tarditatem erudicionis diligencia conpensarem. Sed20
originis errores ideo non sequor, quoniam omnia que dixit, perperam scio.’
Itaque, sicut dicit gracianus, ‘quidam seculares litteras legunt ad uolup-
tatem, quia poetarum figmentis et ornatu uerborum delectantur; quidam           [[22-29]]
uero ad erudicionem eas addiscunt, ut errores gentilium legendo detes-
tentur et utilia, que in eis inuenerint, ad usum erudicionis sacre . . .25
inuertunt et ideo laudabiliter eas addiscunt. unde beatus gregorius           [[26-28]]
quemdam episcopum reprehendit, non quia illas didicerat, sed quia con-
tra officium episcopale pro euangelica lectione populo gramaticam ex-
ponebat.’ Hinc et beda super librum regum: ‘Turbat,’ inquit, ‘acumen           [[29-35]]
legencium ac deficere cogit, qui eos a legendis secularibus libris omni30
modo existimat prohibendos. In quibus, simul si qua inueniuntur utilia,
quasi sua sumere licet. Alioquin moyses et daniel sapiencia et litteris
egypciorum et caldeorum non paterentur erudiri, quorum tamen super-
sticiones et delicias horrebant, nec ipse magister gencium aliquos uersus
poetarum suis uel scriptis indidisset uel dictis.’ Hec beda. De hoc35
eciam dicit Jeronimus super epistolam ad tytum:Pueri, qui de mensa et           [[36-44]]
vino regis babylonis comedere nolunt, ne polluantur, utique si sapienciam
atque doctrinam babyloniorum scirent esse peccatum, nunquam ac-
quiescerent discere, quod non licebat. Discunt autem, non ut sequantur,
sed ut iudicent atque conuincant. quoniam, si quisquam aduersum40
mathematicos uelit scribere inperitus matheseos, risui patebit et similiter

 [[ Print Edition Page No. 60 ]] 
aduersus philosophos disputans, si ignorat dogmata philosophorum.
Discat ergo ea mente doctrinam caldeicam, qua moyses omnem sapien-
ciam egipciorum didicerat.’ Hec ieronimus. Accedit etiam alia causa
45 libros gentilium legendi, quia sc. multa scripserunt, que conueniunt
et consonant christiano dogmati. Et ut dicit augustinus: ‘nullum est
forcius testimonium, quam ab inimico prolatum.’ unde ieronimus, ubi           [[47-52]]
supra: ‘Si quando,’ inquit, ‘cogimur secularium litterarum recordari et
aliqua ex hiis discere, que olim omisimus, non est nostre uoluntatis, sed ut
50 ita dicam, grauissime necessitatis, ut probemus ea, que a sanctis prophetis
ante secula multa predicta sunt, tam grecorum quam latinorum aliarum et
gencium litteris contineri.’ Hec ieronimus. nec hoc ideo dicit,
quod eorum dictis debeat inniti fides nostra, sed quia tanto magis a fide fuerunt
alieni, tanto magis eorum dicta de articulis fidei sunt admiranda,
55 licet magis credantur ea dixisse per spiritum malignum quam per spiritum
bonum. Spiritus enim maligni multociens uerba dixerunt uel pre-
dixerunt aliqua necessitate conpulsi. unde dicit augustinus contra
manicheos:Si quid ueri de deo sibilla uel orpheus aliiue gencium vates
aut philosophi predixisse perhibentur, ualet quidem aliquid ad pagano-
rum60 vanitatem reuincendam, non tamen ad istorum auctoritatem conplendam.
Quantum enim distat de christi aduentu inter predicacionem
angelorum et confessionem demonum, tantum inter curiositatem sacrilegarum scripturarum
et auctoritatem prophetarum.’ hec augustinus.
Qualiter eciam uti debeamus illorum librorum testimoniis, dicit petrus in
65 epistola clementis. ‘Cum,’ inquit, ‘e diuinis scripturis integram quisquam
et firmam regulam veritatis susceperit, absurdum non erit, si aliquid eciam
ex erudicione communi ac liberalibus studiis, que forte in puericia attigit,
ad assercionem ueri dogmatis conferat, ita tamen, ut ubi uera didicerit,
falsa et simulata declinet.’ Hiis eciam de causis est licitum legere libros
70 hereticorum, hiis dumtaxat, ut supra dictum est, qui iam in sensu diui-
narum scripturarum optime sunt exercitati et in fide articulorum siue in

 [[ Print Edition Page No. 61 ]] 
articulis fidei constantissime roborati. unde hugo, ubi supra, libro iiio:           [[72-74]]
‘Noli multiplicare diuerticula, quoadusque semitas didiceris, securus autem discurre,
cum errare non timueris.’ Sic eciam et in talibus apocripha
possunt legi cum libertate iudicandi siue legendi. unde ieronimus in75
prologo hystorie ioachim et anne:Ea,’ inquit, ‘que de natiuitate beate
uirginis in libello leuncij legi, sicut dubia esse pronuncio, ita liquido falsa
esse non affirmo. Illud autem libere dico, quod neminem fidelium negaturum
puto, sanctam sc. sancte marie natiuitatem multa miracula pre-
cessisse, maximeque consequuta fuisse. Itaque si sint illa, que ibi scripta80
sunt, uera siue ab aliquo conficta, salua fide ab hiis, qui ista deum facere
potuisse credunt, sine periculo anime sue credi et legi possunt.’ hec
ieronimus. Et hec omnia nullam habent auctoritatem in ecclesia, sed
sunt ubique generalem auctoritatem habencia, videl. libri sacri prophe-
tarum et apostolorum et euangelistarum, epistole decretales summorum85
pontificum et canones conciliorum et scripta quoque doctorum catholi-
corum. libri sacri primam et summam auctoritatem habent secundum
augustinum, sicut alias superius est ostensum. Decretales autem epis-
tole, sicut dicit gratianus, iure pari exequantur conciliorum canonibus.
Scripta uero sacrorum doctorum in quibusdam eis preferuntur et in quibusdam90
postponuntur. ut enim dicit gracianus in prima parte canonum           [[91-104]]
distinctione xxa: ‘aliud est causis terminum imponere, aliud sacras
scripturas diligenter exponere. Negociis quippe diffiniendis non solum
sciencia sed etiam potestas est necessaria. unde dominus, antequam diceret
petro: quodcunque ligaueris super terram etc., dedit ei claues regni95
celorum: in altera dans ei scienciam discernendi . . . in altera . . . potes-
tatem eiciendi . . . uel recipiendi. cum ergo quelibet negocia finem
accipiant uel in absolucione innocentium uel in condempnacione de-
linquencium, hec autem duo non scienciam tantum sed etiam potesta-
tem . . . comitantur uel exigunt presidencium, apparet, quod diuinarum100
scripturarum tractatores, etsi sciencia pontificibus premineant, tamen,

 [[ Print Edition Page No. 62 ]] 
quia dignitatis eorum apicem non sunt adepti, in sacrarum scripturarum
exposicionibus eis preponuntur, in causis uero diffiniendis secundum
locum post eos merentur.’ Hec gracianus.

[XVII.] De studio vel meditacione. 1

Meditacio autem, ut dicit hugo, ‘est frequens cogitacio cum consilio           [[2-8]]
, que causam et originem ac modum et utilitatem cuiusque rei prudenter
inuestigat. Hec principium sumit a lectione, nullis tamen restringitur
5 regulis ut preceptis lectionis. . . . Principium ergo doctrine est in lec-
tione, consummacio in meditatione, quam cum quis familiarius amare
didicerit, iocundam ualde reddit uitam et maximam in tribulacione
prestat consolacionem.’ Hec hugo. Hinc est et illud ieronimi super epistolam ad ephesios:           [[8-12]]
‘Si quicquam est,’ inquit, ‘quod in hac uita sapien-
tem10 uirum teneat et inter pressuras ac turbines mundi equo animo manere
persuadeat, id esse uel primum reor meditacionem et scienciam scrip-
turarum.’ Itaque, sicut dicit ambrosius super beati immaculati, ‘non per-
functorie transeamus, que legimus . . . sed eciam, cum abest codex           [[12-16]]
manibus, ea, que legimus, in memoriam reuocemus et tanquam ani-
malia15 . . . munda . . . de nostre memorie thesauro ruminandum nobis
pabulum spirituale promamus.’ Item beatus bernardus in epistola ad cartusienses:
‘De cotidiana,’ inquit, ‘lectione dimittendum est aliquid in ventrem
memorie, . . . quod proposito conueniat et intencioni proficiat,
quodque animum detineat, ut aliena cogitare non libeat.’ Hec bernar-
dus.20 Igitur in meditacione potest homo sapiens eciam sine libris et
aliquando melius proficere. ut enim dicit uarro ad atheniensem auditorem:           [[21-26]]
multum interest, utrum rem ipsam aut libros inspicias . . .
nempe non nisi paupercula sunt scienciarum monimenta, que inquiren-
dorum principia continent, ut ab hiis sumat animus negociandi princi-
pia.25 . . . Et ideo tantum studia intermittantur, ne obmittantur . . .

 [[ Print Edition Page No. 63 ]] 
Gaudet quippe natura varietate.’ Hec uarro. Cui consonat, quod
aristotiles, ut legitur, alexandro sciscitante, quo docente scientem se
proficeretur, ‘rebus,’ inquit, ‘ipsis, que non nouerunt mentiri.’ unde et
ysaac egressus est ad meditandum in agro, sicut legitur in genesi xxviii.
Hinc et beatus bernardus in epistola ad henricum: ‘Experto,’ inquit, ‘crede.30
Aliquid amplius inuenies in siluis quam in libris. ligna lapidesque doce-
bunt te, que non posses a magistris audire.’ hec beatus bernardus.
Idem in epistola ad cartusienses: ‘Iturus igitur ad sompnum semper
aliquid memoria uel cogitacione defer, in qua placide obdormias, quod non
nunquam etiam sompniare iuuet, quod eciam euigilantem te excipiens in35
statum hesterne intencionis restituat. Sic enim tibi nox sicut dies il-
luminabitur et nox illuminacio tua in deliciis tuis conputabitur.’ Quia
uero studiosa meditacio uehementer animum applicat circa inuestiganda,
iuxta illud tullij: ‘studium est assidua et uehemens animi ad rem aliquam           [[39-40]]
applicata . . . occupacio etc.,’ moderanda est precipue in pueris ac40
iuuenibus, ne nimia uexacione corpori noceat, vel etiam cellulam cerebri
memorialem destruat, uel sompni nutrimentum auferat, iuxta illud ecclesiastici
xxxi: ‘uigilia honestatis tabefaciet carnes et cogitatus illius
auferet sompnium.’ Sic itaque spacia studij et sompni moderentur, ut
nec tempore studio deputato sompno indulgeatur, nec tempore sompno45
debito lectioni uel studio insistatur. unde petrus apostolus in itinerario:           [[46-54]]
Curandum est,’ inquit, ‘magnopere, ne quis presumens ex hiis spaciis,
que ad studendum habere solet, sompno addat et vigilandi tempus im-
minuat. Illud quoque est obseruandum, ne forte si nondum decoctis
cibis interrumpantur sompni, mentem aggrauet corpus indigestum et50
crudos exhalans spiritus sensum interiorem confusum reddat et turbi-
dum. Rectum ergo est, ut spacio conpetenti pars ista foueatur, quo           [[54-61]]
menti corpus in reliquis possit iustum exhibere ministerium expletis
sufficienter hiis, que sibi debentur.’ hec ille. Item cassianus in libro

 [[ Print Edition Page No. 64 ]] 
55de institutis monachorum iiio: ‘Omni obseruatione conuenit custodire . . .
ne sompnum, quem nocti subtraximus, resumere per diem uigiliarum
lassitudine et inanitate conpulsi non tam requiem corpori subtraxisse,
quam quietis tempus ac refectionem nocturnam uideamur conmutasse
. . . Totum enim huic carni procul dubio cogetur reddere, quisquis
60 ei non racionabiliter partem subtrahere, sed totum temptauerit dene-
gare et . . . non superflua, sed necessaria uoluerit amputare.’ hec
cassianus. Non est autem mirandum, si meditacio uel studium sapiencie
propter amorem ac uehementem animi applicacionem minuit uel aufert
sompnum et eciam cibum, quia, sicut dicit lactancius in libro de falsa           [[64-66]]
65 religione: ‘nullus est suauior anime cibus quam cognicio veritatis . . .
ignorancia uero sui causa est prauitatis.’ Denique non solum cauenda
est iunioribus nimia uigiliarum in lectione uel meditacione protractio, sed
etiam ipsa rerum difficilium meditacio, iuxta illud beati bernardi superius           [[68-70]]
positum. ‘Difficilium,’ inquit, ‘meditacio scripturarum fatigat, non re-
ficit70 teneriorem animum, frangit intencionem, hebetat sensum.’ Itaque,
sicut dicit hugo in tractatu de triplici meditacione, ‘lectio quidem materiam
ad veritatem cognoscendam ministrat, meditacio uero coaptat.’
hec de lectione et meditacione sufficiant.

[XVIII.] De scribendi exercicio contra aliena. 1

Hiis eciam interdum conuenit tercium intermiscere, videl. scribere.
ut enim dicit cassyodorus in libro de orthographia: ‘gloriosum est stu-
dium . . . quod loqui debeas conpetenter scribere, et que scripta sunt, sine
5 aliqua erroris ambiguitate proferre. vox enim articulata nos sequestrat
a brutis, scribendi ratio ab imperitis . . . Ita perfectum hominem duo
sibi ista uendicant ac defendunt.’ Ideo inquam intermiscere, quoniam
et si plerumque studiosum delectat eiusque fastidium releuat, tamen, si
continue fiat, ingenium hebetat. unde per quasdam vicissitudines opor-
tet10 de uno ad aliud transire, iuxta illud senece ad lucilium: ‘lectio,’ inquit,

 [[ Print Edition Page No. 65 ]] 
‘ingenium alit et studio fatigatum, non tamen sine studio, reficit. Itaque
nec tantum scribere, nec tantum debemus legere. Altera res, de stilo
dico, uires contristabit et exhauriet, altera soluet ac diluet. inuicem
hoc et illo conmeandum et alterum altero temperandum, ut quicquid
lectione collectum est, stilus redigat in corpus.’ Hec seneca. Item15
Cassianus, ubi supra, ‘Semper,’ inquit, ‘equanimius fatigacio quelibet           [[16-18]]
sustinetur . . . si ei uicissitudo quedam uel operis immutacio qualiscunque
interponitur.’ Itaque studioso scribere conuenit uel dicta propria
uel aliena. Et primo quidem oportet circa aliena intendere quam pro-
pria presumere. Circa aliena laborandum est multipliciter, videl. ea,20
que uiciosa sunt, corrigendo; que bona sunt, transcribendo; que meliora
sunt, excerpendo; peregrine lingue scripturas interpretando uel eciam
exponendo. De corrigendo libro dicit augustinus de doctrina christiana
libro iio: ‘Codicibus emendandis primum debet inuigilare sollercia eorum,
qui scripturas nosse desiderant.’ Hec augustinus. Sed nonnulli adeo25
librorum suorum pulcritudinem amant, quod eos deturpare corrigendo
formidant. unde Jeronimus in prologo super Job: ‘Habeant,’ inquit, ‘qui
uolunt . . . libros uel in membranis purpureis auro argentoque descriptos
uel uncialibus, ut uulgo aiunt, litteris onera magis exarata quam codices,
dum modo michi meisque permittant pauperes habere cedulas et non tam30
pulchros codices quam emendatos.’ De transcribendo nota, quod ad id
duo sunt necessaria, scil. veritas exemplaris et pericia scribentis. De           [[37-40]]
utroque dicit ieronimus ad domnionem et rogacianum: ‘viciositas librorum
plerumque ascribenda est culpe scriptorum dum in emendatis inemendata
scriptitant et sepe tria uocabula subtractis e medio sillabis in unum35
vocabulum cogunt uel e regione . . . propter latitudinem in duo uel tria
uocabula diuidunt.’ Item de scribentis impericia dicit idem ieronimus
ad lucinum: ‘Sunt quidam imperiti notarij, qui scribunt, non quod inue-
niunt, sed quod intelligunt, et dum alienos errores emendare nituntur, suos

 [[ Print Edition Page No. 66 ]] 
40ostendunt.’ De falsitate exemplaris dicit origenes super matheum libro
xvo: ‘Multam differenciam inter exemplaria inuenimus, siue per scri-
bentium negligenciam . . . siue propter eos . . . qui, quod eis uidetur,
in emendacionibus uel adiciunt uel subducunt.’ De excerpendo dicit
ieronimus contra uigilancium: ‘Operis ac studij mei est multos legere, ut           [[44-46]]
45 ex plurimis diuersos flores carpam; non tam omnia probaturus, quam que
bona sunt electurus.’ Idem super psalmum LXXVII: ‘venimus in pra-
tum scripturarum, quod habet herbas florentes. Hinc rosa rubet, hinc           [[46-50]]
lilia candent . . . et anima nostra huc illucque trahitur, ut flores pul-
criores carpat. Si rosas colligimus, lilia relinquimus, si lilia tulerimus,
50 viole nobis supersunt.’ hec ieronimus. De hoc etiam dicit seneca ad
lucilium: ‘Quicquid lectione collectum est, stilus redigat in corpus. Apes
enim imitari debemus, que uagantur et flores ad mel faciendum ydoneos
carpunt, deinde quicquid attulerint, disponunt ac per fauos digerunt . . .
Sic et nos debemus . . . quecunque ex diuersa lectione congessimus,
55 separare . . . deinde adhibita ingenij nostri . . . facultate in unum sa-
porem illa varia libamenta confundere . . . talem animum nostrum esse
uolo, ut multe in illo artes, multa precepta, multarum etatum exempla
sint in unum conspirata.’ hec seneca. Hinc et petrus cantor parisien-
sis in uerbo abbreuiato, ‘quia tempus,’ inquit, ‘breue est, expedit ex multis           [[58-60]]
60 meliora colligere breuitatique seruire.’ Interpretando autem debent
seruari tria, sc. translacionis veritas, apercio siue claritas et cordis humi-
litas. De translacionis veritate dicit ieronimus in prohemio galeato:           [[62-65]]
‘Michi omnino conscius non sum in sacrorum librorum interpretacione
mutasse me quippiam de hebraica veritate. Tu autem, o lector, si in-
credulus65 es, lege grecos et latinos codices et cum hiis opusculis meis con-
fer.’ De sermonis apercione dicit idem ieronimus ad palmachium:           [[66-69]]
‘Ecclesiastica interpretacio, eciam si habet eloquij uenustatem, dissimu-
lare eam debet et fugere, ut non ociosis philosophorum scolis paucisque

 [[ Print Edition Page No. 67 ]] 
discipulis sed uniuerso loquatur humano generi.’ De interpretis humili-
tate exemplum habetur in eodem ieronimo super ysaiam libro v, ubi dicit: 70
Erit, ait propheta, terra iuda egypto . . . in pauorem, quod ego transtuli
“in festiuitatem.” Sed melius reor proprium errorem reprehendere,
quam erubescendo impericiam confiteri, in errore persistere.’ Hec ieronimus.
De modo exponendi et conmentariolos faciendi breuiter loquitur
ieronimus in exposicione epistole ad galathas, dicens: ‘Officii mei est obscura75
disserere, manifesta perstringere, in dubiis immorari.’ Hinc et symachus
patricius in epistolari suo, ‘In re,’ inquit, ‘aperta, piget esse prolixum, . . .
in arduis autem immorandum.’ Ac, ut dicit hugo, unde supra: ‘quidam           [[78-82]]
ita lectionem uel exposicionem confundunt, quod in titulo pene totum
librum, quod irrisione dignum est, legunt et incipit tercia lectione expediunt.80
Tales,’ inquit, ‘non alios docent, sed scienciam suam ostentant, et
utinam quales michi tales omnibus apparerent.’ Hec hugo. hinc et in
secundo mathei ii dicitur: ‘Stultum est ante hystoriam effluere, in ipsa
uero hystoria succingi.’ Quidam uero sensum actoris non secuntur in ex-
ponendo, sed actoris uerba nituntur aptare sensui suo. Et tales, etiam si85
uera senciunt, ‘tamen,’ ut dicit augustinus in libro io de doctrina christiana,
corrigendi sunt . . . nam asserendo temere, quod non sentit auctor ille,
quem legunt uel exponunt, in alia plerumque incurrunt, que illi sentencie
contexere nequeunt.’ Et ut dicit ieronimus ad paulinum: ‘viciosissimum           [[89-91]]
dicendi genus est deprauare sentencias et ad uoluntatem suam trahere90
repugnantem scripturam.’ Cui consonat illud hylarii superius positum.
‘Optimus,’ inquit, ‘lector est, qui dictorum intelligenciam expectat ex
dictis pocius quam imponit et refert magis, quam affert, nec id uideri
dictis contineri cogit, quod ante lectionem intelligendum presumpserit.’           [[91-94]]
Hec de scribendi exercicio circa dicta uel scripta aliena etc.95

 [[ Print Edition Page No. 68 ]] 

[XIX.] De exercicio contra propria scripta. 1

Porro circa scripta propria distinguendum est, utrum sint priuata uel
publica. Nam priuata sunt, que ad usum proprium fiunt, ut sunt coti-
dianarum lectionum, collationum, questionum et similium memorialia,
5 que generaliter ab omnibus scolaribus maioribus sc. ac minoribus fieri
conuenit reminiscencie causa. publica uero sunt, que in usus communes
veniunt uel uentura sunt, ut sunt libri, tractatus, conmentaria, summe et
huiusmodi, que solis prouectioribus et sapiencioribus conuenit facere, et
in hiis maiorem uerborum ac sensuum diligenciam obseruare. unde
10 symachus in epistolari suo: ‘Sicut,’ ait, ‘in uestitu hominum ceteroque uite
cultu, loco ac tempori apta sumuntur, ita ingeniorum varietas in famili-
aribus scriptis negligenciam quandam debet imitari, in forensibus autem
acuere arma facundie.’ hec symachus. In huiusmodi autem scriptis,
id est publicis faciendis seruanda sunt vii, videl. maturitas, veritas,
15 breuitas, humilitas, temporis et loci opportunitas, libertas, mediocritas,
discrecio. Maturitas quidem, ut nemo ante tempus suum talia facere
presumat. unde ieronimus ad rusticum monachum: ‘Ne,’ inquit, ‘ad
scribendum cito prosilias et leui ducaris insania.’ Item gaufridus in           [[17-18]]
poetria noua:

20Non manus ad calamum sit preceps.

veritas autem, quoniam dicit seneca ad lucilium: ‘Turpe est aliquid loqui,           [[21-22]]
aliud sentire. Quanto turpius,’ inquit, ‘aliud scribere, aliud sentire.’
breuitas quoque, quoniam, ut dicit plinius ad cornelium tacitum, ‘est           [[23-24]]
gracior multis actio breuis.’ Item tullius in libro de amicicia, ‘Omnia,’           [[25-26]]
25 inquit, ‘breuia tollerabilia esse debent, etiam si magna sint.’ Item seneca
ad lucilium, ‘Magni,’ inquit, ‘artificis est clausisse totum in exiguo.’
Propter hoc dicit ieronimus ad exhomatium:Epistole breuitas tacere
cogit, uestri desiderium loqui.’ Siquidem et iuxta cyprianum, ut supra           [[28-31]]
dictum est, ‘legentibus quoque breuitas plurimum prodest, dum non
30 intellectum eorum et sensum liber longior spargit, sed subtiliori con-
 [[ Print Edition Page No. 69 ]] 
id, quod legitur, tenax memoria custodit.’ Denique, sicut dicit
petrus cantor parisiensis in libro supra dicto: ‘Maxime mouere nos debet           [[32-36]]
ad breuitatem sectandam prolixitatemque vitandam sumptus nimius in
uolumina prolixiora transcribendo iactura temporis et tedium, laborque
corporis in corrigendo, minorque profectus in legendo, dampnum utiliora35
postponendo uel differendo et ponderositas in deferendo.’ Humilitas
autem scribentis in quatuor attenditur, videl. ut de scriptis propriis non
se extollat, ut eis auctoritatem non presumat, ut hec ab aliis corrigi
pacienter, immo amabiliter sustineat et ut alienis non inuideat. De
primo dicit ambrosius ad sabynum: ‘Nescio, quomodo preter imprudencie40
caliginem que me circumfundit, unumquemque fallunt scripta sua, et ut
filij etiam deformes delectant, sic eciam scriptorem indecori sermones sui
palpant.’ Hinc eciam dicit hugo de sancto uictore: ‘Fabula dicit omnes           [[43-49]]
bestias fetus suos ioui probandos presentasse, inter quas et symia defor-
mem natum trahens risu omnium castigari non potuit, quin suum ceteris45
anteferret. Ingenitum est enim omni animanti amare, quod genuit.
De corde sensus nascitur et amant corda fetus suos adeo, ut sepe animus
peruersus in conspectu summe veritatis tortuosum et prauum et risu omni
dignum sensum suum conmendare non erubescat.’ hec hugo. De
secundo dicit plinius in prohemio libri sui de historia naturali: ‘Res ardua50
est uetustis nouitatem, nouis dare auctoritatem, obsolitis nitorem, ob-
scuris lucem, fastiditis graciam, dubiis fidem.’ De tercio dicit idem
plinius ad notonium romanum: ‘libro quem misi tibi . . . annota, que           [[53-55]]
putaueris, corrigenda! Ita enim magis credam tibi cetera placere, si
quedam cognouero displicuisse.’ De quarto symachus, ubi supra,55
‘Mediocribus,’ inquit, ‘scriptis amicorum benignitas scit fauere, aliorum
autem inuidia nescit ignoscere.’ Hec de humilitate. De libertate dicit           [[55-57]]
ieronimus ad matrem et filiam: ‘Obsecro, ut si mordacius aliquid scripsero,           [[58-60]]
non tam mee credatis austeritatis esse quam morbi uestri. Putride
carnes ferro curantur et cauterio.’ Alibi quoque dicitur, quod veritas60
neminem palpat, cui consonat et illud ouidii in libro tristium primo:

 [[ Print Edition Page No. 70 ]] 

Debet carminibus omnis abesse metus.

De temporis oportunitate dicitur ecclesiastico xxxviii: ‘Sapienciam scribe
etiam in tempore vacuitatis.’ De loco dicit ouidius, ubi supra:           [[64-65]]

65Carmina secessum scribentis et ocia querunt.

De mediocritate dicit ennodius: ‘Superflua scribere res est iactancie,
necessaria reticere contemptus.’ Hinc et seneca ad lucilium: ‘Quatuor           [[67-70]]
milia librorum dydimus gramaticus scripsit, qui utique miser esset, si
tam multa superuacua etiam legisset. In hiis libris de patria homeri
70 queritur, de uera enee matre, et alia, que dediscenda erant, eciam si scires.’
Hec seneca. De discrecione dicit symachus, ubi supra: ‘In re aperta           [[71-73]]
piget esse prolixum, in arduis autem rebus multum ualet longior dili-
gencia.’ hec symachus. Magis autem decet, si scribat aliquis ab alio
rogatus quam motu proprie uoluntatis ductus. Illud enim ascribendum
75 humilitati uel obediencie, hoc autem plerumque presumpcioni ascribitur
uel superbie. Ceterum, ut ait ouidius in libro de ponto:

scribentem iuuat ipse fauor minuitque laborem

Cumque suo crescens pectore feruet opus.

Idem in libro de tristibus io:

80Carmina proueniunt animo deducta sereno.

[XX.] De exercicio in disputacione uel inquisicione. 1

Hec de modo legendi, meditandi, scribendi dicta sunt, quibus studentes
excercentur et per eorum laborem ac sedulitatem naturalis sensus excoli-
tur. Quibus etiam additur quartum, scil. inquisicionis siue disputa-
cionis5 exercicium, quo veritas inquirendo discutitur ac melius elucidatur.
In hoc exercicio tria sunt necessaria, sc. recta disputancium intencio et
ordo et modus siue moderacio. Intencio quidem dirigenda est, ut non
fiat ad inanem gloriam uel ad obuiacionem sed ad veritatis inquisicionem
uel ad exercitacionem uel eciam quod ad theologos pertinet, ad fidei
10 confirmacionem uel ad morum edificacionem. De primo dicit augustinus
in libro soliloquiorum iio, quod ‘ueritas melius queri non potest quam

 [[ Print Edition Page No. 71 ]] 
interrogando uel respondendo.’ De secundo dicit prosper de uita contemplatiua
in prologo: ‘Tractacio questionum, etsi non instruit inuenien-
tis, quod querit, animum, exercet tamen querentis ingenium.’ De
tercia dicitur in prima canonica petri iii: ‘Dominum,’ inquit, ‘sanctificate15
in cordibus uestris, parati semper ad satisfaccionem omni poscenti uos
racionem de ea, que in vobis est fide et spe.’ Similiter et in epistola
pauli II ad corinthios x: ‘Arma,’ inquit, ‘nostre milicie non carnalia, sed
potencia deo ad destructionem municionum, consilia destruentes et
omnem altitudinem extollentem se aduersus scienciam dei et in captiuitatem20
redigentes omnem intellectum in obsequium christi.’ Iterum
ad tytum primo precipit apostolus episcopum talem esse, qui potens sit
exhortari in doctrina sana et contradicentes reuincere. ut enim dicit
ieronimus ad paulinum, ‘sancta rusticitas solum sibi prodest et quantum           [[24-26]]
edificat ex uite merito ecclesiam christi, tantum nocet, si destruentibus25
non resistat.’ De hoc eciam dicit hylarius in libro de trinitate primo:
‘Parum est in rebus ad salutem maxime necessariis ea sola, que propria
sunt, ad fidei satisfaccionem afferre. Nam plerumque blandientes sen-
sum fallunt dictorum nostrorum inexplorate asserciones, nisi eciam
proposicionum aduersarum demonstrate inanitates fidem nostram in eo30
ipso, quod ridicule esse arguantur, affirment. . . . Itaque lis hereticorum
fides nostra est.’ Hec hylarius. De quarto dicit prosper, unde supra:           [[32-34]]
‘Hoc specialiter doctor ecclesiasticus elaboret, quo fiant, qui eum audiunt,
sanis disputacionibus meliores, non vana assentacione fautores.’ Secun-
dum, quod in disputacione requiritur, est ordo rectus, videl. ut artis35
principia quilibet intelligat uel credat et firmiter supponat, prius quam
de illa disputare incipiat. Nam ut dictum est supra, nemo secundum
aristotilem potest in aliqua arte proficere sine principiorum eius noticia           [[38-39]]
et in qualibet facultate discentem primitus oportet credere. At quidam
garruli etiam de artibus, quarum nec nouerunt principia, non solum40
conantur disputare, sed eciam presumunt determinare. Contra quos di-
 [[ Print Edition Page No. 72 ]] 
orator fabius, in epistola ad pannachium ut recitat ieronimus, ‘felices,’
inquit, ‘essent artes, si de illis soli iudicarent artifices.’ Maxime uero in
theologia necessarius est ordo, unde dicit ieronimus contra luciferianum:
45 ‘Ridicula est penitus assercio ante de fide disputare quam credere.’ Hinc
et augustinus in libro de trinitate xxo: ‘Querentem,’ inquit, ‘de diuinis nemo
iuste reprehendit, si tamen in fide firmissimus querat, quod aut nosse aut
eloqui difficillimum est. Affirmantem uero cito iuste reprehendit, quis-
quis melius uidet uel docet. . . . Tutissima ergo querendi intencio est
50 . . . que a fide proficiscitur. Certa namque fides utcumque inchoat
cognicionem. cognicio uero certa non perficietur nisi post hanc vi-
tam . . . Sic ergo queramus quasi inuenturi, sic inueniamus quasi
quesituri. Cum enim consummauerit homo, tunc incipit.’ Hec augus-
tinus. Tercium, quod in disputacione queritur, est modus siue modera-
cio,55 sc. ut fiat cum modestia et grauitate, secundum illud clementis in
itinerario libro iio: ‘Cum quiete,’ inquit, ‘et ordine veritas requiratur.
Non nulli siquidem in disputacionum certamine, ubi errorem suum sen-
serint confutari, causa perfugii mox conturbare incipiunt et mouere lites,
ne palam fiat omnibus, quod superantur. Et propter hoc ego frequenter
60 exoro, ut cum omni paciencia et quiete indago disputacionis habeatur, ut,
si forte aliquid minus recte dictum uidetur, id repetere et apercius liceat
explanare. Solet enim interdum aliter dici quid, et aliter audiri, dum aut
minus lucide profertur, aut minus vigilanter aduertitur. Et ob hoc cupio
pacienter audiri sermonem, ut nec alter alteri subripiat, nec sermonem
65 dicentis intempestiuus sermo contradicentis irrumpat. Neque ergo re-
prehendendi studium geramus, sed liceat, ut dixi, minus plane dicta
repetere, ut examinacione iustissima clarescat ueritatis agnicio. Scire
namque debemus, quia, si quis a ueritate uincatur, non ipse uincitur, sed
ignorancia, que in eo est, demon pessimus, quam, qui effugare potuerit,
70 palmam salutis accipit.’ hec beatus petrus. Hinc et ambrosius super
epistolam IIam ad thymoth. iio: ‘Inter seruos dei debet esse collacio, non

 [[ Print Edition Page No. 73 ]] 

[XXI.] De contencione vitanda in disputacione. 1

Disputacio ergo contenciosa uiris maturis ac modestia reprobabilis est
et odiosa. et tamen uix hodie inuenitur e multis milibus unus in dis-
putacione modestus, sed omnes fere contendunt et dimicant et ideo pocius
veritatem turbant quam elucidant. Quod maxime facit inanis glorie5
sectatio vel ignorancie dissimulacio. ut enim dicit hugo in libro de institucione nouiciorum:
‘dum pre aliis superbe sapientes uolumus uideri,
erubescimus uel ignoranciam nostram ab aliis argui uel aliorum sapien-
ciam quasi ad nostram depressionem approbari. Sicque non nunquam
contra conscienciam nostram uel nostrum errorem impudenter deffendi- 10
mus uel alterius ueritatem maliciose impugnamus. Hec est sapiencia
carnalis et dyabolica, que uersuta est atque maligna, illas solum astucie
uias exquirens, quibus possit suum errorem tegere et alienam veritatem
quamuis manifestam in opinione stultorum et insipientium hominum
deprauare. Sed non talis sapiencia, que desursum uenit, que nescit15
semetipsam eciam contra veritatem diligere, semper parata uel bonum,
quod habet, non habentibus humiliter impendere, uel bonum, quod non
habet, ab habentibus libenter petere, uel malum, quod sustinet cum aliis,
coram aliis ueraciter accusare.’ Hec hugo. Hinc et beatus petrus in
epistola clementis IIIa, ‘Proprium,’ inquit, ‘est ignorancie uicium, ut con-           [[24-26]]
futantem se ueritatis lucem habere non ferat de proximo. . . . Qui uero 20
scienciam ueritatis accipiunt, quia bonitatis plena est, tanquam a bono deo
datam, si fieri potest, cum omnibus eam conmunem habere cupiunt.’
Hec ille. hinc et aristotiles in libro topycorum viiio, ‘Qui litigatorie,’ inquit,
‘interrogat, praue disputat, et qui eciam in respondendo non concedit,25
quod videtur.’ Econtra ieronimus in epytafio neopociani specialiter con-
mendat eum de modestia interrogandi ac respondendi, dicens: ‘Sermo
eius et omne conuiuium erat de scripturis aliquid proponere, libenter
audire, uereconde respondere, recta suscipere, praua non acriter con-
futare, disputantem contra se magis docere quam vincere.’ Hec ieroni- 30
mus. Itaque in disputando uitanda est contencio, que sic describitur:

 [[ Print Edition Page No. 74 ]] 
Contencio est improba et litigiosa uel proterua contra aliquem altercacio.
In disputacione contenciosa inueniuntur vii mala. Primum est
superbia, que est appetitus proprie excellencie. ut enim dicit augustinus
35 in libro de doctrina christiana iiiio, ‘uerbis contendere est non curare
quomodo error ueritate vincatur, sed quomodo tua dictio dictioni alterius
preferatur.’ Secundum est inanis gloria, quia, ut dicit quintilianus libro           [[37-38]]
iio, ‘non bona consciencia, sed victoria litigantis est premium.’ Hinc et
ambrosius in libro de incarnacione christi: ‘Hec est dyaleticorum gloria,
40 si videantur expugnare uerbis et refellere veritatem. Econtra uero
definicio fidei est, ut ueritas, non uerba pendantur. Denique uerba phi-
losophorum excludit simplex ueritas piscatorum.’ Hec ambrosius.
Tercium est stulticia, quoniam, ut ait clemens, ubi supra, ‘proprium est
ignorancie uicium, ut confutantem se ueritatis lucem non ferat habere de           [[43-45]]
45 proximo.’ Item ieronimus contra luciferianum: ‘Quidam,’ inquit, ‘loquaces
pocius quam facundi, cum disputare nesciant, tamen litigare non
desinunt.’ Hinc et sydonius in epistolari suo libro vo: ‘ydiotarum . . .
est sicut facile vinci, ita difficile conpesci.’ ut ergo dicit cato:           [[48-50]]

Contra uerbosos noli contendere uerbis.

50Sermo datur cunctis, animi sapiencia paucis.

Et ut ait horacius in libro epistolarum:

Alter rixatur de lana sepe caprina.

Quartum est proteruia, que sic describitur: ‘proteruia est subitaneo motu           [[53-54]]
et absque racione in uerba obiecta prorumpere.’ Contra quod dicit
55 philosophus: ‘ad summam tocius discipline tardiloquum, rariloquum,
submissa uoce loquentem iubeo te esse. Caput enim mouere, brachia           [[55-59]]
torquere, digitos extendere, pedes supplodere, totumque corpus con-
cutere, quid aliud est nisi similitudo insanie teque pugili similem osten-
dere.’ hec ille. Quintum est consciencie turbacio. unde ambrosius
60 super epistolam primam ad tytum iio: ‘Noli, inquit apostolus, uerbis contendere
etc. . . . Necesse est enim, ut contencio aliquid extorqueat, immo
multa, que dicantur contra conscienciam, ut intus in animo veritatem
perdat, foris uictor abscedat. Nemo enim patitur se uinci, licet sciat

 [[ Print Edition Page No. 75 ]] 
vera esse, que audit . . . Collacio ergo inter seruos dei debet esse, non
altercacio.’ Hec ambrosius. Sextum est ueritatis impugnacio, quia,65
iuxta ambrosium, ‘contencio est impugnacio veritatis per confidenciam           [[66-67]]
clamoris.’ Hinc et lactancius in libro de beata uita, ‘Qui contradicendi,’
ait, ‘studio insaniunt, dum sua eciam falsa defendunt et aliorum eciam
uerba subuertunt.’ Septimum est intelligentie obscuracio, quia, sicut in           [[67-69]]
prouerbiis senece dicitur, ‘nimium altercando ueritas amittitur.’ Propter 70
hec omnia mala, que frequenter incidunt in disputacione, uoluit augus-
tinus in soliloquiis secum quasi per dyalogum pocius quam cum alio
disputare. unde dicit ibidem libro iio: ‘Cum veritas melius queri non           [[73-80]]
possit quam interrogando et respondendo et vix inueniatur aliquis, quem
non pudeat conuinci disputacione, eoque pene semper eueniat, ut rem75
bene inductam ad discuciendum inconditus peruicacie clamor explodat
eciam cum laceracione animarum plerumque dissimulata interdum et
aperta; pacatissime, ut opinor, et comodissime placuit a me ipso inter-
rogatum michique respondentem uerum querere, ut nichil sit, quod verear,
sicubi me temere illigaui redire atque resoluere.’ hec augustinus.80

[XXII.] De opponendi et respondendi cautela et moderacione. 1

Sciendum preterea, quod alie sunt cautele opponentis et alie responden-
tis. Cauere debet opponens primo quidem, ne proponat inutiles ques-
tiones. unde ieronimus super epistolam ad tytum: ‘quid michi prodest
scire, quot annis matusalem uixerit, quoto etatis anno salomon coniugem5
duxerit. De huiusmodi rixe sunt inutiles et vane . . . que tamen speciem
habent sciencie, sed nec dicentibus nec audientibus prosunt.’ Hinc et
hylarius de trinitate libro io: ‘Capciosas et inutiles philosophie questiones
fides constans respuit . . . nec secundum sensum conmunis intelligencie
deum retinens, nec de christo secundum elementa mundi decernens.’10
Iterum cauere debet superfluas rerum apertarum probaciones. unde

 [[ Print Edition Page No. 76 ]] 
quintilianus libro quinto de oratoria institucione: ‘In rebus apertis tam
stultum sit argumentari quam in clarissimum solem mortale lumen
afferre.’ Iterum obscuras proposiciones. unde idem ibidem: ‘Quod rei
15 alterius illustrande gracie assumitur, clarius esse debet eo, quod illumi-
nat.’ Item falsas et improbabiles assumpciones. ut enim ait idem in           [[16-19]]
libro causarum causa xviia: ‘necesse est contenciosius loquaris, quicquid
probare non possis, et affirmacionem sumit ex homine, quicquid non habet
ex veritate.’ Item sophisticas conclusiones, quia, qui sophistice loquitur,
20 odibilis erit, ut legitur in ecclesiastico xxvii. Hinc et seneca ad lucilium,
epistola xlviiia: ‘Nisi uaferrimas interrogaciones struxero et con-
clusione falsa mendacium a uero nascens astruxero, non potero a fugiendis
petenda secernere. Pudet me in re seria senes ludimus. “Mus sillaba
est. Mus autem caseum rodit, ergo sillaba caseum rodit.” Putas me
25 nunc istud non posse soluere. Quid michi ex ista sciencia periculum
imminet, quod inconmodum est? . . . O pueriles inepcias . . . quid michi
lusoria ista conponis? . . . Non est iocandi locus . . . aperta decent et
simplicia bonitatem.’ Item in diuinis cauere oportet subtiles philoso-
phorum et fucatas oratorum raciones. unde ieronimus in libro de tribus           [[29-37]]
30 questionibus ad damasum: ‘De scripturis diuinis disputantem non decet
aristotilis argumenta conquirere, nec ex flumine tulliane eloquencie du-
cendus est riuulus, nec aures quintiliani flosculis et scolari declamacione
mulcende, sed sit loquucio pedestris et cotidiane similis, que sensum rei
edisserat, . . . non . . . uerborum conposicione frondescat. Sint alii di-
serti,35 laudentur, ut uolunt, et inflatis buccis spumancia uerba trutinent.
Michi sufficit sic loqui, ut intelligar et ut de scripturis disputans, scrip-
turarum imiter simplicitatem.’ Hec de opposicione. In responsione
autem, ut dicit aristotiles, duo necessario vitanda sunt, sc. ponere, quod           [[38-39]]
non oportet, et positum non seruare, sicut oportet. Alibi quoque dicit,           [[39-41]]

 [[ Print Edition Page No. 77 ]] 
quod opus scientis est non mentiri, de quibus nouit, et posse manifestare40
mencientem. Aliter autem respondenti agendum est contra curiosum
inquisitorem, aliter contra insidiatorem uel temptatorem siue calump-
niatorem, aliter contra veritatis inuestigatorem, aliter contra hereticum
et deceptorem. Cum curioso siquidem agendum est eius curiositatem
uel temeritatem prudenter eludendo. unde clemens in epistola ad omnes45
fideles:Si quis,’ ait, ‘peccatis inuolutus et inquinatus . . . ingesserit se et
prouocauerit nos dicere, que illum minus recte agentem non oporteat
audire, prudenter eum debemus eludere.’ Nam nichil omnino respondere
auditorum cause utile non videtur, ne forte estiment nos responsionis
penuria declinare certamen et fides eorum ledatur. Hinc et beda super 50
marcum libro iiio: ‘Duas ob causas maxime sciencia veritatis est ocultanda
querentibus, videl. cum is, qui querit, aut minus capax est ad intelli-
gendum, quod querit, aut contemptu uel odio ipsius veritatis indignus est,
cui debeat aperiri, quod querit.’ Cum insidiatore uel temptatore agen-
dum est eius uersucias uel insidiarum uias obstruendo. unde cum iudei55
domino insidiantes dicerent: ‘in qua potestate hec facis?’ respondit:
‘uos et ego etc.,’ ut legitur mathei xxio. quod sic exponit crisostomus in           [[57-60]]
secundo libro super matheum: ‘Sciens,’ inquit, ‘dominus inconuertibilem
eorum maliciam, proposuit eis questionem undique cathenatam, non ut
audientes respondeant, sed ut impediti non interrogent.’ Interrogantem60
enim oportet docere, temptantem autem quocumque modo retundere et
obiectionis illius astuciam racionabili percussione confundere et non ei
ueritatem mysterii publicare. Sic eciam, ut dicit ieronimus super ma-
iiio libro, ‘pharisei temptauerunt eum querentes, si liceret homini           [[63-71]]
dimittere uxorem suam quacumque ex causa, . . . ut sc. quasi cornuto eum65
teneant sillogismo et quodcunque responderit, capcioni pateat . . .
Ipse autem responsionem sic temperat, ut decipulam transeat. . . . Alibi
quoque sacerdotibus insidiosam ei questionem de potestate sua re-
spondit: “Baptismus iohannis e celo erat an ex hominibus?” . . . Hoc
est quod uulgo dicitur: “Male arboris nodo clauus aut cuneus infigendus70

 [[ Print Edition Page No. 78 ]] 
est.” ’ Hec ieronimus. Hinc et glosa super marchum xio, ‘cum,’ inquit,
‘cornuto sillogismo coartati respondissent, “nescimus,” ait dominus,
“neque ego dico uobis, in qua potestate hoc facio.” ’ Ibique dicit glosa           [[73-74]]
ieronimi: ‘Hic cum peruerso peruertitur deus.’ Hoc est: sicut illi per-
uerse75 querebant, sic et ipse econtra peruerse respondit, id est oblique, non
tamen dolose, sed prudenter, iuxta illud salomonis in prouerbiis xxvio:
‘Responde stulto iuxta stulticiam suam, ne sibi sapiens esse videatur.’
Cum veritatis inuestigatore agendum est in pace, cum eo tractando uel
conferendo pocius quam altercando, iuxta illud ambrosii super IIam
80 epistolam ad tytum: ‘Collacio debet inter seruos dei esse, non altercacio . . .
Nec enim congruit unius fidei uiros contendere, sed in tractatu se inuicem
pati et bonis dictis consentire. Si quid autem improbabile uidetur, cum
pace dissimuletur.’ Hec ambrosius. Porro cum heretico uel deceptore
agendum est viriliter ei resistendo. unde ibidem, ‘Si uero,’ inquit,
85catholicus contra hereticum disputat, semper de consciencia uerba
emittat, nec impia uerba coram se depromi paciatur.’ Ecce de modo
disputandi et hec de litterali erudicione incipiencium et exercitacione proficiencium
dicta sufficiant.

[XXIII.] De morali puerorum instruccione. 1

At uero litterarum erudicioni morum eciam instructio copulanda est,
quia sciencia sine uirtute uel moribus bonis non solum non prodest, sed
eciam obest. Quod enim non prosit, lactancius in libro de uero cultu sic           [[4-7]]
5 ostendit: ‘Sicut in itinere,’ inquit, ‘celebrando nichil prodest uiam nosse,
nisi conatus ac uires ambulandi suppetant, ita ueri sciencia nichil prodest,
si uirtutes proprie deficiant.’ Quod eciam obsit, dicit beatus bernardus,           [[7-10]]
ubi supra: ‘Sciencia, ut legitur, si caritatis igne decocta non fuerit, inflat,
quantum et cibus indigestus malos humores generat corpusque non
10 nutrit, sed pocius corrumpit.’ Hec autem duo inuicem coniuncta, sc.
uirtus et sciencia, se iuuant inuicem et hominem faciunt sapientem.
unde lactancius in libro de falsa sapiencia: ‘Virtus,’ inquit, ‘cum sciencia

 [[ Print Edition Page No. 79 ]] 
coniuncta est sapiencia . . . Naturam etenim hominis deus hanc uoluit
esse, ut duarum rerum cupidus et appetens esset, scil. religionis et sa-
piencie. Sed homines ideo falluntur, quoniam aut religionem suscipiunt15
omissa sapiencia, aut sapiencie soli student religione omissa, cum alterum
sine altero uerum esse non possit.’ Hec lactancius. Igitur in utroque
studere debent a puericia et in utroque pueris est erudicio necessaria.
Nam in utroque, sicut dictum est supra, tunc maxime hominis etas est
informanda, dum adhuc mollis ac tenera existit et precipientibus uel eru- 20
dientibus facillime cedit. Verum et in eruditore morum oportet, ut sit
morum honestas et in erudiendis humilitas. Nam si eruditor in se bonis
moribus careat, apostolum audiat ad romanos ii: ‘Confidis,’ ait, ‘te ip-
sum esse ducem cecorum, eruditorem insipiencium, magistrum infancium.
Qui ergo alium doces, teipsum non doces.’ Ac si diceret: abusio nimia25
hec est. ut enim ait seneca ad lucilium: ‘hoc exigit . . . philosophia, ut           [[26-30]]
ad legem suam quisque uiuat, nec ab oracione vita dissenciat . . . maxime,
quia hoc est officium et indicium sapiencie, ut uerbis opera concordent et
ipse homo sibi par idemque sit ubique . . . Ille promissum suum implet,
qui et cum uideas et cum audias illum, idem est.’ Hec seneca. Hinc et30
prosper, ubi supra:           [[31-35]]

Non prodest cuiquam solis bona dicere uerbis,

impia mens habeat, quod bene lingua sonat.

Nam fari recte miserum est, et uiuere praue,

dampnat nota malum regula iusticie.35

De hoc autem plenius dictum est superius. Erudiendus quoque sine
humilitate non potest erudicionem morum ab alio conpetenter suscipere.
Nam, ut dicit hugo in libro de institucione nouiciorum, ‘sicut cera, nisi
prius emollita fuerit, formam non recipit, sic et homo quidem per manum
actionis aliene ad formam virtutis non flectitur, nisi prius per humilita- 40
tem ab omni elationis et contradictionis rigore molliatur. Neque enim
per exemplum alterius aliquando in melius reformari poterit, qui adhuc
per elacionis uicium et aliena bona oppugnat et sua mala deffendit.’
Hec hugo. Itaque formanda est etas pueri, iuxta illud ouidii de arte io:           [[44-45]]

 [[ Print Edition Page No. 80 ]] 

45 In puero est etas mollis et apta regi.

Itaque de studio circa mores bonos dicit salomon in prouerbiis xx: ‘Ex
studiis suis intelligitur puer, si munda et recta sunt opera eius.’ De
morali quoque puerorum erudicione dicit apostolus, loquens eorum paren-
tibus ad ephesios vi: ‘Educate illos in disciplina et correpcione domini.’
50 precipit eciam lex, ut parentes doceant filios mandata et beneficia domini,
verbi gracia in deuteronomio vio: ‘Narrabis ea filiis tuis etc.’ sic faciebat
tobias filio suo, docens eum ab infancia deum et abstinere ab omni pec-
cato, ut legitur in thobia v. hinc eciam dicitur in prouerbiis xxix:
‘Erudi filium tuum et refrigerabit te et dabit delicias anime tue.’ Bene
55 dicit ‘refrigerabit te,’ id est letificabit, sc. quietem conferens a sollicitu-
dine, vel refrigerabit te, sc. ab eterno incendio, quod mereris, si non eum
erudieris. Quod si feceris, dabit delicias anime tue, sc. honoris siue
leticie et utriusque presentis ac future. Nam de presenti honore uel
gloria dicit auctoritas a sanctis patribus frequentata: ‘Gloria patris
60 filius sapiens est.’ De futura uero dicitur in ecclesiastico xxx: ‘Qui docet
filium suum, in illo laudabitur et in medio domesticorum,’ id est ange-
lorum et sanctorum, qui domestici dei sunt, ‘in illo gloriabitur.’ Hinc
etiam dicitur in prouerbiis xvii: ‘Corona senum filii filiorum, et gloria
filiorum patres eorum.’ Porro de presenti leticia, quam acquirit homo
65 filium erudiendo dicitur in prouerbiis xo: ‘filius sapiens letificat patrem
suum; filius uero stultus mesticia est matri sue.’ De presenti quoque et
futura dicitur in ecclesiastico xxx: ‘In uita sua uidit,’ sc. pater filium
eruditum, ‘et letatus est in illo.’ Ecce de presenti. ‘Et in obitu suo non
est contristatus, nec confusus est coram inimicis. Reliquit enim defen-
sorem70 domus contra inimicos et amicis reddentem graciam.’ Ecce de
futura. unde ibidem permittitur: ‘Mortuus est pater illius et quasi non
est mortuus, similem enim sibi reliquit post se.’ Econtra uero de impio,
qui filios nimis carnaliter diligit, nec illos in bonis moribus erudit, dicitur
in Iob xiiii: ‘Siue nobiles fuerint filij eius, siue ignobiles, non intelliget,
75 sc. post mortem suam. Quod exponens gregorius dicit: ‘Carnales
homines, qui precipuum,’ id est principalem uel maximum, ‘amorem filiis
impendunt, post mortem nesciunt, quos hic vehementer amauerunt.
ac uero de . . . sanctis hoc senciendum non est, quia qui omnipotentis

 [[ Print Edition Page No. 81 ]] 
dei claritatem intus uident, nullo modo credendum est, quia sit foris
aliquid, quod ignorent.’ Hec gregorius, manifeste innuens se sentire,80
quod sancti post obitum nouerunt, in quo statu filij eorum sunt; mali
uero nesciunt, utrum filij eorum nobiles sunt nobilitate uirtutum an igno-
biles ignobilitate uiciorum. Nam ut ait quidam:

nobilitas sola est animum que moribus ornat.           [[84]]

Hinc et iuuenalis:85

Nobilitas animi sola est atque unica uirtus.

Ideo autem nesciunt, quia non solum pro peccatis propriis, sed eciam pro
peccatis filiorum, quos erudire uel corrigere neglexerunt, in tenebras
exteriores proiecti sunt. ut enim legitur in libro sapiencie iiiio, ‘ex iniquis
omnes filij, qui nascuntur, testes sunt nequicie aduersus parentes in in- 90
terrogacione sua.’ Hinc et in ecclesiastico xli: ‘De patre impio querun-
tur filij, quoniam propter illum sunt in obprobrium.’ Exemplum habe0-
tur in hely Io Regum, i, qui filios molliter educauit ac negligenter iam adul-
tos corripuit et ideo diuinam ulcionem ipse et domus eius incurrit.
unde ieronimus ad aletham: ‘hely,’ ait, ‘sacerdos offendit dominum ob uicia95
liberorum. Episcopus quoque, secundum apostolum, non potest fieri,
qui filios luxuriosos et non subditos habuerit. Si ergo parentibus etas
filiorum infecta et sui iuris imputatur, quantum magis lactens et fragilis,
que . . . ignorat . . . boni et mali distanciam, imputabitur. . . . Qui
itaque paruulus est et sapit ut paruulus, donec ad annos sapiencie ueniat,100
. . . tam mala eius quam bona parentibus imputantur.’ Hec ieronimus.
propter hec omnia dicitur in ecclesiastico xvi: ‘Ne iocunderis in filiis impiis,
si multiplicentur, nec oblecteris super eos. Melior est enim unus timens
deum quam mille filii impii. Et utile est mori sine filiis quam relinquere
filios impios.’ Itaque sicut boni parentes pro diligencia circa filiorum105
erudicionem acquirunt sibi honorem ac leticiam presentem et futuram,
sic econtrario mali pro neglicencia confusionem atque tristiciam. unde
dicitur in ecclesiastico xxii: ‘Confusio patri de filio indisciplinato,’ et in
prouerbiis xxix: ‘Puer, qui dimittitur uoluntati sue, confundit matrem
suam.’ Ideo de remissa puerorum educacione dicit quintilianus in libro110

 [[ Print Edition Page No. 82 ]] 
de oratoria institucione: ‘utinam liberorum nostrorum mores non ipsi
perderemus! infanciam enim statim deliciis soluimus. Nam illa, quam
indulgenciam uocamus, educacio mollis, neruos omnes frangit mentis et
corporis.’ Hec quintilianus. Econtra uero seneca in libro de moribus,
115 ‘Educacio,’ inquit, ‘et disciplina,’ id est educacio disciplinata, ‘mores
facit et id sapit quisque, quod didicit.’ Illud ergo prouerbium est de-
testabile, quod uulgariter solet dici, sc. de iuuene sancto dyabolum           [[116-118]]
senem fieri. Nec tantummodo caret bonitate, sed etiam veritate, quia,
quod in prouerbio dicitur, assidue aut frequenter oportet uerum esse.
120 Hoc autem, etsi aliquando fortasse uideatur accidere, uidel. ut puer in
bono proficiens postea deficiat a bonitate, non tamén in plurimis solet
contingere, et in quibus fortasse contingit, pocius videtur non fuisse
bonitas vera, sed magis simulata. aliquando namque pueri simplicita-
tem et innocenciam exterius simulant uel ob parentum fauorem uel ob
125 flagelli timorem. Ideo postea cessantibus hiis malicia latens erumpit et
omnibus se ostendit. unde horacius in libro epistolarum:

Naturam expellas furca, tamen usque recurret.

idem in poetria:

Reddere qui uoces iam scit puer et pede certo,

130signat humum, gestit paribus colludere et iram

colligit ac ponit temere et mutatur in horas.

inberbis iuuenis tandem custode remoto,

gaudet equis canibusque et aprici gramine campi,

Cereus in vicium flecti monitoribus asper,

135utilium tardus prouisor prodigus eris.

Sublimis cupidus et amata relinquere pernix.

ut enim dicit tullius in libro de officiis ii, ‘omnia ficta celeriter tanquam
flosculi decidunt, nec quicquam simulatum potest esse diuturnum.’ Et
seneca in libro io de clemencia: ‘Nemo,’ inquit, ‘personam ferre fictam diu
140 potest, cito nimirum in naturam suam recidunt, quibus veritas non subest.
Que autem ex solido nascuntur, tempore in . . . melius proficiunt.’ Hec

 [[ Print Edition Page No. 83 ]] 
seneca. Ceterum pueri eciam habentes bona naturalia et bona conuer-
sacionis inicia quandoque leduntur et a bono deficiunt uel societate mala
uel educacione remissa uel seueritate nimia. ut enim dicit seneca luci-           [[144-146]]
lio, ‘Imperfecta necesse est labi et modo quidem prodeant, modo . . .145
subcidant.’ Hinc et ouidius in libro de remediis iio:

Infirmis causa pusilla nocet.

Idem quoque in libro 2o de arte:           [[148-151]]

Dum nouus in uiridi coalescit cortice ramus,

Concuciat tenerum quelibet aura cadit.150

Mox eadem uentis spacio durata resistit.

De tali potest intelligi, quod dicit ouidius in libro mathemorphoseos xii:           [[152-153]]

Exitus in dubio est.

De illo autem, qui penitus a bono deficit, dicit boecius in libro de con-
io: ‘Qui cecidit, stabili non erat ille gradu.’ Tali quoque dicit155
ouidius in libro epistolarum:

Cepisti melius quam desinis, ultima primis

cedunt dissimiles hic vir et ille puer.

Et utique propter tales inuentum est illud prouerbium execrandum de           [[159-160]]
sancto iuuene fieri et senem dyabolum. At uero pueri boni non simulati,160
non penitus coacti, sed quibus ipsa bonitas quasi naturaliter est inolita
et per doctrinam bonam atque conuictum est aliquantulum solidata, non
facile deuiant a uita consueta, quin pocius in eis recte dicitur indoles, id
est sine dolo, quedam future virtutis ymago, iuxta illud prouerbiis xx:
‘Ex studiis suis intelligitur puer etc.’165

[XXIV.] Qualiter omnia consonant huic etati erudiende. 1

Etas certe puerilis ad suscipiendum bene uiuendi doctrinam non solum
ceteris est apcior, sed eciam utilior et efficacior. Quod enim apcior, sit,
testantur tria, sc. natura et racio et philosophia. Natura quidem,
quoniam equus verbi gracia siue canis uel auis iunior facile domatur et5
docetur, ceruus quoque iuuenis facilius domesticatur. In hominibus

 [[ Print Edition Page No. 84 ]] 
eciam iuniores ad instruendum et domandum sunt faciliores. Racio
quoque siue raciones, quoniam ut cera mollis, facile recipit impressiones.
Et qui bonum habet fundamentum, facilius ac securius edificat. terra
10 quoque munda et pura facilius aratur, quam spinosa, lapidosa et huius-
modi. Sic est de etate puerili. philosophia uero, quia, sicut ait plato,
‘memoria senis se habet ad modum lapidis, difficile impressionem recipit,
memoria uero pueri ad modum aque, que ymagines omnes uel impres-
siones facile recipit,’ unde ‘pueri omnes homines uocant patres.’ Teste
15 quoque aristotile, ‘non parum differt sic uel sic assuesci a iuuentute.’
Quod autem eciam sit ad bonum inchoandum utilior, patet ex pluribus
utilitatibus, que inde secuntur. Prima est, quod homo per hoc in bono
firmius radicatur. ut enim dicit uarro ad atheniensem auditorem:           [[18-19]]
‘Sapiunt uasa, quicquid primum acceperint. Sic est,’ inquit, ‘de infanti-
bus.’20 Hinc et horacius in libro epistolarum:

Quo semel est imbuta recens seruabit odorem

testa diu.

hinc et de malo exordio dicit ouidius in libro epistolarum:

Ars fit, ut a teneris crimen condiscitur annis.

25Secunda est, quia sic in bono diucius conuersatur. Quanto enim cicius
incipit, tanto diucius bene uiuit. Et si uita bona simpliciter apud deum
et homines est laudabilis, longior utique magis. Et reuera, sicut dicit
augustinus, ‘cum nichil bona uita sit melius, mira est hominum stulticia,           [[28-31]]
qui quelibet eciam minima uolunt habere, ut bonum equum, bonum
30 cibum, bonam uestem, caligas, cingulum, et tamen uix est, qui bonam
uitam habere curet, que super omnia necessaria esset.’ Tercia est, quia
securius procedit, ut ad uitam eternam admittatur. ut enim ex sacra
scriptura colligi potest, et breues dies hominis sunt et a magnis expecta-
mur et ad magna uocamur et in infinitis periculis uersamur et longe dista-
mus35 et paulatim ambulamus. Ideoque in mane puericie, que est inicium
diei huius uite, oportet, ut iter nostrum ad paradysum aggrediamur, ne
forte cum fatuis uirginibus excludamur. Nam quia tarde se parauerunt,

 [[ Print Edition Page No. 85 ]] 
ideo tarde ad nupcias uenerunt et excluse sunt, ut legitur in matheo
xxv. Reuera cursor aut peregrinus ualde fatuus esset, qui tota die
cum pueris in foro luderet et in uespere dietam suam inciperet. Sic40
faciunt stulti, dierum malorum inueterati. Multi eciam a puericia deo
seruientes fructum centesimum assequuntur, qui uirginibus debetur, de
quo in matheo xiii legitur. Et hec est quarta utilitas. Omnes eciam
quanto diucius deo seruiunt, tanto magis premium acquirunt. Ceterum
erudita puerilis etas apcior est ad seruiendum deo et ad ipsum laudandum45
et ad paradysum replendum. De seruicio dei patet, quod puer eruditus
deo seruit liberius quam adultus, quia non est debitis peccatorum obliga-
tus. De quibus dicitur in psalmo dauid: ‘Mutuabitur peccator et non
soluet.’ Sed nec est obligatus alteri domino, sc. mundo uel dyabolo, de
quibus dicitur in ysaia xxvi: ‘Domine deus noster, domini possederunt50
nos absque te.’ Ideo inquam potest deo talis seruire libere, quoniam
econtra nemo potest duobus dominis seruire, sicut legitur in matheo vi.
Preterea seruitur ei iocundius a puericia, quoniam usus et assiduitas
seruiendi deo facit omnia leuia, secundum illud ecclesiastici vi: ‘In opere
ipsius exiguum laborabis et cito edes de generacionibus,’ id est de fructi- 55
bus illius. unde et ouidius in libro de arte:

quod male fers, assuesce bene ferre.          [[56-57]]

Iterum in illa etate seruitur ei acceptabilius, sicut seruicium iuuenum
magis placere solet eciam dominis carnalibus, quia sc. pulcriores sunt et
forciores et mundiores et agiliores. De pulchritudine habetur exemplum60
in genesi xxxix de ioseph, qui erat decora facie et uenustus aspectu
eiusque ministerium placebat domino suo. Sic et ministerium iuniorum
magis placet deo propter pulcritudinem animarum, que est innocencia.
De fortitudine dicit dauid: ‘ut pote manu fortis et nichilominus aspectu
desiderabilis fortitudinem meam ad te custodiam,’ id est, ad tibi seruien- 65
dum. De mundicia dicit ipse dominus in psalmo: ‘Ambulans in uia
immaculata hic michi ministrabat.’ De agilitate dicitur in prouerbiis
xxii: ‘vidisti hominem velocem in opere suo; coram regibus stabit,’ id
est coram angelis ad ministrandum domino cum eis, ‘nec erit ante igno-
biles,’ id est demones. Denique non solum acceptabilius est deo iuni- 70
orum ministerium, sed eciam ipsorum oblacio siue sacrificium. Nam

 [[ Print Edition Page No. 86 ]] 
iuniores offerunt deo similam mundissimam propter innocencie pulcritu-
dinem, id est, uite sue uilem extremitatem, seniores autem furfur.
Iuvenes eciam offerunt de adipibus gregis sui, sicut abel, propter fortitu-
dinem;75 senes autem cum caym offerunt spicas corrosas. Iuuenes hostiam
viuentem et fortem propter agilitatem, sicut hortatur apostolus ad
Romanos xii. ‘Obsecro,’ inquit, ‘uos per misericordiam dei, ut exhi-
beatis corpora vestra hostiam viuentem, sanctam, deo placentem.’
Senes autem offerunt debilem ac semi mortuam, et ideo timendum est eis,
80 ne incurrant illam dei maledictionem, de quale legitur malachia io:
‘Maledictus dolosus, qui habet masculum in grege suo et offert debile
domino.’ Iuuenes eciam offerunt per uite puritatem vinum clarissimum,
senes autem feces et acetum, sicut iudei obtulerunt in cruce domino, ut
legitur in euangelio: ‘Sed cum gustasset ipse, noluit bibere.’ De laude
85 uero dei patet, quod ad illam aptiores sunt pueri. De ipsis eciam dicitur
a domino in matheo xix: ‘Sinite paruulos ad me uenire; talium enim est
regnum celorum.’ Ibi assignantur a domino de conuentu angelorum,
quia similes sunt eis in puritate et aptitudine laudandi dominum, secun-
dum illico psalmi: ‘Ex ore infancium et lactancium perfecisti laudem.’
90 unde in ramis palmarum ceteris dominum blasphemantibus illi laudabant,
ut legitur in matheo xxi. Nam et ipse manus eis imposuit, benedicens
illis, ut legitur in eodem xxx. unde tanquam a domino benedicti ad
benedicendum et laudandum sunt ydonei. Siquidem et auicule, que in
nido sunt capte, melius garriunt. Hinc et alibi dicitur: ‘laudate pueri
95 dominum.’ De implecione paradisi patet, quod propter duo precipue
pre ceteris apti sunt regno dei, sc. propter puritatem et propter humilita-
tem. De primo dicit ieronimus contra iouinianum: ‘Nupcie replent           [[97-100]]
mundum, virginitas paradysum.’ Nam et primi parentes ‘ante offensam
uirgines in paradyso fuerunt, post peccatum extra paradysum operi nupciali
100 protinus intenderunt.’ Hec ieronimus. De secundo dicit in matheo
xviii: ‘Quicumque humiliauerit se, sicut paruulus iste, hic maior est in
regno celorum.’ Ob hoc dicitur in luca xviiio: ‘Quicumque non susceperit
regnum dei ut puer, non intrabit in illud.’ Hinc eciam legitur in fine
iohannis, quod dixit bis dominus petro: ‘Pasce agnos meos,’ postea uero

 [[ Print Edition Page No. 87 ]] 
semel: ‘pasce oues meas.’ Ex quo videtur innui, quod plures sunt electi105
de grege domini pueri quam adulti. Cui eciam consonare uidetur illud
ambrosii in libro de unica penitencia. ‘Facilius,’ inquit, ‘inuenies, qui           [[107-109]]
seruauerint innocenciam quam qui congruam egerint penitenciam. Inno-
centes quippe sunt pauci nisi infantes et pueri.’ unde dicit augustinus de
ciuitate dei
libro xxio: ‘Paucissimi tante felicitatis sunt, ut ab ipsa ineunte110
adolescencia nulla dampnabilia conmittant peccata uel in facinoribus uel
in flagiciis uel in errore nepharie cuiusquam impietatis.’ Denique supra-
dictis omnibus consonant non solum scriptura diuina et humana sed eciam
ars mechanica et natura et exempla et eleccio diuina. Ars mechanica,
quoniam est tempus edificandi, plantandi, negociandi, nauigandi et huius- 115
modi. Omnibus hiis apcior est etas iuuentutis et corporaliter et spiri-
tualiter excercendis. Natura uero per exempla superius posita, et eciam
quia, cum oues tantum sint in grege domini, non lupi uel porci uel leones
possunt de ouibus fieri, sed tantum agni, id est simplices et innocentes
ac puri, quales sunt soli fere pueri. Nec truncus putridus uirescit, sed120
uirgulas tenellas sapiens ortolanus inserit. De plantis quippe nouellis,
non de truncis putridis fit ortus ecclesie floridus, sed eciam paradysus.
unde dicitur christo uel ecclesie in psalmo: ‘filii tui sicut nouelle oliuarum
in circũitu mense tue.’ Exempla uero, ut in daniele iuniore puero, qui
dicitur vir desideriorum in daniele ix, et in beato nycholao, qui ad mamil- 125
las cepit summa promereri gaudia, et similiter in multis aliis sanctis.
Electio diuina, quia primi et meliores reges in populo dei electi sunt pueri,
verbi gracia dauid iunior inter fratres suos electus est in regem a domino,
sicut legitur Io Regum xvi. Similiter iosias octennis inunctus est,
ut legitur IIIIo regum xxii. Pueri eciam electi sunt prophete, sicut ieremias130
et daniel, ut legitur in ieremia io et in daniele xiiio. pueri quoque usque
ad mortem restiterunt ydolatrie, sc. daniel, sydrac, mysac et abdenago,
ut legitur in daniele iiio. Pueri eciam inter omnes martyres, de quibus
ecclesia celebrat, primi fuerunt pueri, sc. vii machabei, ut legitur in IIo           [[134]]
machabeorum vii. Denique bello spirituali, quod christus facere uenit in135
mundum, pueri primum habuerunt triumphum, sc. innocentes, ut legitur

 [[ Print Edition Page No. 88 ]] 
in matheo iii. legitur eciam in marcho ix, quod accipiens iesus puerum
conplexus est eum, et in eodem x, quod intuitus adolescentem dilexit eum.
iohannem eciam adolescentem de nupciis uocauit eumque pre ceteris
140 dilexit, ut legitur in Johanne iio et xiiio.

[XXV.] De puerorum cohercione. 1

In duobus autem consistit puerorum erudicio, sc. ut a malo coher-
ceantur et ad bonum informentur, et utrumque pertinet ad disciplinam.
Nam disciplina dicitur et ipsa cohercio, que fit ad correctionem, et ipsa
5 correctio, que sequitur cohercionem. Magnaque preceptori uel eruditori
generatur confusio et infamia, si circa pueros, precipue nobilissimos, non
proficit eius erudicio uel doctrina. ut plutharchus philosophus, impera-
toris traiani dydascalus uel institutor, elegantem libellum scripsit eidem
traiano, cuius titulus est institucio traiani, et incipit hoc modo: ‘plu-
tharchus,’10 inquit, ‘traiano salutem dicit. Modestiam tuam olim non ap-
petere principatum noui, quem tamen semper morum elegancia merens induisti.
Quo quidem tanto iudicaris esse dignior, quanto a crimine am-
bicionis esse uideris remotior. Itaque fortune mee tueque congratulor
uirtuti, si tamen recte gesseris, quod probe meruisti. Alioquin te et me
15 periculis detrahencium linguis subiectum iri non dubito, cum ignauiam
imperatorum roma non ferat et sermo publicus delicta discipulorum in
preceptores refundere soleat. Sic seneca neronis sui merito detrahencium
linguis carpitur, adolescencium suorum temeritas in quintilianum re-
funditur et socrates in pupillum suum fuisse clemencior criminatur. Tu
20 uero te geres rectissime, si non recesseris a te. Si primo te conposueris
. . . ad uirtutem . . . recte uniuersa procedent. politice constitucionis
maiores tibi uires exculpsi, cui si obtemperas plutarchum habes actorem
uiuendi. Alioquin presentem epistolam testem inuoco, quod in perniciem
imperij non pergis auctore plutarcho.’ Hec plutarchus. Instrumenta
25 cohercionis sunt increpaciones, conminaciones, uirge, ferule, et huius-
modi, quibus, ut dictum est supra secundum augustinum, et impericia           [[26]]

 [[ Print Edition Page No. 89 ]] 
debellatur et praua cupiditas infirmatur uel refrenatur. ut enim legimus
in genesi ix, sensus et cogitacio humani cordis in malum prona sunt ab
adolescencia. propter hoc execucionem ipsam malicie oportet in pueris
preuenire eique per disciplinam occurrere ac resistere, et hoc diuersimode30
secundum disposicionem uel habilitatem uniuscuiusque. Nam aliqui
puerorum naturaliter habiles sunt ac susceptibiles doctrine, ita, quod non
opus est illos uiolenter trahere uel cogere, sed tantum modo ducere. ut
enim dicit ouidius libro de arte io:           [[34-36]]

ingenium celeste suis uelocius annis35


De tali dicit uarro philosophus ad atheniensem auditorem:Sicut ridenda           [[37-38]]
in sene est puerilitas, obstupescenda est in puero morum optimorum con-
stancia.’ Hinc et stathius in Thebaide libro viio:

Maturius euo40

robur et ingentes spondet tener impetus annos.

Alii uero magis ex natura corrupta uel ex educacione mala discoli sunt ac
peruersi et ideo discipline contrarij et inepti sicut pulli indomiti. Ideo
illos freno discipline oportet cohercere et ad bonos mores eciam inuitos
assuescere, iuxta illud ouidii in libro epistolarum:45

Scilicet ut teneros ledunt iuga prima iuuencos,

Frenaque uix patitur de grege captus equs:

sic male uixque subit primos mores rude pectus.

Nec ideo cessandum est ab erudicione, licet in principio non multum
uideatur proficere, quia sicut idem ouidius in libro methamorphoseos viio50
testatur:           [[50-52]]

Flebile principium melior fortuna sequetur.

ut enim dicit seneca in epistola ad lucilium: ‘Inicium eundi ad uirtutes
arduum est, quoniam hoc primum imbecille et egre mentis est formidare
inexperta. Itaque cogenda est, ut incipiat, deinde non est acerba medi- 55
cina, protinus enim delectat, dum sanat.’ Hec seneca. Hinc et quintilianus
in causarum xiiiia: ‘Non sine morsu aliquo resilitur ab hiis, que
uoluptate animum tenuerunt.’ Sed ut dicit terencius:           [[58-60]]

 [[ Print Edition Page No. 90 ]] 

que dum incipias dumque ignoras, grauia sunt,

60ubi cognoueris, facilia erunt.

Ideo dicit salomon in prouerbiis xixo: ‘Erudi filium tuum et ne desperes,’
quin sc. erudiri possit in uia fidei et morum. Et ut eruditoria cohercio
non nimis seuera, sed moderata sit, subiungit: ‘Ad interfectionem autem
eius,’ sc. spiritualem uel corporalem, ‘ne ponas manum tuam.’ Denique,
65 sicut dicit iulius celsus, ‘rerum omnium magister est usus.’ unde cicero
in oracione pro cornelio balbo, ‘usus,’ inquit, ‘assiduus uni rei deditus et
ingenium et artem sepe uincit.’ Ideo, sicut dicit salustius in iugurtino,
‘plura sunt, que licet grauia sint ex consuetudine, tamen habentur pro
nichilo.’ Hinc et ouidius in libro de arte io:           [[69-73]]

70tempore difficiles ueniunt ad aratra iuuenci.

Tempore lenta pati frena docentur equi;

ferreus assiduo consumitur anulus usu,

introit assidua uomer aduncus humo.

Idem in libro iio:           [[74-76]]

75Nichil assuetudine maius.

Quod male fers, assuesce; feres bene.

Hinc consonat et illud, quod dicitur a beato bernardo ad eugenium           [[77-79]]
papam: ‘Jugum quidem domini primo videtur intolerabile, deinde, si as-
suescas, non est adeo graue, postea uero leue, tandem est delectabile.’
80 Itaque de subiectione puerorum et cohercione sic loquitur apostolus ad
iiii: ‘Quanto,’ inquit, ‘tempore heres paruulus est, nichil differt
a seruo, cum sit dominus omnium, sed sub tutoribus et auctoribus est
usque ad perfinitum tempus a patre.’ Nichil, inquam, differt a seruo
quantum ad subiectionem et disciplinam, de qua dicitur in ecclesiastico
85 xxxiii: ‘Cibaria et uirga et honus asino, panis et disciplina et opus seruo.’
Nec habet rerum paternarum dominium, cum tamen futurus sit dominus
omnium. unde dicitur in eodem xxx, loquendo patri de puero: ‘Ne des
illi potestatem scil. sui uel suorum in iuuentute, ne sc. abutatur ea in

 [[ Print Edition Page No. 91 ]] 
prodigalitate, sicut filius prodigus, qui dixit patri suo, ut legitur in luca
xv: ‘Pater, da michi porcionem substancie, que me contingit.’ Accep- 90
taque porcione dissipauit substanciam suam viuendo luxuriose. unde
et gregorius, ‘Nummum,’ inquit, ‘puero subtrahimus, cui tamen totam           [[92-93]]
hereditatem reseruamus.’ Recteque ibidem in ecclesiastico subiungitur:
‘Et ne despicias cogitatus illius,’ id est non negligas eum corrigere de malis
suis cogitacionibus ad noticiam tuam prodeuntibus. ut enim legitur in95
prouerbiis xxii: ‘stulticia colligata est in corde pueri et uirga discipline
fugabit eam.’ Hinc et ibidem in ecclesiastico subditur: ‘Curua ceruicem
eius in iuuentute et tunde latera eius, dum infans est, ne forte induret
etc.,’ sicut exposuimus supra. at uirge disciplinam precedere debet con-
minacio, sicut excommunicacionis sentenciam admonicio. Que sc. con- 100
minacio plerumque plus quam flagellacio ualet uel minus nocet. Pueri
namque naturaliter sunt timidi et ob hoc a uoluntatibus et uoluptatibus
suis aliquando sola conminacione deterreri possunt et arceri, iuxta illud
uirgilii in bucolicis:

Qui legitis flores et humi nascencia fraga,105

frigidus, o pueri, fugite hinc, latet anguis in herba.

verum quia, sicut dicit augustinus in libro questionum LXXXIII, ‘princeps vel
iudex dampnatum percutere sua persona iudicat indignum . . .
et ob hoc alii conmittit, cui tale conpetit officium,’ sic eciam principem
uel quemlibet magnatem decet alicui conmittere, uidel. pedagogo uel110
dydascalo, disciplinam et curam filiorum. Et hoc est, quod dicit apos-
tolus de paruulo herede, quod sub tutoribus et actoribus est usque ad
prefinitum tempus a patre. Dicitur autem pedagogus, qui puerum nu-
trit, eius gressus, ne offendat, regit; dydasculus uero, qui eum in litteris
instruit. Tutor autem dicitur proprie, qui eum et hereditatem eius de- 115
fendit ac protegit, actor uero, qui dona eius dispensat et causas eius agit,
eiusque mores informat. Hiis ergo debet puer subesse usque ad tempus
prefinitum a patre, quo sc. ei libertatem sui suorumque uelit ac debeat
pro tempore dare.

 [[ Print Edition Page No. 92 ]] 

[XXVI.] De cohercionis moderacione. 1

In disciplina cohercionis requiruntur tria, sc. austeritas et mansuetudo
et discrecio siue modestia. unde in archa testamenti fuerunt cum uirga
tabule legis et manna. In uirga siquidem designatur aspera correptio,
5 in manna mansuetudo, in tabulis uero discrecio. Austeritas ergo uel
asperitas esse debet in disciplina, ne sit ultra modum remissa. Nam, ut
legitur in ecclesiastico xxx, ‘equus indomitus euadet durus et filius re-
missus euadet preceps.’ ‘equus,’ inquam, ‘indomitus euadet,’ id est extra
uiam uadet, dure portans uel calcaria durus uel eciam infrenabilis propter
10 duriciam oris. Sic et filius remissus, id est remisse disciplinatus uel eciam
omnino proprie uoluntati dimissus, euadet, id est extra viam iusticie
uadet, preceps de peccato in peccatum et tandem de peccato in infernum.
Est itaque sensus, sicut equus indomitus et durus in precipicium vadit et
se acsessorem suum interficit. Sic filius indisciplinatus uel remissus in
15 peccatum ruit et animam suam duplici morte occidit. Et recte con-
paratur equo indomito propter lasciuiam et duriciam ac superbiam et
luxuriam. Hinc et de remissione patris erga filium ibidem subiungitur:
‘lacta filium et te pauentem faciet.’ Ac si dicatur: Si lactaueris eum
blandiendo et moliter nutriendo, faciet te pauidum erga se, sc. ut non
20 audeas eum tangere uel arguere, etiam si videris eum errare, iuxta quod
dicitur in prouerbiis xxix: ‘Qui delicate nutrit a puericia seruum, in fine
senciet illum contumacem.’ unde ibidem in ecclesiastico subditur: ‘lude
cum eo et contristabit te,’ sc. se uiciis libere et absque freno timoris ex-
ponendo. ut enim legitur in prouerbiis xix, ‘dolor patris filius stultus.’
25 Ideo inquit, ‘non corrideas illi, nec condoleas,’ id est cum illo ridente non
rideas et cum illo dolente non condoleas, iuxta quod dicit beatus iob de
se ipso in iob xxix: ‘Si quando ridebam ad eos, non credebant, et lux
uultus mei non cadebat in terram.’ Alioquin ait: ‘si hoc feceris, in no-
uissimo obstupescent dentes tui,’ id est in prouectiori etate illius dolebis,
30 dum sc. uideris eum propter molliciem ac remissionem tuam fatuum et
dissolutum, nec iam aliquid ualere poterit correptio tua uel increpatio,
sicut dentes stupidi sunt inutiles ad masticandum. super hoc exemplum
illud habetur in filiis hely, qui, ut legitur Io regum iio, ‘audiebat mala, que
faciebant uniuerso israeli et quomodo dormiebant cum mulieribus, que
35 obseruabant ad hostium tabernaculi.’ Nec corripuit eos aspere, sed mol-
 [[ Print Edition Page No. 93 ]] 
ac remisse dicens: ‘Nolite hec facere, filij mei, non est enim bona
fama, quam audio, transgredi faciatis populum domini.’ Ideoque et ipsi
perierunt et ipsemet fractis ceruicibus expirauit et alia mala super domum
eius euenerunt. Sic enim predixerat dominus samueli, ut legitur ibidem
iiio: ‘Suscitabo aduersum hely omnia, que locutus sum super domum eius40
eo, quod nouerat indigne agere filios suos et non corripuit eos.’ Similiter
exemplum habetur in adonia, filio dauid, de quo legitur III Regum io:
‘Adonias, filius agit eleuabatur, dicens: “ego regnabo,” fecitque sibi cur-
rum et equites et quinquaginta uiros, qui ante illum currerent. Nec cor-
ripuit eum pater suus aliquando dicens: “quare hoc fecisti?” ’ unde et45
idem adonias dissensionem fecit in populo et postea iubente salomone in-
terfectus est, ut legitur ibidem ii. Austeritati uero iungenda est man-
suetudo, iuxta quod dicitur in psalmo: ‘Quoniam superuenit mansuetudo,
et corripiemur.’ Nam austeritas repellit, mansuetudo ducit. Et ut dicit
seneca, ‘generosus animus humanus facilius ducitur, quam trahatur.’50
ideo dicit apostolus ad galathas vi: ‘Huiusmodi instruite in spiritu leni-
tatis.’ Econtra uero dicitur in prouerbiis xix: ‘Spiritum ad irascendum
facilem quis poterit sustinere?’ Talis enim hominis increpacio intole-
rabilis est precipue pueris et obruit pocius, quam corrigit. Tercium quoque
oportet adiungere, sc. discrecionem, ut seruetur in ea modus et tempus et55
locus. In modo requiruntur tria, sc. intencio recta et affectio pura et
modestia siue mensura. Intencio quidem recta, sc. ut erudicio siue cor-
rectio fiat pocius ad cultum dei quam ad gloriam seculi. unde augustinus
in libro confessionum io recolens puericie sue statum dicit hoc modo: ‘Cum
in scolam datus essem causa discipline, ludere me delectabat et vindi- 60
cabatur in me . . . Et michi quidem bene fiebat, cum ego bene non
facerem; quia nisi cogerer non addiscerem. Nemo autem inuitus bene
facit, eciam si bonum est, quod facit. Nec qui me urgebant, faciebant
bene, sed bene michi fiebat, deus meus, abs te. Illi namque non intue-
bantur, quo referrent, quod me cogebant discere preterquam ad saciandas65
insaciabiles cupiditates copiose inopie et ignominiose glorie. Tu uero, cui
numerati sunt capilli mei, errore omnium, qui michi instabant, ut dis-
cerem, utebaris . . . ad penam meam, qua plecti non eram indignus tan-
tillus puer et tantus peccator. Itaque de non bene facientibus bene
faciebas michi et de peccante me ipso iuste retribuebas michi. Jussisti70
enim et sic est, ut pena sibi sit omnis animus inordinatus.’ Hec augus-
 [[ Print Edition Page No. 94 ]] 
Requiritur eciam affectio pura, quia non ex ira uel aliquo tali
debet procedere correpcio sed ex misericordia siue caritatis zelo, sicut et
illa, que fit a domino, iuxta illud apocalipsis iiio: ‘Ego,’ inquit, ‘quos amo,
75 arguo et castigo.’ Hoc est, quod per figuram dicitur in ysaia xi: ‘Egre-
dietur,’ inquit, ‘uirga de radice iesse,’ quod interpretatur incendium.
Hoc est enim, quod de incendio amoris egredi debet uirga correptionis.
ut enim dicit ambrosius super lucam, ‘plus proficit amica correptio quam
turbulenta accusacio. Illa siquidem incutit pudorem, ista mouet indig-
nacionem.’80 Hec ambrosius. Debet eciam ex conpassione siue miseri-
cordia fieri, iuxta illud augustini: ‘quia peccator est corripe, quia homo,           [[81-82]]
miserere.’ Hinc et psalmista, ‘corripiet,’ inquit, ‘me iustus in miseri-
cordia.’ Sic enim misericorditer agitur cum puero, quando castigatur,
sicut cum frenetico, quando ligatur, et cum eo, qui est in igne uel aqua,
85 quando per capillos extrahitur. Nam et si extrahendo crucietur, per hoc
tamen a periculo eruitur. Sic et pueri a peccato sunt extrahendi eciam
per discipline dolorem licet inuiti, iuxta illud amos iiio: ‘Quomodo si eruat
pastor de ore leonis duo crura aut extremum auricole, sic eruentur filij
israel in plaga lectuli et in grabato damasci.’ Seruanda est eciam ibi
90 mensura, sc. ut non sit correpcio immoderata, iuxta illud horacij in libro

Tractari mollius etas

imbecilla solet.           [[90-93]]

ut enim ait quintilianus in libro iio de oratoria institucione:Iugaria pue-
rorum95 nimia . . . emendacionis seueritate deficiunt, desperant enim et
dolent ac nouissime oderunt et quod maxime nocet, dum omnia timent,
nichil conantur.’ et ut alibi superius dictum est, lex eciam humana seni-
oribus propinquis potestatem tribuit minorum delicta corrigendi pro
qualitate delicti. Quod tamen cum moderamine quodam et iure quasi
100 patrio conceditur, ut in immensum hec licencia non extendatur. Nam si
atrocitas facti emendacionis domestice ius excedit, placet enormis delicti
reos iudicum tradi nocioni. Hec itaque corripiendi modestia siue dis-
creta mensura media est ac moderatrix inter austeritatem et benigni-
 [[ Print Edition Page No. 95 ]] 
quarum utralibet sola est reprehendenda. Nam si sola sit aus-
teritas, nichil aliud est quam crudelitas. Benignitas autem sola et est105
remissio uel negligencia. Obseruandum est eciam tempus, ut non statim
quasi cum furore correptio delinquenti adhibeatur, sed usque ad tempus
oportunum aliquando differatur. ut enim legitur in prouerbiis xxix:
‘Totum spiritum suum,’ id est iram, ‘profert stultus, sapiens uero dif-
fert ac reseruat in posterum.’ Iterum ut non semper delicta puniantur,110
sed aliquando pro tempore indulgeantur. Nam parcere et punire sunt           [[111-112]]
contraria, et ut dicit philosophus, ‘contrariorum eadem est disciplina.’
unde qui nescit parcere, nescit et punire. Denique locus est eciam ob-
seruandus, quia videl. si culpa sit occulta, secreto est correpcio facienda,
iuxta illud mathei xviii: ‘Corripe eum inter te et ipsum solum.’ Si uero115
sit manifesta et correpcio in manifesto est facienda, iuxta illud apostoli in
Ia ad thimotheum vo. ‘Peccantes,’ inquit, ‘coram omnibus argue, ut et
ceteri timorem habeant.’ Hinc et ysidorus, ‘Palam,’ inquit, ‘arguendi           [[118-120]]
sunt, qui palam delinquunt, ut, dum aperte unus corripitur, plurimi

[XXVII.] De causis discipline libenter suscipiende. 1

Porro sicut a parentibus uel magistris affectu pro disciplina cohercionis
est pueris inferenda, sic et ab ipsis pueris paciente animo est ferenda.
Et sunt vii cause, que illos incitare debent ad libentem uel spontaneam
susceptionem discipline, videl. diuine voluntatis bonitas, paterna pietas,5
paciencie bonum, christi et sanctorum exemplum, ipsius discipline utilitas
et eiusdem breuitas et sequens iocunditas. Diuine inquam uoluntatis
bonitas, que non continet in ira sua misericordias suas, siquidem, ut
dictum est superius, ex ira dei erga hominem disciplina cohercionis pro-
cessit, quia ‘puer cum ignorancia et concupiscencia in hanc uitam uenit.10
Contra que duo mala sensibus eorum inuigilant prohibicio et erudicio
laboribus et doloribus plene, diuina gubernacione dampnatos nequaquam
omni modo deserente.’ hec augustinus in libro de ciuitate dei ultimo.
unde patet, quod ex pietate diuina pueris infertur disciplina. Hinc eciam           [[17-18]]
de adulto dicit seneca lucilio: ‘vir bonus . . . , quicquid ei accideret, equo15

 [[ Print Edition Page No. 96 ]] 
animo sustinebit. Sciet enim hoc accidisse lege diuina, qua procedunt           [[15-17]]
uniuersa.’ Idem iterum ad eundem lucilium: ‘placeat homini, quicquid
deo placet, ob hoc ipsum, quod placet deo.’ Secunda causa est paterna
pietas, qua filio ex amore infertur discipline seueritas, secundum illud
20 ecclesiastici xxx: ‘Qui diligit filium, assiduat ei flagella.’ Hinc habetur
augustini decretum superius positum: ‘Non omnis, qui parcit, amicus est,           [[21-23]]
nec omnis, qui uerberat, inimicus est . . . Melius est cum seueritate
diligere quam cum lenitate decipere.’ Hec augustinus. Et hoc est quod
dicitur in prouerbiis xxvii: ‘Melior est manifesta correptio quam amor
25 absconditus.’ Et iterum: ‘meliora sunt uulnera diligentis quam fraudu-
lenta odientis oscula.’ Iterum de correpcione paterna dicit augustinus           [[26-32]]
in sermone de puero centurionis, sicut eciam ponitur in canone causa xxiii,
questione ia: ‘Agenda sunt multa eciam cum inuitis, benigna quadam
asperitate plectendis, quorum pocius consulendum est utilitati quam
30 uoluntati . . . Nam in corripiendo filium quamlibet aspere nunquam
profecto amittitur amor paternus, fiat tamen, quod nolit, et doleat, qui
eciam inuitus dolore videtur esse sanandus.’ Hec augustinus. Ceterum,
eciam si essent iniusta, toleranda tamen equanimiter essent flagella pa-
terna, iuxta illud therencij in andria:Ex quo,’ inquit, ‘fuerunt tibi con-           [[34-35]]
moda, 35 equum est te ferre inconmoda.’ De hoc eciam dicitur ab apostolo
ad hebreos xii: ‘Quis enim filius, quem non corripit pater.’ Tercia est
paciencie bonum, que sic describitur iuxta tullium in rethorica scil. prima:           [[37-39]]
‘Paciencia,’ inquit, ‘est honestatis uel utilitatis causa rerum arduarum ac
difficilium uoluntaria uel diuturna perpessio.’ Hec tullius. Que autem
40 potest honestior aut utilior paciendi causa esse quam sapiencie percipiende
uel uirtutis capessende? Ad duo ista inuigilat omnis puerorum disci-
plina. Et recte dicitur uoluntaria et diuturna, quia nec qui omnino
patitur, inuitus habet meritum apud deum, nec qui perseueranciam amit-
tit, accipit brauium. De bono paciencie libellum edidit beatus martyr cyprianus,
45 in quo sic eam conmendat: ‘Paciencia,’ inquit, ‘est virtus nobis
cum deo conmunis . . . Que autem est gloria similem deo fieri.
 [[ Print Edition Page No. 97 ]] 
felicitas est habere in uirtutibus, quod diuinis equari possit laudibus . . .
Ille sine me innocens et iustus . . . inter facinorosos deputatur et falsis
testimoniis veritas premitur, iudicaturus iudicatur et dei sermo ad victimam
tacens ducitur. Et cum ad crucem eius confundantur sydera,50
contremiscat terra, turbentur elementa, . . . ille non loquitur nec mouetur,
nec maiestatem suam profitetur . . . sed omnia perseueranter . . . tolerat,
ut in eo plena et perfecta paciencia consummetur . . . Porro sudatur hic,
quamdiu uiuitur et laboratur, nec sudantibus et laborantibus possunt
magis alia quam paciencie subuenire solacia . . . Nec aliud magis iustos55
et iniustos discernit quam quod in aduersis per impacienciam blasphemat
iniustus, et queritur et paciencia iustus probatur . . . Denique paciencia
est, que nos deo seruat et conmendat, que iram temperat, linguam frenat,
mentem gubernat, pacem custodit, disciplinam regit, . . . potenciam diui-
tum cohercet, inopiam pauperum refouet, . . . facit humiles in prosperis,60
fortes in aduersis . . . Docet delinquentibus cito ignoscere et deli-
nquentem diu et multum rogare . . . Fidei fundamenta munit, . . . incre-
menta spei prouehit, actum dirigit.’ Hec cyprianus. denique teste pla-           [[63-64]]
tone ‘paciencia robur est tocius philosophie.’ unde et salomon in pro-
xix, ‘doctrina,’ inquit, ‘uiri per pacienciam noscitur.’ Quarta65
racio uel causa est christi exemplum et aliorum sanctorum. Nam christus
ipse primo quidem uerbo docuit pacienciam non solum ad disciplinam
sed eciam ad iniuriam, dicens in Matheo v: ‘Nolite resistere malo, sed
siquis te percusserit te in dexteram maxillam, prebe ei et alteram.’ Et
quod uerbo admonuit, ipsemet exemplo sui postea docuit. Nam non70
solum halapas et flagella suscepit, sed eciam demum totum corpus cruci-
fixoribus exposuit, ut legitur in matheo xv: ‘Pilatus tradidit populo iesum
flagellis cesum, ut crucifigerent eum.’ Et hoc est, quod predixerat de
futuro, quasi de preterito in ysaia i: ‘Corpus,’ inquit, ‘meum dedi percu-
cientibus et genas meas vellentibus, faciem meam non auerti ab incre- 75
pantibus et conspuentibus,’ vel secundum lxxta: ‘dorsum meum posui ad
flagella, genas meas ad alapas.’ Hinc eciam per ieremiam predictum est
de ipso in trenis iii: ‘Dabit percucienti se maxillam, saturabitur oppro-
 [[ Print Edition Page No. 98 ]] 
Itaque licet naturalis esset filius dei, non tamen exsors fuit a dis-
ciplina80 filiali, quamuis nullatenus indigeret correpcione, sed ut nobis daret
exemplum discipline suscipiende, secundum illud I petri iio: ‘christus
passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini uestigia
eius, qui peccatum non fecit, nec inuentus est dolus in ore eius. Qui cum
malediceretur, non maledicebat, cum pateretur, non conminabatur, tra-
debat85 autem iudicanti se iniuste.’ Suscepit ergo disciplinam non pro suo
delicto, sed pro nostro, nec pro sua emendacione, sed pro nostra recon-
ciliacione, sicut dicitur in ysaia liii: ‘Disciplina pacis nostre super eum
et liuore eius sanati sumus.’ Omnes ergo christiani non solum pueri sed
eciam adulti libenter debent disciplinam recipere, non solum pro delicto
90 suo sed eciam pro illius exemplo. Nam ut legitur in ecclesiastico xxiii:
‘Gloria magna est sequi dominum, longitudo enim dierum assumetur ab
eo.’ Denique omnes sancti receperunt disciplinam tanquam filij dei
adoptiui. unde dicit apostolus ad hebreos xii: ‘Si extra disciplinam estis,
cuius participes facti sunt omnes, ergo adulteri et non filij estis.’ Quinta
95 causa est ipsius discipline utilitas, que quadruplex est. Prima sc. erudi-
cio ad recte sapiendum et bene agendum, sicut dictum est supra, iuxta
ieremiam vi secundum LXXa: ‘Per omnem dolorem et flagellum erudieris,
ierusalem.’ unde dicitur in prouerbiis xxix: ‘virga atque correptio tribuit
sapienciam.’ Et in ecclesiastico xxii: ‘flagella et doctrina in omni tem-
pore100 sapiencia.’ Secunda est assuefactio ad paciendum, quod valde huic
uite necessarium. Nam ut dictum est supra iuxta cyprianum, ‘sudanti-           [[101-103]]
bus et laborantibus non possunt magis alia quam paciencie subuenire
solacia.’ Ad paciendum uero multum valet a puericia inolita consuetudo.           [[105-107]]
Nam et tyrones exerceri solent ante pugnam, sic et pueris expedit tem-
perare105 delicias et excerceri per disciplinam. unde legitur in prouerbiis
sapientum: ‘feras, quod ledit, ut, quod prodest, feras; cicius nocet, quic-
quid inexpertum nocet.’ Hinc et ouidius in libro de arte iiio:           [[107-108]]

quod male fers, assuesce; feres bene.

Idem in libro de remediis io:           [[109-110]]

110ut ualeas, multa dolenda feres.

Itaque de paciencia per disciplinam probata dicit prudencius in libro           [[111-119]]
de conflictu viciorum et virtutum:

 [[ Print Edition Page No. 99 ]] 

Ecce modesta graui stabat paciencia uultu,

per medias immota acies variosque tumultus . . .

spectabat defixa oculos et leta manebat . . .115

Inde quieta manet paciencia fortis ad omnes,

telorum nimbos et non penetrabile durans . . .

omnibus una comes virtutibus associatur . . .

Nam uidua est virtus, quam non paciencia firmat.

Ideo eciam dicit lucanus libro ixo:120

Gaudet paciencia duris.

Tercia est humiliacio ad cordis tumorem reprimendum. Magis enim
humiliat disciplina suscepta per alium quam per seipsum. Propter hoc
etiam delinquentes monachi recipere solent disciplinas coram omnibus in
capitulo, ut magis humilientur atque purgentur confusionem pariter cum125
dolore sustinendo. unde anselmus cantuariensis in epistola ad bernardum
‘Audiui,’ inquit, ‘ab abbate tuo, quod maioris meriti iudicas,
cum monachus se aut uerberat aut ab alio se uerberari postulat, quam
cum in capitulo ex precepto prelati non ex sua uoluntate uapulat. Quod
non est ita, ut tu existimas. Illud enim iudicium, quod sibi aliquis sponte130
indicit, regale est, illud uero, quod per obedienciam in capitulo sustinet,
monachicum est . . . Illud . . . sepe sibi reges et superbi diuites fieri pre-
cipiunt, istud uero . . . non precipientes sed obedientes suscipiunt . . .
Illi se soli deo humiliant propter peccatorum conscienciam, isti uero
homini propter obedienciam . . . Quod si dicis: “non tam fugio publicam135
vapulacionem propter dolores carnis, quos et secreto sentirem, quam prop-
ter verecundiam,” scito, quia ille fortior est, qui hanc quoque sustinere
gaudet propter obedienciam. Certus igitur esto, quia maioris meriti est
una vapulacio monachi tolerata per obedienciam quam innumerabiles ac-
cepte per propriam sentenciam.’ Quarta utilitas est ipsius delicti punicio140
ad remedium venie consequendum, iuxta quod secundum LXXta dicitur
in naum i: ‘Non vindicabit deus in tribulacione bis in idipsum.’ Quod
ergo vindicatum est in presenti per disciplinam, si pacienter feratur,
 [[ Print Edition Page No. 100 ]] 
optinet veniam et euadit penam futuram, iuxta illud prosperi in libro
145 epygrammatum:

Ad ueniam tendunt iusti pia uerbera regis.

Ira breuis rectis gaudia longa dabit.

Hinc et galterus in libro alexandreidos iiio:

pacientis sepe reatum

150uis illata leuat minuitque coacta . . .

Omnia descendunt a summo culmine rerum.

Ideo de puero dicitur in prouerbiis xxiii: ‘Tu ergo percucies eum virga et
animam eius de inferno liberabis.’ Recte ergo dicit ouidius in libro

155leniter ex merito quicquid paciere ferendum est,

que venit indigne, pena dolenda venit.

Idem in libro sine titulo secundo:           [[157-158]]

Equo animo penam, qui meruere, ferunt.

Quod si forte uidetur puero, quod non paciatur ex merito, quod eciam
160 dicit ouidius in libro epistolarum:

utilis interdum est ipsis iniuria passis . . .

Sepe est supplicii causa fuisse pium.

Immo recolat pocius illud, quod dicit petrus apostolus in prima iio: ‘Hec
est enim gracia, si propter conscienciam dei sustinet quis tristicias paciens
165 iniuste. Que est gracia, si peccantes et colaphizati suffertis? Sed si
bene facientes pacienter sustinetis, hec est gracia apud deum.’ Sexta
racio uel causa tolerandi est ipsius discipline breuitas, videl. iuxta illud
apostoli supra dictum, quod puer sub tutoribus et actoribus est usque ad
tempus a patre prefinitum. Et utique, quod breue est, facilius tole-
randum170 est. unde seneca in epistola ad paulum via, ‘Feramus,’ inquit,
‘equo animo et utamur foro, quod sors concessit, donec inuicta felicitas
finem malis imponat.’ Septima est eiusdem leuitas, de qua dicitur in
prouerbiis xxiii: ‘Noli subtrahere a puero disciplinam, si enim percus-
seris eum uirga, non morietur.’ Itaque, sicut dicit seneca in libro
 [[ Print Edition Page No. 101 ]] 
de remediis fortuitorum,
‘si dolor est exiguus, leuis est paciencia. Si uero175
grauis, non leuis est gloria.’ Octaua est ipsa necessitas, que duplex est,
videl. sic curandi et non resistendi. Necessitas, inquam, sic curandi,
quoniam aliter non potest incommodum ignorancie tolli uel putredo con-
cupiscencie arceri, nisi per discipline cohercionem, sicut nec corporis
uulnus sanari nisi per incisionem uel adustionem, iuxta illud claudiani:180

Truncentur et artus,

ut liceat reliquis secure viuere membris.

Ideo dicit eciam ouidius in libro de remediis io:           [[183-186]]

Ut corpus redimas, ferrum pacieris et ignes . . .

utque animo ualeas, quicquam tolerare negabis? . . .185

Justius ut valeas, multa dolenda feras.

Idem in libro iio:           [[187-188]]

Esse solent magno, dampna minora bono.

Hinc et galterus in libro alexandri vio:

Asperior sanat grauiores pocio morbos.190

Naufragiumque timens iactura sepe redemit,

nauita quod potuit et dampnis dampna leuauit.           [[193-194]]

Impotencia uero resistendi, quia sicut dicit ouidius in libro io sine titulo:

Non iuga taurus amat; quod tamen odit, habet.

unde et puer, eciam si nollet, nichilominus disciplinam coactus ferret.195
Hinc et idem ouidius in libro de remediis io:

Sepe bibi succos quamuis inuitus amaros.          [[196-197]]

Summum ergo remedium in talibus est non solum pacienter sed eciam
libenter sustinere ac de necessitate virtutem facere, iuxta illud quintiliani
causa via: ‘Subit libens pietas penam eciam sceleribus grauem.’ Nam ipsa200
bona uoluntas tolerandi non solum meritum apud deum acquirit, sed
eciam ipsam discipline seueritatem multo leuiorem facit, iuxta illud ara-
toris de hystoria actuum apostolorum libro iiio:

Mitissima sors est

penarum, quas nota gerunt.205

et illud ouidij sine titulo libro io:           [[206-207]]

 [[ Print Edition Page No. 102 ]] 

leue fit, quod bene fertur honus.

Ideo dicit seneca ad lucilium epistola lviiia: ‘Noli mala tua tibi metipsi
grauiora facere et te querelis honerare. Dolor quippe, si nichil ei opinio
210 adiecerit, est leuis . . . ipsumque leuem, dum leuem putas, efficis.’ Hinc
et quintilianus in causa xa, ‘Nulla,’ inquit, ‘est nisi inuito pena, nullumque
dolorem habemus nisi ab impaciencia, et ut aliquid crudele . . . sit, metus
facit.’ Nona racio uel causa libenter tolerandi est sequens iocunditas.
Et hec duplex, sc. presens et futura. Presens quoque triplex. Trans-
acta215 namque puericia dulcis est discipline perpesse memoria, iuxta illud
senece in hercule furente:

Que durum fuit pati,

dulce est meminisse.

Nec solum dulcis est eius recordacio, sed eciam iocunda relacio, iuxta
220 illud senece ad lucilium ubi supra: ‘Quod acerbum fuit, iocundum est
retulisse.’ Naturale est enim mali sui fine gaudere. Tercia uero iocun-
ditas est de adeptione iusticie uel sapiencie, quarum utraque inesti-
mabilem habet voluptatem. unde macrobius in libro saturnalium, ‘Qui
suos,’ inquit, ‘dolores anxietatesque dissimulando transeunt, paciencie
225 beneficio ad uoluptatem maximam perueniunt.’ Hec tria designata sunt
in virga aaron, que floruit et fronduit et fructum protulit, ut legitur in libro
numeri xvii. Floret enim virga discipline siue correpcionis per-
suaue fragrantem sui recordationem, frondet per iocundam et gratam
sui relationem, fructum profert per iusticie uel sapiencie acquisicionem.
230 Sunt enim pueri sicut nouelli palmites, uiti uere, id est christo, per gra-
ciam baptismalem adherentes, iuxta quod dicitur ab ipso in iohanne xv:
‘Ego sum uitis, uos palmites.’ palmites autem quando putantur, quasi
destrui et diminui ac deturpari videntur et eciam lacrimas emittunt, sed
ex ipso fructum uberiorem reddunt. Sic et pueri sapiente agricola, id est
235 deo iubente uel disponente, putantur sarculo discipline et hoc quidem
deflent, sed hoc idem fit, ut uberius fructificent, sicut ibidem a domino
dicitur: ‘Omnem palmitem in me ferentem fructum purgabit eum, ut
fructum plus afferat.’ unde dicitur ab apostolo ad hebreos xii: ‘Omnis
disciplina in presenti quidem videtur non esse gaudij sed meroris; postea
240 autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet iusticie.’ De

 [[ Print Edition Page No. 103 ]] 
hac eciam putacione ac fructificacione dicitur in ecclesiastico iiiio, ubi
agitur de disciplina sapiencie: ‘Timorem,’ inquit, ‘et metum et proba-
tionem inducet super illum et cruciabit illum in tribulatione doctrine sue.’
Ecce disciplina meroris uel meror discipline. postea uero dicitur: ‘et
thesaurizauit super illum scienciam et intellectum iusticie.’ Ecce fructus245
sapiencie et iusticie. De futura uero et eterna iocunditate, que est
fructus ultimus discipline dicit prosper ubi supra:           [[247-248]]

Ira breuis rectis gaudia longa dabit.

Hoc est quod dicitur a domino in iohanne xvi: ‘plorabitis et flebitis uos,
sed tristicia vestra uertetur in gaudium.’ Idem quoque dicit per ysaiam250
lxvi: ‘videbitis gloriam domini et gaudebit cor uestrum, ad ubera porta-
bimini et super genua blandientur uobis. Quomodo si cui mater blandi-
atur, ita ego consolabor uos,’ sc. blandiendo et applaudendo et lacrimas
uestras abstergendo, secundum illud apocalipsi xxi: ‘absterget deus om-
nem lacrimam ab oculis eorum et ultra non erit neque luctus neque255
clamor, quia prima abierunt.’ unde beatus bernardus, ‘Felices,’ inquit,           [[256-257]]
‘lacrime, quas pia manus conditoris absterget.’

[XXVIII.] Quod instruendi sunt pueri de obediencia filiali. 1

Dicto de puerorum disciplina, qua discere et a malo se cohibere con-
pelluntur, dicendum est de illa, que bonos mores conplectitur, quibus
eorum vita informetur. De hac enim dicit beatus cyprianus in libro de           [[4-5]]
XII abusionibus seculi: ‘Disciplina est ordinata morum correctio.’ de5
hac eciam dicit hugo de sancto victore: ‘Disciplina est conuersacio bona et           [[6-8]]
honesta, que non tantum mala non facere studet, sed eciam in hiis, que
bene agit, per cuncta irreprehensibilis permanere.’ Et quoniam de mori-
bus et bona conuersacione et actuum ac gestuum sensuumque regimine,
que ad disciplinam pertinent, plurima iam diximus in tercio huius operis10
libro superius, hoc solum ad presens dicamus, quod pueri maxime in-
struendi sunt de tribus, videl. de obediencia filiali, de conposicione
morali, de conuersacione sociali. In hiis enim tribus precipue consistit

 [[ Print Edition Page No. 104 ]] 
uite bone informacio, iuxta illud beati bernardi in sermone de apostolis
15 petro et paulo. ‘Putas,’ inquit, ‘parua res sit scire bene viuere . . . Arbitror
autem, quod . . . bene uiuis, si humiliter, ordinabiliter, sociabiliter
uiuis. Humiliter deo, ordinabiliter tibi, sociabiliter proximo.’ Hec bernardus.
Illud autem humilitatis et obediencie uel subiectionis deo dicitur
impendi, quod prelatis ac potentibus et magistratibus exhibetur propter
20 ordinacionem dei, iuxta illud apostoli ad romanos xiii. ‘Non est,’
inquit, ‘potestas nisi a deo; que autem a deo sunt, ordinata sunt.’ Itaque
per primum humiliantur erga maiores suos, per secundum ordinantur
apud semetipsos, per tercium recte conuersantur inter socios siue proxi-
mos. Est autem obediencia voluntas faciendi mandatum superioris.
25 Item obediencia dicitur esse spontaneum et racionale sacrificium uolun-
tatis proprie. Iterum sic describitur: Obediencia est pio iussi studio pro-
prie uoluntatis abnegacio et voluntaria recusacio. Inobediencia uero est
ex duricia mentis obstinate, cui debeas, imperanti nolle obtemperare.
Quia vero puerorum uoluntas est volatilis et vaga, ideo maxime opus
30 habet regi obediencia sub voluntate aliena. Alioquin, ut dicitur in pro-
xxix: ‘puer, qui dimittitur voluntati sue, confundet matrem suam.’
Ceterum pueri quoque regales, qui debent aliquando ceteris precipere,
plus ceteris necesse habent obedienciam experiri et addiscere. ut enim
dicit tullius in libro de legibus iiio: ‘et qui bene imperat, necesse est
35 aliquando paruerit, et qui modeste paret, videtur, quod aliquando imperare dignus sit.
’ Itaque de obediencia consideranda sunt tria, videl.
cur obediendum sit et quibus personis et quibus modis. Causa siquidem
ad obediendum incitatiua debet esse trina, uidel. ipsius obediencie bonum
et exemplum et conmodum. Nempe tantum est obediencie bonum, ut,
40 sicut dicit augustinus super genesim libro viiio, ‘oportuit ab inicio, ut
homo sub deo positus alicunde prohiberetur, ut ei uirtus esset ipsa obe-
diencia promerendi dominum suum. Quam,’ inquit, ‘audeo verissime dicere
solam virtutem esse, omni racionabili creature agenti sub dei po-
testate, primum quia et maximum vicium esse tumoris ad ruinam uti

 [[ Print Edition Page No. 105 ]] 
velle potestate sua, cuius vicij nomen est inobediencia.’ Hinc eciam45
dicit gregorius in moralibus libro xxxv:Nequaquam arbor illa mala in
paradyso extitit, quam deus homini, ne contingeret, interdixit. Sed ut
melius per obediencie meritum homo bene conditus cresceret, dignum
fuit, ut illum eciam a bono prohiberet . . . Sola namque virtus est
obediencia, que menti ceteras virtutes inserit, insertasque custodit . . .50
Sola est, que fidei meritum possidet, sine qua quisque infidelis esse con-
uincitur, eciam si fidelis esse uideatur.’ Hec gregorius. Denique tantum
est bonum obediencie, ut non solum illum hominem primum, qui est capud
omnium secundum naturam, sed eciam secundum hominem christum, qui
est capud omnium fidelium secundum graciam, ponere voluerit deus in55
probatorio uel in scola obediencie. unde de ipso dicit apostolus ad
hebreos v: ‘quia, cum esset filius dei, didicit ex hiis, que passus est, obe-
dienciam,’ id est experienciam obediencie, ut esset pariter discipulus et
doctor obediencie. Exempla uero multa legimus magne obediencie, et
primo quidem abraham patrem fidei nostre, cuius obedienciam trino pre- 60
cepto et graui deus voluit probare. Primo sc. de patrie sue desertione,
dicens, ut legitur in genesi xii, ‘Egredere de terra tua et de cognacione
tua et de domo patris tui etc.’ Secundo de circuncisione dicens, ut
legitur in eodem xvii: ‘Circoncidetur ex uobis omne masculinum et cir-
concidetis carnem prepucii uestri etc.’ Tercio de filij immolacione, dicens65
in eodem xxii: ‘Tolle filium tuum unigetum, quem diligis, ysaac et offer
illum in holocaustum etc.’ Primum fuit graue preceptum, secundum
grauius, tercium uero grauissimum. unde origenes sic exponit illa uerba,
super genesim omelya octaua: ‘Tolle,’ inquit, ‘filium tuum unigenitum
ysaac etc. Ecce caris ac dulcibus appellacionibus, iterum ac sepe repetitis,70
affectus paterni suscitantur, ut amoris euigilante memoria ad immo-
landum filium dextera retardetur et aduersus fidem animi tota carnis milicia
repugnetur . . . Et quia semen in ysaac promissum fuerat, fit
eciam memoracio nominis pueri, ut et promissionum, que sub hoc nomine
facte sunt, desperacio subeat . . . Sed quid post hec . . . ? Intuemini per75
singula, quomodo fiunt temptacionis augmenta . . . Prius enim dicitur

 [[ Print Edition Page No. 106 ]] 
ei, quod filium offerat . . . deinde, quod in montem ascendat . . . ut, dum
iter agit, per totam viam cogitationibus discerpatur et hinc urgente pre-
cepto, hinc vero unici affectu obluctante crucietur. propter hoc igitur
80 et via iniungitur, et ascensio montis, ut in omnibus hiis spacium accipiant
certaminis affectus et fides, amor dei et amor carnis, gracia presencium
et exspectacio futurorum . . . Die autem tercio vidit locum procul. Hic
quoque sapienciam et consilium temptantis intueor . . . Per triduum
iter protenditur, quo . . . curis recursantibus paterna viscera cruciantur,
85 ut omni hoc spacio tam prolixo pater filium intuens cum eo cibum
sumeret, totque noctibus puer in amplexibus patris penderet, pectori
inhereret, in gremio cubitaret . . . Cumque pergerent simul, dixit ysaac
patri: “pater mi . . .” Quomodo putas immolandus filius per hanc uocem
viscera paterna concussit . . . Putasne alicui nostrum ex ipsa hystorica
90 narracione tantum animi robur acquiritur, ut, cum forte amittitur filius
morte conmuni, et omnibus debita, etiam si sit unicus et dilectus, abra-
ham sibi in exemplum adducat et magnanimitatem eius ante oculos
ponat.’ Hec origenes de magnanimitate abrahe, quam facit in eo virtus
obediencie. unde postmodum filio liberato et ariete pro eo immolato
95 dictum est ei a domino: ‘Per memetipsum iuraui, quia fecisti rem hanc et
non pepercisti filio tuo unigenito propter me, benedicam tibi et multi-
plicabo semen tuum, sicut stellas celi etc., quia obedisti uoci mee.’ Hinc
eciam de ipso dicit sedulius in carmine paschali libro io:

O iusti mens sancta uiri pietate remota,

100plus pietatis habens contempsit uulnera nati,

amplexus precepta dei.

Aliud exemplum habemus potissimum ipsum dominum iesum christum,
qui eam docuit non solum uerbo sed eciam exemplo et in mundum veniens
et in mundo manens et de mundo transiens. De primo dicit in iohanne
105 vi: ‘Descendi de celo, non ut faciam voluntatemmeam, sed voluntatem
eius, qui misit me.’ Hinc eciam per obedienciam virginis intrauit, quia
statim in uterum eius se recepit, cum illa uerbo eius per angelum misso

 [[ Print Edition Page No. 107 ]] 
obediuit, dicens: ‘Ecce ancilla domini etc.’ De secundo dicit in eodem
iiiio: ‘Meus cibus est, ut faciam uoluntatem patris mei.’ De tercio dicit
in eodem xiiiio: ‘ut cognoscat mundus, quia diligo patrem, et sicut man- 110
datum dedit michi pater, sic facio. Surgite, eamus hinc,’ sc. ad locum
passionis. Hinc et apostolus ad philipenses iio: ‘Humiliauit,’ inquit,
‘semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis.
Huius obediencie finalis pretendit misterium, quod inclinato capite emisit
spiritum, ut legitur in iohanne xix. Et hec duo potissima exempla suffi- 115
ciant modo, sc. unum de veteri testamento et alterum de nouo. Ceterum
exemplum generale habemus in omni genere creature excepto demone et
homine, qui maxime propter sensum racionis deberent obedire. Nam de
angelis dicitur ad hebreos io, quod omnes sunt administratorij spiritus.
unde et in viio danielis dicitur, quod milia milium ministrabant ei; de120
sole et luna et alia creatura celesti dicitur alibi, quod preceptum posuit
et non preteribit. De ventis et mari dicitur in matheo viii, quod venti
et mare obediunt ei. de terra vero dicitur in psalmo: ‘Ascendunt montes
et descendunt campi etc. terminum posuisti eis, quem non transgre-
dientur.’ unde ambrosius, ‘Non mediocris est,’ inquit, ‘pudor insensibilia125
elementa imperio dei parere et homines non obedire, quibus tributus est
sensus ab ipso auctore.’ hec de exemplis obediencie. Commoda vero
obediencie sunt multa. Primum sc., quod ipsos obedientes christi fratres
efficit, sicut ipsemet dicit in matheo xii: ‘Quicumque fecerit uoluntatem
patris mei, qui in celis est, ille meus frater et soror est.’ Secundum, quod130
christum in hospicio mentis recipit, quod signatum est in hoc, quod ipse
christus in bethania et in domo symonis hospitem se prebuit, ut legitur
in iohanne xii. Symon enim interpretatur obediens et bethania domus
obediencie. Tercium est, quod ipsa obediencia eos a libidine proprie
voluntatis castificat, secundum illud Io petri io: ‘Animas,’ inquit, ‘vestras135
castificantes in obediencia caritatis.’ Quartum est, quod de hostibus
spiritualibus uel eciam corporalibus triumphat, secundum illud prouer-
xxi: ‘vir obediens loquetur victoriam.’ Quintum est, quod eos
intus et extra pacificat, secundum illud prouerbiorum xiii: ‘Qui timet
preceptum, in pace versabitur.’ Sextum est, quod eos ad contempla- 140
cionem celestium preparat, secundum illud ysaie lviii: ‘Si glorificaueris
deum, dum non facis uias tuas, et non inuenitur voluntas tua, ut loquaris

 [[ Print Edition Page No. 108 ]] 
sermonem, tunc delectaberis super domino et subtollam te super alti-
tudinem terre et cibato te hereditate iacob patris tui.’ Septimus est,
145 quod eos ad uitam eternam introducit, secundum illud mathei xix: ‘Si
uis ad uitam ingredi, serua mandata.’ Sicut enim inobediencia paradysi
clauem amisit, sic eam obediencia recuperauit. unde et symoni, quod
interpretatur obediens, dictum est a domino in matheo xvi: ‘Tibi dabo
claues regni celorum.’ Hic eciam est notandum, quod obediencia quasi
150 eques uadit in paradysum, innitendo sc. alienis pedibus, id est voluntati
et sensui alterius. Denique obediencia plurimas benedictiones assequitur,
que proponuntur in deuteronomio xi: ‘Si obedieritis mandatis meis,’ dicit dominus,
‘dabo pluuiam terre uestre etc.’ Et in eodem xxviii: ‘venient
super te uniuerse benedictiones iste, si precepta eius audieris et cus-
todieritis.155 Benedictus tu in ciuitate et benedictus in agro etc.’ Econ-
tra uero, sicut obediencia facit hominem seruum dei, sic inobediencia siue
uoluntas propria seruum dyaboli, propter quod dicitur in ecclesiastico
xviii: ‘post concupiscencias tuas non eas et a voluntate tua auertere. Si
enim prestes anime tue concupiscenciam eius, faciet te in gaudium
160 inimicis tuis.’ Et reuera mirum est, quod inobediencia non est omnibus
hominibus maxime odiosa. Nam in nobis ipsis experimur assidue, quan-
tum sit malum inobediencie, propter quod de paradyso in hoc exilium
detrusi sumus, ubi et infinitas miserias sustinemus. Tantumque fuit in-
obediencie malum, ut filium dei per obedienciam oportuerit mori propter
165 illud curandum, iuxta illud apostoli ad romanos v: ‘Sicut per inobedi-
enciam unius hominis peccatores constituti sunt multi, ita et per unius
obedienciam iusti constituuntur multi.’ Denique tantum est malum inobediencie,
ut criminum maximo conparetur, sc. ydolatrie, iuxta illud
samuelis, primo regum xv: ‘quasi scelus ydolatrie est nolle acquiescere.’
170 Inobediens enim quia seruus est uoluntatis proprie; subiectionem deo
debitam sibimetipsi tribuit, quod est scelus ydolatrie. unde dicit Job
xxxi: ‘Si osculatus sum manum meam, que est iniquitas maxima et
negacio contra deum altissimum.’ Nam osculari manum suam, hoc est
libidinose facere uel sequi voluntatem propriam. Hinc eciam est illud
175 augustini paulo ante positum: ‘Primum,’ inquit, ‘et maximum uicium ad
ruinam est uti uelle potestate propria, cuius vicij nomen est inobedi-
encia.’ Ceterum propria uoluntas in homine omne meritum apud deum

 [[ Print Edition Page No. 109 ]] 
eciam boni operis euacuat. unde iudeis conquerentibus ac dicentibus
domino: ‘quare ieiunauimus et non aspexisti; humiliauimus animas nos-
tras et nescisti,’ id est non approbasti, respondet dominus per ysaiam180
lviii: ‘Ecce,’ inquit, ‘in diebus ieiunij uestri inuenitur voluntas vestra.’
Hinc et gregorius in moralibus xxxv, ‘Obediencia,’ inquit, ‘plerumque, si
de suo aliquid habeat, nulla est,’ quia sc. ipsa voluntas propria meritum
euacuat. Ideo dicit beatus bernardus super cantica: ‘Grande malum est
uoluntas propria, qua fit, ut bona tua non sint tibi bona.’ Preterea in- 185
obediencia plerumque hominem a dignitate sua deiecit, sicut et primum
hominem deiecit. Exemplum eciam habetur de saul I Regum xv, quem
inobediencia deiecit a regno. unde ibi a samuele dicitur ei: ‘Quia pro-
iecisti sermonem domini, proiecit te dominus, ne sis rex israel.’ Iterum
hominem sepe confundit, quia frequenter eius uoluntati ac spei con- 190
trarium accidit, secundum illud osee x: ‘Confundetur israel in uoluntate
sua.’ unde et dicitur in ysaia xlv, quod confundentur omnes qui re-
pugnant ei, sc. domino. Denique, sicut obedienti proponuntur plurime
benedictiones, sic et inobedienti plurime maledictiones. in deuteronomio
xxviii: ‘Si audire,’ inquit, ‘nolueris uocem domini, ut facias omnia man- 195
data eius, venient super te omnes maledictiones iste et apprehendent te.
Maledictus eris in ciuitate et maledictus in agro. Maledictum horreum
tuum et maledicte reliquie tue. Maledictus fructus uentris tui et fructus
terre tue, armenta boum tuorum et greges ouium tuarum. Maledictus
eris ingrediens et maledictus egrediens etc.’ propter hec omnia dicit200
beatus bernardus in sermone:

[XXIX.] Quibus obediencia debeat exiberi. 1

Primo igitur et super omnes obediendum est deo, sicut dicit petrus in
actibus v: ‘Obedire,’ inquit, ‘oportet deo magis quam hominibus.’ unde
si precipiat homo quicumque contrarium deo, nullatenus obediendum est ei,
secundum illud ecclesiastici iiii: ‘Non te subicias homini pro peccato.’5
Alioquin iam obediencia non esse probatur, que sic diffinitur: ‘Obediencia
est animi deliberati iuste iussionis effectus.’ hinc et gregorius, ubi supra,           [[7-9]]

 [[ Print Edition Page No. 110 ]] 
‘Nunquam,’ inquit, ‘per obedienciam debet malum fieri, sed aliquando
debet per obedienciam bonum eciam, quod agitur, intermitti.’ hec gre-
gorius.10 Malum autem uel peccatum recte dicitur, quicquid uoluntati
diuine aduersatur. unde augustinus contra faustum libro ii: ‘peccatum,’
inquit, ‘est dictum uel factum uel concupitum contra legem eternam; lex
autem eterna est racio diuina siue uoluntas dei ordinem naturalem ob-
seruari iubens, perturbari uetans.’ Et ut dicit ieronimus ad celanciam,           [[14-17]]
15 ‘non indiget deus nostro obsequio, sed nos indigemus illius imperio.
Mandata siquidem eius super aurum et lapidem preciosum sunt deside-
rabilia, . . . quoniam in custodiendis illis retribucio multa.
’ Obediendum
igitur est ei precipue in preceptis ac prohibitionibus decalogi, in quibus
spiritualiter intellectis, ut alibi superius ostensum est, prohibetur omne
20 malum et precipitur omne bonum. Porro nec prelato nec patri carnali
nec ulli eciam homini est obediendum nisi secundum deum et propter
deum, qui est principium et finis omnium. unde eciam sic diffinitur obe-
diencia secundum hugonem: ‘Obediencia,’ inquit, ‘vera est pro amore dei           [[23-24]]
seruare mandatum.’ Hinc et apostolus ad ephesios vi ‘Filij,’ inquit,
25 ‘obedite parentibus vestris in domino,’ id est secundum dominum. Quod
eciam exponens ieronimus ita dicit: ‘utrisque parentibus, id est spiritualibus et carnalibus,           [[26-28]]
obediendum est in domino, in hiis que non sunt con-
traria domini uoluntati siue beneplacito.’ Itaque de obediencia spiritu-
alibus patribus, id est prelatis, exhibenda dicit apostolus ad hebreos xiii:
30 ‘Obedite prepositis uestris et subiacete eis. ipsi enim peruigilant quasi
racionem pro animabus uestris reddituri, ut cum gaudio hoc faciant, et
non gementes; hoc enim non expedit uobis.’ Hinc et ipse apostolus secure
precipiebat hiis, quorum erat apostolus, verbi gracia Ia corintheos xi: ‘hoc
autem,’ inquit, ‘precipio.’ Et ad philomenem, ‘Multam,’ inquit, ‘habens
35 fiduciam in christo iesu imperandi tibi, quod pertinet ad rem, magis ob-
secro propter caritatem.’ Nam ut idem apostolus dicit in prima ad
v: ‘qui bene presunt presbiteri, duplici honore digni sunt,
maxime qui laborant in uerbo et doctrina.’ Honore, inquam, duplici,

 [[ Print Edition Page No. 111 ]] 
videl. spirituali et temporali. Spirituali quidem, ut eis obediatur, et
temporali, ut eis necessaria ministrentur. Bene autem presunt subditis,40
eorum instructioni ac regimi solicite intendendo et pro eis apud deum in-
tercedendo. Nec hoc ideo apostolus dicit, quin et malis prelatis, id est
male viuentibus, obediendum sit. Sic enim precipitur a domino in
Matheo xxiii: ‘Super cathedram,’ inquit, ‘moysi sederunt scribe et phari-
sei. Omnia ergo, quecumque dixerint, uobis seruate et facite, secundum45
opera vero eorum nolite facere. Dicunt enim et non faciunt.’ Ibique
dicit glosa, quod obediendum est eis propter cathedram, non propter
vitam. In hiis ergo, que pertinent ad cathedram, obediendum est eis in-
differenter, sc. bonis et malis, tanquam christi vicariis. In hac enim
parte christo in eis obeditur et ab inobedientibus christus in eis spernitur,50
sicut dicitur ab ipso in luca x: ‘Qui uos audit, me audit et qui uos spernit,
me spernit.’ Et licet clerici teneantur arctius obedire mandatis prela-
torum, ut pote qui penitus et quantum ad personas et quantum ad pos-
sessiones ecclesiasticas sunt de foro ipsius, tamen eciam laici tenentur eis
obedire in omnibus, que pertinent, ut dictum est, ad officium suum, quod55
principaliter ac primo debent exercere circa correctionem atque salutem
animarum, secundario autem circa discretam et utilem dispensationem
rerum ecclesiasticarum, ac si preciperet aliquid prelatus clerico uel laico
contra racionem, non teneretur ei ad huiusmodi obedienciam. unde et
papa, cum aliquid solet precipere, racionem assignat precepti uel ibidem60
uel alibi. Porro de obediencia parentibus carnalibus exhibenda dicit
apostolus ad colocenses iii: ‘Filij, obedite parentibus per omnia,’ sc. in
quibus debetur eis obediencia. Nam et parentes filiis tenentur in duobus
beneficijs, sc. in prouidendis necessariis corporis et in disciplina religionis.
de primo dicit apostolus ad ephesios: ‘Nemo umquam carnem suam odio65
habuit, sed nutrit et fouet eam.’ De secundo dicitur ibidem v: ‘Educate
illos in disciplina et correctione domini.’ Sic et filij debent parentibus
duplicem obedienciam, unam sc. in hiis que sunt ipsorum parentum, aliam
vero in hiis que pertinent ad deum. Prima consistit in tribus, secundum
illud ecclesiastici iiio: ‘Qui timet deum, honorat parentes et quasi dominis70
seruiet his qui se genuerunt.’ Et in quibus eis seruire debeat, exprimitur,
cum subiungitur: ‘In opere ac sermone et omni paciencia.’ In opere, sc.
necessaria illis administrando; in sermone, preceptis eorum mentis con-
sensum adhibitum verbis exprimendo; et in omni paciencia, sc. eorum

 [[ Print Edition Page No. 112 ]] 
75 correpciones atque flagella pacienter sustinendo. Secunda consistit in
tribus, sc. in credendis et agendis et cauendis. Sic enim exponitur in
glosa illud, quod dicit apostolus ad ephesios:Filij, obedite parentibus in
id est secundum fidem et iusticiam domini, que,’ sc. iusticia,
‘habet duas partes, declinare a malo et facere bonum.’ Debent itaque
80 parentes simpliciter docere filios fidem et iusticiam, id est quid credant,
quid faciant et a quibus caueant. Et illi tenentur hec ab eis suscipere
et obedire, alioquin non erunt immunes a crimine. In hoc enim non
solum parentibus, sed eciam deo inobedientes sunt et peccant criminaliter,
ex quo ad annos discrecionis peruenerunt. unde dicit augustinus in libro
85 confessionum iio, recolens statum adolescencie sue: ‘Monebat,’ inquit,
‘me mater mea cum ingenti sollicitudine, ne fornicarer et maxime, ne
adulterarer . . . qui michi monitus muliebres videbantur, quibus obtem-
perare erubescerem. Illi autem tui erant, deus meus, quia per eam tu
michi non tacebas et in illa contempnebaris a me filio eius.’ Hinc eciam
90 inobediencia huiusmodi quondam in lege puniebatur morte, sicut pre-
cipitur in deuteronomio xxi: ‘Si genuerit homo filium contumacem et pro-
teruum, qui non audiat patris et matris imperium et cohercitus obedire
contempserit, apprehendant eum et ducent ad seniores ciuitatis illius ad
portam iudicii, dicentque ad eos: “Filius noster iste proteruus et contumax
95 est, monita nostra audire contempnit, conmessationibus uacat et luxurie atque
conuiuiis,” lapidibus eum obruet populus ciuitatis et morietur.’
Super illo quoque uerbo apostoli ad ephesios: filii, obedite parentibus in
dicit glosa, quod hoc est preceptum legis, sc. in exodo xx. ‘Ho-
nora,’ inquit, ‘patrem tuum et matrem tuam, ut sis longeuus super ter-
ram.’100 Obediencia ergo debetur parentibus ex precepto et inobediencia
est transgressio. Hinc et apostolus ipse numerat etiam eam inter crimina,
dicens ad romanos io: ‘parentibus non obedientes etc.’ Et postea, ‘qui
talia,’ inquit, ‘agunt, digni sunt morte.’ Ibique dicit eciam glosa, quod
parentibus non obedientes feris sunt indomiciores. Econtra uero filij
105 rechab multum conmendantur a domino, quia obedierunt ionadab patri
suo, precipienti sc., ut vinum in perpetuum non biberent, nec edificarent,
nec plantarent, nec seminarent, sed in tabernaculis habitarent. unde
dictum est eis a domino per ieremiam xxxv: ‘Pro eo quod obedistis pre-
 [[ Print Edition Page No. 113 ]] 
ionadab patris vestri et custodistis omnia mandata eius, non de-
ficiet de stirpe ipsius stans in conspectu meo cunctis diebus.’ et reuera110
libenter obediendum est patri, cuius nomen dulce diriuatum siue trans-
latum est a patre celesti, secundum illud apostoli ad ephesios iii: ‘Flecto
genua mea ad patrem domini nostri iesu christi, ex quo omnis paternitas
in celis et in terra nominatur.’ Que autem bona proueniant ex honore
parentum et obediencia, iam alias ostensum est supra. Sicut autem filii115
debent parentibus obedire, sic et illi debent filiis cum modestia precipere.
unde postquam dixit apostolus ad ephesios: ‘filii, obedite parentibus etc.,
’ subiungit: ‘Et uos patres nolite ad iracondiam prouocare filios uestros.’
Quod exponens ieronimus dicit: ‘Peccatum filiorum est parentibus non           [[119-124]]
obedire, peccatum uero parentum filios lactantes ad iracondiam prouo- 120
care aut certe iam adolescentibus et maturioris etatis ea, que grauia sunt,
imperare. Itaque, sicut in filiis obsequium, sic et in parentibus modera-
tum iubetur imperium, ut se nouerint illis preesse non quasi seruis sed
quasi filiis.’ Hec ieronimus. unum est autem, in quo sibi mutuo tenen-
tur ex debito parentes et filij, in exhibicione subsidiorum, que sunt neces- 125
saria corpori. unde apostolus Ia ad thimotheum v: ‘Si qua,’ inquit, ‘vidua
filios aut nepotes habet, discat primum domum suam bene regere et
mutuam vicem parentibus reddere. Si quis autem suorum et maxime
domesticorum curam non habet, fidem negauit et est infideli deterior.’
Preter hec eciam obediendum est principibus ac iudicibus, tam ecclesi- 130
asticis quam secularibus, unicuique ab illis, qui sunt de foro ipsius, se-
cundum illud apostoli ad romanos xiii: ‘Omnis anima potestatibus sub-
limioribus subdita sit. Nam qui resistit potestati, dei ordinacioni
resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi dampnacionem acquirunt. Nam
principes non sunt timori boni operis sed mali.’ Itaque seruande sunt135
eorum leges et instituta et consuetudines. unde tullius in libro io de
, ‘Justicia,’ inquit, ‘est obtemperatio legibus scriptis et populorum
institutis.’ Hinc et virgilius in georgicis libro iiiio:           [[138-140]]

Est legum seruanda fides suprema voluntas,

quod mandat fierique iubet, parere necesse est.140

Hinc et gregorius nazarenus in quodam sermone habito coram imperatore:           [[141-144]]

 [[ Print Edition Page No. 114 ]] 
‘Subiecti simus,’ inquit, ‘deo et inuicem nobis ac potestatibus terrenis.
Deo quidem propter omnia, nobis inuicem propter caritatem, principibus
autem propter quietem et disciplinam.’ Ecce quod decet nos obedire non
145 solum illis, quibus tenemur ex precepto, sc. superioribus, sed eciam pari-
bus uel eciam inferioribus, iuxta quod dicit petrus in prima iio: ‘Subiecti
estote omni creature humane propter deum.’ ut enim dicit beatus
bernardus in libro de precepto et dispensacione, ‘illa non est obediencia
perfecta, que precepti finibus est contenta siue limitata.’ Denique serui
150 tenentur obedire dominis carnalibus, sicut precipit apostolus ad ephesios
vi et similiter petrus in Ia iio: ‘Serui,’ inquit, ‘subiecti estote in omni
timore dominis, non tantum bonis et modestis sed eciam discolis.’

[XXX.] De vii gradibus in modo obediendi. 1

Modus autem obediencie continet vii gradus, quos in sermone de uia           [[3-14]]
uite prosequitur beatus bernardus, videl. ut obediatur libenter, simplici-
ter, hilariter, uelociter, viriliter, humiliter, indesinenter siue perseueran-
ter.5 Itaque primus gradus est obedire libenter. ‘omnis enim voluntas
hominis ab adolescencia prona est in malum . . . quoniam ab illa prime
preuaricacionis angustia innatus est amor proprie voluntatis, que uolun-
tatem creatoris relinquens ibi subiecta est seruituti, ubi voluit dominari.
Quantumlibet tamen graue sit, non potest primum obediencie gradum
10 ascendere, qui voluntatem precipientis non fecerit, sed suam . . . Ex
uoluntate igitur suscipienda sunt imperia maiorum et ipsum cor a volun-
tariis reflexionibus suis abducendum, donec propria voluntate diligat
imperantis mandatum. hoc est enim libenter obedire: voluntatem im-
perantis voluntarie adimplere.’ Hec bernardus de primo gradu. Hec
15 est, quam dixi supra, filialis obediencia, quia non placent deo coacta
seruicia. unde psalmista: ‘voluntarie sacrificabo tibi.’ Super hoc ex-
emplum nobis prebuit christus in semetipso, qui delectabatur in obedi-
 [[ Print Edition Page No. 115 ]] 
tanquam in cibo, iuxta illud in iohanne iiii: ‘Meus,’ inquit, ‘cibus
est, ut faciam voluntatem eius, qui misit me.’ Similiter et paulus, qui
statim audita uoce domini dixit ei, sicut legitur in actibus ix: ‘Domine,20
quid me vis facere?’ Ecce quam libenter se offerebat obedire, paratus
facere, quicquid ille uellet precipere, ac si diceret: ‘Paratum cor meum,
deus, paratum cor meum.’ unde uerbum illud sic exponit alibi beatus
bernardus: ‘O,’ inquit, ‘verbum breue, sed plenum et viuum et efficax:           [[24-32]]
“Domine, quid me vis facere?” Quam pauci reperiuntur in hac forma25
obediencie, qui . . . non quid ipsi et quid dominus velit, omni hora re-
quirant dicentes sine intermissione: “Domine, quid me vis facere?” . . .
Heu, plures habemus imitatores illius euangelici ceci quam apostoli . . . ,
quorum pusillanimitas et peruersitas exigit, ut ab eis oporteat queri,
quid uis, ut faciam tibi . . . Discernunt et eligunt, in quibus obediant30
imperanti, immo in quibus preceptorem suum obedire necesse sit eorum
voluntati.’ Hec bernardus. Econtra uero dicit augustinus in libro
confessionum x: ‘Obtimus, domine, minister tuus est, qui non intuetur
hoc audire a te, quod ipse uoluerit, sed pocius hoc uelle, quod a te audierit.’
Hinc eciam dicit lucanus:35

Tu quicquid iubeare, uelis.

ut enim dicit philosophus: ‘si inuitus pares, seruus es; si volens, liber.
’ Et ut dicit terencius comicus,           [[38]]

nulla est tam facilis res, quin difficilis sit,          [[38-40]]

dum facias inuitus.40

Secundus gradus, ut dicit beatus bernardus, est obtemperare simpliciter.           [[41-46]]
Multos,’ inquit, ‘videmus post precipientis imperium multas facere
questiones, ut . . . “quare hoc preceptum sit,” “unde hoc venit,” “cuius
consilium hoc inuenit”; inde murmuratio, . . . inde frequens excusatio,
impossibilitatis simulatio, amicorum aduocatio: non sic abraham fecit, sed simpliciter45
obediuit.’ Hec ille. Hinc et apostolus ad philipenses iio,
‘Omnia,’ inquit, ‘facite sine murmuratione.’ Itaque verus obediens erga
suum preceptorem se habere debet ut ouis uel iumentum, sc. ut simpliciter
eius uoluntatem sequens ducatur ad eius libitum, secundum illud psal-
miste: ‘ut iumentum,’ inquit, ‘factus sum apud te, et ego semper tecum.’50

 [[ Print Edition Page No. 116 ]] 
Hinc et alibi dicitur ad dominum: ‘Deduxisti sicut oues populum tuum           [[65-68]]
in manu moysi et aaron.’ Tercius, inquit, gradus est hilariter. ‘Hilarem
enim datorem diligit deus, non ex tristicia, inquit, aut ex necessitate. Itaque
serenitas in uultu, dulcedo in sermonibus multum colorant obedienciam           [[52-59]]
55 obsequentis . . . Econtra uero nubilosa corporis compositio et facies
tristicie tenebris obfuscata deuotionem uel hilaritatem ab animo reces-
sisse significant. unde poeta:

Super omnia uultus

accessere boni.’

60Hec ille. Hinc et psalmista: ‘paratus sum et non sum turbatus, ut
custodiam mandata tua.’ Itaque qui obediunt in tristicia, similes sunt
symoni cyreneo, qui crucem ferebat in angaria, sicut legitur in matheo
xxvi. Talis erat obediencia demonum, qui iubente domino coacti ac
tristes exibant de corporibus obsessorum. Sed deo non placet demoniaca
65 obediencia, sicut nec canina paciencia. Quartus, inquit, gradus
est obsecundare uelociter. ‘Nam velociter currit sermo eius et velocem
desiderat habere sequentem. unde viam, inquit, mandatorum tuorum
cum dilatasti cor meum.’ Hec ille. Hinc petrus et andreas ad
primam vocem continuo relictis rethibus et naui secuti sunt saluatorem,
70 ut legimus in matheo iiii. Idem ibidem habetur de iacobo et iohanne,
quod sc. secuti sunt eum statim relictis rethibus et patre. ut enim dicit
beatus ambrosius, ‘nescit tarda molimina spiritus sancti gracia.’ unde           [[72]]
beatus bernardus, ubi supra, ‘Fidelis,’ inquit, ‘obediens nescit moras,           [[73-76]]
crastinum fugit, . . . precipientem precipit, parat oculos visui, aures
75 auditui, linguam voci, manus operi, pedes itineri. Totum se colligit, ut
voluntatem conpleat imperantis.’ Hec bernardus. Et hoc est quod
dicitur in prouerbiis xv: ‘Mens iusti meditabitur obedienciam.’ Exem-
plum quoque de obedientis velocitate ponit bernardus de zacheo, cui dic-
tum est a domino, sicut legitur in luca xix: ‘zachee, festinans descende,
80 quia hodie in domo tua oportet me manere. Qui festinans descendit et
illum gaudens accepit.’ Hinc eciam dicitur in prouerbiis xxii: ‘vidisti
hominem uelocem in opere suo; coram regibus stabit, nec erit ante ig-
 [[ Print Edition Page No. 117 ]] 
Quintus, inquit, gradus est adimplere uiriliter, iuxta illud
psalmi: ‘viriliter,’ inquit, ‘agite et confortetur cor uestrum etc.’ Sic
christus uiriliter obediuit patri, ita ut pro obediencia non recusauerit85
mori. Maluit enim amittere vitam quam obedienciam, ideoque factus
est obediens usque ad mortem eciam ignominiosam. unde et beatus
bernardus viros perfectos ac religiosos ibidem ad simile hortatur hoc           [[88-93]]
modo: ‘Non est,’ inquit, ‘fortitudinis uel ad inobedienciam ire uel ab
obediencia abduci. Itaque si tribulatio intonat, si persecutio resultat,90
. . . si maligni tuum iter impediunt, tu tamen obediencie viam non de-
seras, sed dicas, paratus sum et non sum turbatus, ut custodiam mandata
tua.’ Sextus, inquit, est obedire humiliter, videl. ne de fortitudine
operis eleuemur, sed cum omnia bene fecerimus, dicamus: ‘Serui inutiles
sumus; quod debuimus facere, fecimus.’ Hoc precipitur a domino in95
luca xvii: ‘Cum,’ inquit, ‘feceritis omnia, que precepta sunt uobis, dicite’
etc. Septimus, inquit, est obedire indesinenter, id est perseueranter.           [[97-98]]
‘Incipere siquidem est multorum, perseuerare paucorum.’ Hec ber-
nardus. Hoc est quod dicit apostolus Ia ad corintheos ix: ‘Qui in stadio
currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit brauium. Sic ergo,’100
inquit, ‘currite,’ sc. perseueranter, ‘ut conprehendatis,’ quia, qui per-
seuerauerit usque in finem, hic ‘saluus erit,’ ut legitur in matheo x. Hec
de obediencia filiali, que debet superioribus exhiberi.

[XXXI.] De morali composicione. 1

Porro de conposicione morali, quam debet obseruare quilibet in seipso,
dicit beatus bernardus in supradicto sermone de apostolis petro et paulo:           [[3-6]]
‘Ordinabiliter debes viuere, ut in omni conuersatione tua uias tuas sol-
licitus sis obseruare et in conspectu dei et in conspectu proximi, cauens5
et tibi a peccato et illi a scandalo.’ Hec bernardus. Et hanc ordina-
tionem facit duplex disciplina, sc. interior ad
seipsum, et exterior ad proximum. Interior disciplina consistit in humilitate ac benignitate,
paciencia et caritate, ceterisque virtutibus, de quibus alias dictum est

 [[ Print Edition Page No. 118 ]] 
10superius. Exterior autem consistit in decenti conposicione membrorum,
de quibus hugo in libro de institucione nouiciorum. ‘Disciplina,’ inquit,
‘est membrorum omnium motus ordinatus et dispositio decens in omni
habitu et actione . . . Disciplina est conpes cupiditatis, malorum
desideriorum carcer, frenum lasciuie, elationis iugum, vinculum iracondie,
15 que domat intemperanciam, leuitatem ligat et omnes inordinatos motus
mentis atque illicitos appetitus suffocat. Sicut enim de inconstancia
mentis nascitur inordinata mocio corporis, ita quoque, dum corpus per
disciplinam stringitur, animus ad constanciam solidatur et paulatim intrinsecus mens
ad quietem conponitur, cum per discipline custodiam mali
20 motus eius foras fluere non sinuntur. Integritas ergo virtutis est, quando
per internam mentis custodiam ordinate reguntur membra corporis . . .
Sed qui statum mentis perdit, foras in inconstanciam mocionis defluit.
unde per salomonem dicitur: “homo apostata vir inutilis graditur ore
peruerso, annuit oculis, terit pede, digito loquitur, prauo corde ma-
chinatur25 malum et in omni tempore iurgia seminat. Hinc extimplo
ueniet perdicio sua etc.” . . . liganda ergo sunt foris per disciplinam mem-
bra corporis, ut intrinsecus solidetur status mentis . . . Omnium
namque viciorum motus disciplina cohercet et quantum mala desideria
foris cohercendo conprimit, tantum per eam bonum desiderium interius
30 conualescit, paulatimque eadem uirtutis forma per consuetudinem menti
imprimitur, que foris per disciplinam in habitu corporis conseruatur.’
Hec hugo. Ex quibus patet, quod restrictio siue conposicio membrorum
exteriorum non parum valet ad custodiam siue disciplinam interiorum.
Plurimum quoque valet ad scandali uel offense uitacionem et ad proxi-
morum35 edificationem. unde augustinus in regula clericorum: ‘In incessu,
statu, motu, in omnibus motibus nostris nichil fiat, quod cuiusquam
offendat aspectum, sed quod nostram deceat sanctitatem.’ ut autem
dicit hugo, ubi supra: ‘In quatuor precipue conseruanda est exterior dis-
ciplina, videl. in habitu, in gestu, in locucione, in comestione.’ Hec           [[38-39]]
40 hugo. Habitus quidem nec nimis debet esse neglectus, nec ultra modum
curiosus, sed statui cuiuslibet persone congruus uel ydoneus. Nam ut
dicit hugo de folieto in libro de claustro anime iio, ‘diuersitas esse debet

 [[ Print Edition Page No. 119 ]] 
inter indumenta palacii et monasterij . . . Qui enim mollibus vestiuntur,
in domibus regum sunt.
Denique, molles,’ inquit, ‘querunt mollia, elati
preciosa, delicati speciosa.’ Hec ille. verumptamen audiant, ut dicit45
hugo in libro de nouiciorum institutione: ‘qui mollibus ac delicatis et curio-
sis uestibus induuntur, quod ille diues, qui in euangelio purpura et bysso
induitur, postea in tormentis inferni eternaliter cruciandus sepelitur.
Quid autem,’ inquit, ‘in purpura nisi color et precium et quid in bysso nisi
mollicies reprehenditur. Cum ergo carni sue et in purpura decorem et in50
bysso moliciem adhibuisse dicitur, procul dubio simul superbus et luxuri-           [[52-64]]
osus fuisse conprobatur . . . Non solum autem obseruandus est disci-
pline modus in genere uestis et colore sed eciam in formatione siue factura
et coaptacione. . . . Nam sunt quidam stulti, qui vestimenta circa
se conponunt, alij vero maiori scurrilitate ridiculose transuertunt. Alij55
autem, ut pompam de se faciant, explicant ea et quantum possunt, lacius
distendunt, alij ipsis corrugata in unum colligunt, alij contorquentes et
conplectentes inuoluunt, alij vero conamine toto stringentes et findentes
ea, omnia corporis sui liniamenta inuerecondissima quadam turpitudine
aspicientibus numeranda exponunt. Alij iactando . . . pannos suos60
leuitatem sue mentis ex ipsa sui habitus mobilitate ostendunt. Alij vero
incedentes sinuoso sirmate terram vertunt et linibus dependentibus
immo retro consequentibus caudis in similitudinem uulpium uestigia sua
obducunt . . . Gestus . . . quoque sex modis inuenitur reprehensibi-           [[64-67]]
lis . . . Mollis namque significat lasciuiam, dissolutus negligenciam,65
tardus pigriciam, citatus inconstanciam, procax superbiam, turbidus
iracondiam . . . Itaque singula menbra suum teneant officium, neque           [[67-92]]
usurpent alienum . . . ut sc. id agat unumquodque membrum, ad quod
factum est, ut neque loquatur manus, neque os audiat, neque oculus lingue officium
assumat. Sunt enim quidam, qui nisi buccis patentibus ascul- 70
tare nesciunt et quasi per os sensus influere debeat, palatum ad uerba
loquentis aperiunt. Alij, quodque adhuc peius est, in agendo uel au-
diendo quasi canes sicientes linguam protendunt et ad singulas actiones

 [[ Print Edition Page No. 120 ]] 
uelud in ollam torquendo circumducunt. Alii loquentes digitum ex-
tendunt,75 supercilia erigunt et oculos in orbem rotantes aut profunda
quadam consideracione defigentes cuiusdam intrinsecus magnificencie
conatus ostendunt. Alij capud iactant, comam excuciunt, uestimenta
adaptando conponunt et latera cubitando, pedesque extendendo ridicu-
lam satis ostentationis formam fingunt. Alij quasi ambe aures ad au-
diendum80 facte non sint, alteram tantum collo detorto voci venienti
opponunt. alij typum nescio quem figurantes oculum inter uidendum
alium claudunt, alium aperiunt. Alij maiori ridiculo cum medietate oris
loquuntur. Sunt preterea mille larue, mille subsannationes et corruga-
tiones narium, mille ualgia et contortiones labiorum, que pulcritudinem
85 faciei et decorem discipline deformant . . . Alij nauigant brachiis in-
cedentes et duplici quodam monstro uno eodemque tempore pedibus
deorsum in terra ambulant et lacertis sursum in aere uolant. quid est
queso monstrum hoc, quod simul in se fingit et hominis incessum et
nauis remigium et auis volatum, libet in hoc poetice illius subsannacionis
90 elogio proclamare:

Humano capiti ceruicem pictor equinam           [[91-92]]

iungere si uelis et uarias inducere plumas etc.

. . . Itaque sic unusquisque in actu suo se dirigat et moueat, ut in nulla           [[93-107]]
umquam parte temperancie limitem aut formam honestatis excedat. Hoc
95 est, ut in paucis exemplificemus, ridere sine apertione dencium, videre
sine defixione oculorum, loqui sine extensione manuum et intentacione
digitorum, sine contorcione labiorum, sine extensione et iactacione capi-
tis, sine eleuacione superciliorum, incedere sine modulatione gressuum,
sine ventilatione brachiorum, sine gesticulacione scapularum, sedere sine
100 diuaricatione crurium, sine alterutrum superiectione pedum, sine exten-
sione uel agitatione tybiarum, sine alterna accubitacione laterum, iacere
sine disiunctione membrorum. Et ut tandem de hac parte finem loquendi
faciamus, gestus hominis in omni actu esse debet graciosus sine mollicie,
quietus sine dissolutione, grauis sine tarditate, alacer sine inquietudine,
105 maturus sine proteruia et seuerus sine turbilencia. Mollem enim gestum

 [[ Print Edition Page No. 121 ]] 
temperat turbidus, procacem dissolutus, citatum tardus, quoniam inter
vicia contraria limes medius est uirtus . . . Porro in locucione res quin-
que sunt considerande. Hoc est: quid dicatur et cui et quando et ubi et quomodo.           [[107-123]]
Quid . . . uidel. ut nunquam in sermonibus disciplinatis
adhibeantur ociosa . . . id est inutilia uel inhonesta uel nociua. Inutilia110
sunt, que nec loquentibus nec audientibus prosunt. Inhonesta sunt,
que illius, qui loquitur . . . uel illius, de quo loquitur, dignitati non con-
ueniunt. Nociua vero sunt, que animos auditorum uel ad errorem uel ad
prauitatem inducunt. Hec tria . . . discerni possunt secundum quali-
tatem rerum . . . ac personarum . . . Qualitas personarum quatuor115
modis consideratur, videl. secundum etatem, secundum scienciam, se-
cundum officium, secundum ordinem . . . Aliud enim conuenit loquu-
tionibus senum, aliud iuuenum et ita de aliis . . . Senes quippe loqui
debent de discretione bene consulendi, iuuenes de instancia bene faciendi,
sapientes de mysteriis scripturarum, simplices de exemplis bonorum120
operum; hii, qui exteriora tractant negocia, de sollercia acquirendi, hii,
qui quietam vitam ducunt, de disciplina viuendi, prelati de prouisione subditorum,           [[123-124]]
subiecti de obediencia preceptorum . . . Ceterum velle docere
sapientes est superbia et corripere obstinatos insipiencia. . . . Denique           [[124-147]]
in mensa siue in comestione duplex est custodia discipline . . . sc. in125
habitu et in cibo. In habitu triplex, sc. tacendi, respiciendi, sese con-
tinendi. Taciturnitas siquidem inter epulas est necessaria, quia lingua,
que omni tempore prona ad peccatum labitur, periculosius tamen cum
per crapulam inflammata fuerit, ad loquendum relaxatur . . . Custodia
eciam oculorum, quia non decet ibi precipue, ut . . . impudenter ea, que130
apud alios aguntur, circumlustrando prospiciat, sed ut pocius pudice
demissis luminibus ea tantum, que sibi apposita sunt, attendat. Cus-
todia quoque continendi sese ibi negligenda non est, quatinus videl.
neque in habitu neque in gestu indecens aliquid aut inhonestum agatur,
sicut quidam faciunt, qui, cum ad edendum assederint, inquieta quadam135
agitatione et confusione menbrorum intemperanciam animi sui desig-
 [[ Print Edition Page No. 122 ]] 
Capud excuciunt, brachia exerunt, manus in altum expandunt et
non sine magna turpitudine quasi totum epulum absorturi sint, quosdam
ingentes conatus, indecoros gestus ostendunt . . . In uno loco sedentes
140 oculis et manibus que prope que longe omnia circumcurrunt, simul panes
conminuunt, vina in calices et pateras effundunt, discos in girum cir-
cumducunt et uelud rex super obsessam ciuitatem assultum facturus,
dubitant, ubi primum expugnationem aggrediantur, dum simul in omni
parte irrupcionem facere concupiscunt . . . Hiis ergo tribus modis debet
145 quisque inter epulas conseruare disciplinam in semetipso, videl. ut et
linguam suam a loquacitate restringat et oculos suos a circumspectione
cohibeat, ut et cetera menbra omnia cum modestia et quiete conti-
neat. . . . In cibo quoque sumendo modum conuenit obseruare, videl.           [[148-159]]
ut munde sumatur et temperate . . . Quidam enim inter comendum
150 dum scutellas exhonerare uolunt, quadrata ferculorum frust(a) adipem
siue sagimen super rotata distillancia mensalibus inuoluunt aut super
iniciunt, donec iterum euisceratis interioribus ea, que remanserant, in
pristinum locum reponunt. Alij vero bibentes digitos mediotenus poculis
immergunt. Alij manus unctas ad uestimenta sua detergentes rursus ad
155 cibaria tractando redeunt. Alij nudis articulis uice coclearis olera sua
piscantur, ita ut in eodem iure et manus ablutionem et ventris refec-
tionem querere videantur. Alij semicorrosas crustas et premorsas colli-
ridas cibariis gustando infigunt et reliquias dentium suorum offas fac-
turi in poculis demergunt . . . Sumendus est eciam temperate, id est           [[159-165]]
160 tractim et non cum nimia festinacione nec contra honestatem nec supra
necessitatem . . . Cui minus sufficit, iste, priusquam ad turpitudinem
edacitatis perueniat, in superfluitatem offendit. Cui multum opus est, in
eo sepe honestas comedendi leditur eciam, priusquam ad superfluitatem
veniatur. Ergo ille, cui parum satis est, magis superfluitatem caueat;
165 illi vero, cui multum opus est, magis ad honestatem attendat.’ Multa
quoque alia de moderacione gestuum ac regimine actuum et ceteris ad
honestatem vite pertinentibus superius per diuersos libros ac per diuersa
singulorum librorum capitula posuimus. ut enim dicit tullius in tuscu-

 [[ Print Edition Page No. 123 ]] 
libro iiiio, ‘Amplissima omnium est bene uiuendi disciplina, quam
vita magis quam litteris quidam persecuti sunt,’ et ut dicit ouidius in170
libro de arte iiio:

Magnum opus est mores conposuisse bonos.

[XXXII.] De vita sociali et eligenda societate. 1

Ceterum de uita sociali dicit beatus bernardus in sermone supradicto:           [[2-5]]
‘Socialiter debes viuere, ut amari studeas et amare, blandum te et affabilem
exhibere, nec solum pacienter sed eciam libenter infirmitates fra-
trum siue sociorum, tam morum quam corporum supportare.’ Hec5
bernardus. Et revera vita socialis eciam pueris multum expedit, si tamen
societas bona sit. Nam ut dicit tullius in libro de amicicia, ‘nunquam nisi
inter bonos esse potest vera societas uel amicicia.’ ut autem uiuatur
socialiter, concordat eciam natura, quoniam, ut idem ibidem dicit,           [[9-11]]
‘natura nichil solitarium amat . . . nec aliquid appetencius est sui similium10
atque rapacius quam natura.’ Apostolus quoque quosdam inter
criminosos numerat, eo quod essent sine affectione et absque federe, sc.
sociali, ad romanos io. Ideo dicit eciam epycurus: ‘Ante circumspicien-
dum est, cum quibus edas et bibas, quam quid edas uel bibas. Nam sine           [[13-15]]
amico uel socio uisceracio leonis ac lupi uita est.’ Est eciam ipsa societas15
naturaliter ioconda et grata, iuxta illud senece ad lucilium: ‘Nullius,’           [[16-17]]
inquit, ‘boni possessio ioconda est sine socio.’ ut autem dicit tullius in
libro de officiis io, ‘In quibus eadem studia uoluntatesque sunt eadem, in
hiis fit, ut alter altero eque delectetur ut seipso . . . sicque fiat unus ex
pluribus.’ Denique non solum in domo uel in mensa societas est iocunda20
sed eciam in uia, iuxta illud macrobii in libro saturnalium: ‘Comes,’
inquit, ‘facundus in uia pro vehiculo est.’ Nec solum est ioconda sed
eciam utilis ad multa. unde dicitur in ecclesiaste ivo: ‘melius est duos esse
quam unum, habent enim emolumentum societatis sue.’ Deinde sub-
iungitur triplex emolumentum, quod ex societate prouenit, videl. in casu25

 [[ Print Edition Page No. 124 ]] 
fulcimentum, in pace uel quiete solacium uel fomentum, in persecutione
adiumentum. Hoc est enim, quod dicit: ‘Si unus ceciderit,’ id est ad
casum corporalem uel spiritualem titubauerit, ‘ab altero fulcitur,’ sc.
consilio uel auxilio uel solacio, iuxta illud Ia ad thessalonicenses v: ‘Con-
solamini30 pusillanimes, suscipite infirmos, pacientes estote ad omnes.’
Et ad galathas vi: ‘Alter alterius honera portate et sic adimplebitis legem
christi.’ Et alibi: ‘Cum paciencia supportantes inuicem etc.’ Econtra
vero de solitario, id est societate destituto, subiungit salomon: ‘ve soli,
quia cum ceciderit, non habet subleuantem,’ id est ipsum a casu erigen-
tem,35 secundum illud ad hebreos xii: ‘Remissas manus et soluta genua exi-
gite,’ sc. ad inuicem, ‘et gressus rectos facite pedibus vestris, ut non clau-
dicans quis erret, magis autem sanetur.’ Postea de secundo emolumento
subdit salomon: ‘Et si dormierint duo,’ id est in pace et quiete pariter
vixerint, ‘fouebuntur mutuo,’ id est mutuis exemplis bonum faciendi et
40 malum fugiendi. De primo dicit seneca lucilio: ‘Cum hiis uersare, qui
te meliorem facturi sunt, et illos admitte, quos tu potes meliores facere.’           [[40-41]]
hinc et terencius in adelphis:

vitas — inquit — aliorum iubeo tanquam in speculum inspicere

et ex aliis exemplum sibimet sumere.

45Dicit eciam quintilianus in libro viiio de oratoria institucione, quod ‘pru-
dentis est, quod in quoconque obtimum est, si possit, suum facere.’ De
secundo, sc. exemplo malum fugiendi, patet, quod unius increpacio uel
flagellacio terrorem incutit alteri, iuxta illud prouerbiorum xxi:Mulctato
pestilente sapiencior erit paruulus.’ unde in prouerbiis sapientum dici-           [[49-50]]
tur, 50 quod ‘ex alterius uicio sapiens emendat suum.’ Hinc et ouidius de
libro iiio:

Discite ab alterius vestris timuisse querelis.           [[50-52]]

Et tibullius libro ii:

Felix, quicumque dolore

55alterius didicit posse carere suum.

Et cato ubi supra:           [[56-57]]

Que fugias, uita est nobis aliena magistra.

Tandem uero de iiio emolumento adiungit salomon: ‘Et si quispiam,’ sc.

 [[ Print Edition Page No. 125 ]] 
homo uel dyabolus, ‘preualuerit contra unum, duo resistent ei,’ sc.inuicem
adiuuantes et consolantes ac simul pro inuicem intercedentes aut orantes.60
ut enim legitur in prouerbiis xviii, ‘Frater, qui adiuuatur a fratre, est
quasi ciuitas firma.’ Post illa uero tria emolumenta expressa subiungi-
tur, quod funiculus triplex difficile rumpitur. Et apellatur ‘triplex
funiculus’ methaphorice. Predictum triplex emolumentum, quod con-
sequitur quis ex conpetenti societate, uel eciam triplicem funiculum uocat65
salomon societatem trium, ac si dicat: Si tam multiplex habent emolu-
mentum societatis sue duo conuiuentes, multo magis tres aut plures.
Bonorum namque pluralitas sociorum producit, quod optimum est,
multitudinem exemplorum. Ideoque ad proficiendum in bono est utilis,
iuxta illud catonis:70

Multorum disce exemplo, que facta sequaris.

Nec solum aliquando expedit puero meliores habere socios in moribus uel
sciencia, quos sequatur, sed eciam minus prouectos, quos magis ac magis
precedere nitatur, iuxta illud ouidii in libro de arte iiio:           [[74-76]]

Tunc bene fortis equus reserato carcere currit,75

cum quos pretereat, quosque sequatur habet.

Porro in eligendo socio uel societate necessaria est prudencia et in ser-
uando concordia et in perseuerando constancia. Prudencia quidem, ut
eligatur fidelis et moribus habilis uel amabilis et excercicio uel studiis
equalis. De primo, id est de fidelitate, oportet, quod sit fidelis et in80
uerbo et in conmisso; in verbo ne sit mendax, quia omnibus recte sapienti-
bus odiosa est mendacitas. unde dicitur in ecclesiastico xx, quod ‘pocior
est fur quam assiduitas viri mendacis.’ In conmisso uero duplici, con-
silij sc. et rei. Consilij, ut non reuelet; rei, ut non defraudet. De primo
dicitur in prouerbiis xi: ‘Qui ambulet fraudulenter, reuelat archana, qui85
autem fidelis est, celat animi conmissum.’ De secundo dicit tullius in
libro de officiis iii: ‘Societatis arctissimum vinculum est arbitrari magis
contra naturam esse hominem aliquid homini detrahere conmodi sui
causa quam omnia subire inconmoda.’ De fideli societate ponit valerius
libro iiiio exemplum laudabile: ‘Damon,’ inquit, ‘et physicas, pytagore90
discipuli, tam fidelem inter se iunxerunt amiciciam, ut cum alterum ex
hiis dyonisius syracusanus tyrannus interficere uellet et is tempus ab eo,

 [[ Print Edition Page No. 126 ]] 
quo prius quam periret domum profecturus ordinaret res suas impetras-
set, alter tandem pro eius reditu tyranno dare non dubitauit . . . Appro-
pinquante95 autem prefinita die nec illo redeunte, unusquisque stulticie
temerarium sponsorem dampnabat. At is nichil se de amici constancia
metuere predicabat. Eodem itaque momento et hora dyonisio consti-
tuta, qui eam acceperat, superuenit et admiratus tyrannus amborum
animum supplicium fidei remisit, eosque insuper, ut ipsum in societatem
100 amicicie tercium sodalicij gradum . . . reciperent, rogauit.’ Hec vale-
rius. Et hoc exemplum consonat uerbo supradicto, quod in ecclesiaste
legitur, sc. funiculus triplex difficile rumpitur. De secundo autem, quod
in socio requirendum est, sc. de morum habilitate uel aptitudine, patet,
quod pueris precipue tam bonis quam discolis prouidendum est de bona
105 et moriginata societate. Bonis, scil. ne malorum exemplis et colloquiis
peruertantur, et eciam discolis, ut bonorum exemplis ad bonum conuer-
tantur. Et hoc maxime, quoniam etas illa ad utrumlibet formabilis est,
iuxta illud, quod scriptum est: ‘Cum sancto sanctus eris et cum peruerso           [[108-109]]
peruerteris.’ Ideo dicit cato:

110proximus esto bonis, si non potes optimus esse.

Cum tibi uel socium uel fidum queris amicum,           [[111-112]]

non tibi fortuna est hominis sed vita petenda.

Precipue quoque inter bonos conmendabilis est societas, iuxta illud tullij
de officiis iio: ‘Omnium societatum nulla prestancior est, nullaque firmior
115 quam cum boni moribus similes familiaritate coniuncti sunt . . . Nichil
est enim amabilius nec copulacius quam morum similitudo bonorum.’
Huic eciam consonat matheus in libro de tobia dicens:

Et redolet melius iunctura bonorum,

. . .

plus namque sapiunt lilia mixta rosis.

120Econtra uero de societate mala dicit plautus in aulularia: ‘In-
sipiencium et reproborum facilius sustinetur odium quam collegium.’
propter hoc in lege prohibetur iungi asinus cum boue, id est stolidus cum

 [[ Print Edition Page No. 127 ]] 
prudente uel rudis cum obediente. Hinc et amos iiio: ‘Numquid ambula-
bunt pariter duo, nisi eis conuenerit.’ Cui consonat eciam apostolus IIa
ad corintheos
vi dicens: ‘Que participacio iusticie cum iniquitate, aut que125
societas luci ad tenebras, que autem conuencio christi ad belial.’ Siqui-
dem et boni plerumque malorum exemplis auertuntur a bono, secundum
illud ecclesiastici xiii: ‘Qui tetigerit picem, inquinabitur ab illa, et qui con-
municauerit superbo, induet superbiam.’ Et eciam colloquio secundum
illud Ia ad corinthios xv: ‘corrumpunt mores bonos colloquia praua.’ Hinc130
et augustinus in libro confessionum iio recolens statum iuuentutis sue con-
queritur se malos socios habuisse, quorum colloquiis deprauabatur, hoc
modo: ‘Tanta,’ inquit, ‘societate preceps ibam, ut inter coetaneos meos
puderet me minoris dedecoris, quibus de flagiciis suis gloriantibus libebat
facere non solum libidine facti sed eciam laudis. At ego, ne vituperarer,135
viciosior fiebam. Quid dignum est vituperatione nisi vicium? At ego,
ne vituperarer, viciosior fiebam, et ubi non suberat, quo admisso perditis
equarer, fingebam me fecisse, quod non feceram, ne eo viderer abiectior,
quo eram innocencior . . . Ecce cum quibus comitibus iter agebam
platearum babylonie et in eius ceno volutabar tanquam in cynamomis et140
unguentis et in eius umbilico quo tenacius hererem, me calcabat inimicus
invisibilis et seducebat me, quia seductilis eram.’ hec augustinus. Cete-
rum in eodem socio plerumque aliqua sunt imitanda et aliqua euitanda,
sicut vita super spinas exuberante fructus colligitur et spina relinquitur,
iuxta illud euangelicum in matheo vii: ‘Nunquid colligunt de spinis uuas?’145
Hinc et prosper in libro epygrammatum:

Nature quisquis proprium non spernis honorem,

in quoconque hominum, que tua nescis, ama.

Sic tamen prauos ut uitet concordia mores,

nullaque sint pacis federa cum viciis.150

De tercio uero, quod in socio requiri conuenit, sc. de studiorum uel
excerciorum parilitate dicit ouidius in libro de ponto:

Scilicet ingeniis aliqua est concordia iunctis

et seruat studij federa quisque sui.

 [[ Print Edition Page No. 128 ]] 

155Rusticus agricolam, miles fera bella gerentem,

rectorem dubie nauita pupis amat.

hoc est quod dicitur in ecclesiastico xiii: ‘Omne animal diligit simile sibi
et omnis caro ad similem sui coniungetur. Sic et omnis homo simili sibi
sociabitur.’ Et in eodem xxvii: ‘volatilia ad sibi similia conueniunt.’
160 Hinc et symachus patricius in epistolari suo, ‘Natura,’ inquit, ‘gaudet
equalibus et familiare sibi est omne, quod simile est.’ Et ut dicit seneca
in libro de naturalibus questionibus io, ‘equa libertas,’ que sc. conuenit
inter socios, ‘inter nullos magis esse debet quam inter philosophos,’ id est
amatores sapiencie. Hec de prudencia, que in eligendo socio est obser-

[XXXIII.] De concordia sociorum et stabilitate. 1

Porro de concordia, que in seruanda societate est necessaria, sciendum,
quod inter socios seruatur concordia per tria. Primum quidem per
humilitatem, sc. ut quilibet aliquando malit credere uel acquiescere socio
5 quam sibi, iuxta illud apud catonem:

vincere cum possis, interdum cede sodali.           [[5-6]]

Ad hoc necessaria est paciencia, de qua gregorius in moralibus, ‘paciencia,’           [[7-8]]
inquit, ‘uera est, que ipsum eciam amat, quem tolerat.’ Econtra uero
dicit plautus in aulularia: ‘Res nimium singularis est homo parem ferre
10 non paciens.’ Deinde uero per taciturnitatem, sc. ut nichil dicat, quod
grauare debeat comitem, iuxta illud eiusdem:

Quod pudeat socios, prudens celare memento.           [[12]]

Malus enim iudicatur socius, qui ad sociorum accusationem est pronus.
unde et proiectus est accusator fratrum, id est dyabolus a domino, sicut
15 legitur in apocalipsi xii. Et reuera accusatio pueri quandoque maioris est
ponderis quam adulti, iuxta illud senece in declamationibus libro vo           [[16-18]]:
‘Nichil est,’ inquit, ‘puero teste cercius, quando ad eos annos peruenit, ut
intelligat, et non ad eos, quibus fingat.’ Et propter hanc eciam taci-
turnitatem, sc. secreta celandi dicit cato:           [[19-20]]

 [[ Print Edition Page No. 129 ]] 

Consilium archanum tacito conmitte sodali.20

Tercio per morum conformitatem, iuxta illud uarronis ad atheniensem
‘Alit concordiam mores ad cohabitancium animos formare.’           [[21-22]]
verum, ut ennodius ait, ‘nemo in altero mores amplexatur nisi quos in se
formauerit.’ In hoc eciam modum seruari opportet. Hec autem virtus,
qua mores ad cohabitancium animos formantur, moralitas vocatur, que25
sic describitur: ‘Moralitas est seruata propria virtute iuste ac pie aliorum
uite se contemperare.’ ubi notanda sunt duo, sc. ut et aliorum moribus
se conformet et a uirtute propria non declinet. Ideo, inquam, aliis se
conformet, quia, sicut dicit augustinus in libro confessionum, ‘turpis est
omnis pars uniuerso suo non congruens.’ propter hoc eciam idem dicit30
ad ianuarium libro io: ‘Cum romam,’ inquit, ‘ambrosius, venio, ieiuno
sabbato; cum hic sum, non ieiuno. Sic et tu, ad quam fortassis ecclesiam
ueneris, eius morem custodi, si non uis cuiquam esse scandalo nec quem-
quam tibi.’ Ideo autem dixi, ne a uirtute propria declinet, quia et si           [[30-34]]
similitudo corrupta sit in aliquo, nec sic eciam mali mores aliquatenus35
sunt imitandi, iuxta illud exodi xxiii: ‘Non sequeris turbam ad faciendum
malum.’ unde dicitur ieremie xv: ‘Conuertentur ipsi ad te et tu non
conuerteris ad eos.’ Ideo dicitur in prouerbiis sapientum: ‘Intus omnia           [[38-39]]
sint dissimilia, sed populo conueniat frons nostra,’ id est exterior modes-
tia. Sic eciam intelligitur illud apostoli Ia ad corinthios ix: ‘Omnibus40
omnia factus sum etc.’ Hinc eciam seneca ad lucilium epistola va, ‘Inter
bonos,’ inquit, ‘et publicos mores temperetur vita,’ sc. ut nec nimis sit
seuera nec nimis remissa. Hec de concordia in seruando. De stabilitate
uero siue constancia in permanendo dicit sydonius in epistolari suo libro
iiiio: ‘Sodales uetustos nunquam per frequencium nouitate fastidias.45
Aliter enim videberis sic amicis uti quasi floribus quamdiu gratis.’ Huic
eciam consonat illud ecclesiastici ixo: ‘Ne derelinquas amicum tuum anti-
quum, nouus enim non erit similis illi. vinum nouum, amicus nouus
ueterescat et cum suauitate bibes illud.’ Hinc refert suetonius in libro           [[49-51]]

 [[ Print Edition Page No. 130 ]] 
50iio de augusto cesare, quod ‘amicicias quidem non facile admisit, sed
constantissime retinuit.’ Itaque de tali socio sic eligendo et cum eo
proficiendo ac perseuerando dicit boecius in libro de scolastica disciplina:
‘prudens discipulus semper aliquo consorte gaudeat, cui propriam con-
scienciam detegere valeat, qui nubila . . . fortuna diligenter subueniat . . .
55 libellis gaudeant permutatim, questiunculis certatim, conmendabili re-
cordacione gradatim, castigationis felicitate conuersim . . . Et sic inter
eos mutue dilectionis integritas permaneat, primeui temporis ros instil-
lans, in medio inundans, in fine uero inebrians existat.’ Hec boecius.
Non solum cauendum est pueris a noxio comitatu sed etiam a pernicioso
60 famulatu. unde idem quoque boecius ibidem:lotricis etiam,’ inquit, ‘ac
uetularum remocio summopere captanda est . . . ne dum venerit, aliquid
suggerat inquinatum uel a mancipio extrahat permollitum, quia man-
cipiorum rara reperitur clemencia, rariorque in agone constancia. ve
autem seducenti mancipio, in qua confidit dominantis plenaria dilectio . . .
65 Seruus bilinguis procul expellatur et ipsius imminente nequicia statim
deponatur, licet consanguinitate proximus existat. seruorum quippe
crudelitate multos vidimus iacturam incurrere.’ Hec ille. cauenda est
autem in sociali vita et familiaritas nimia et affectio immoderata.
Familiaritas, inquam, iuxta philosophum dicentem quod ‘familiaritas           [[69-70]]
70 nimia parit contemptum.’ Ideo dicit plautus ubi supra: ‘Nemini te
nimis sodalem feceris,’ et apuleius in libro de deo socratis: ‘parit conuersacio contemptum,
raritas conciliat admiracionem.’ Affectio alit, que si
est immoderata, degenerat in libidinem. unde augustinus in libro con-
iio dicit de seipso: ‘Olim,’ inquit, ‘dum essem iuuenis, amare et
75 amari erat michi dulce. sed non tenebatur modus ab animo usque ad
animum, quatenus est luminosus limes amicicie. Nam exhalabant ne-
bule de limosa concupiscencia carnis et scatebra pubertatis et obnubila-
bant . . . cor meum, ut non discerneretur serenitas dilectionis a caligine
libidinis. utrumque nimirum in confuso estuabat et imbecillem etatem

 [[ Print Edition Page No. 131 ]] 
rapiebat per abrupta cupiditatum atque mersabat gurgite flagiciorum.80
Inualuerat super me, domine, ira tua et nesciebam.’ Idem in libro iiio           [[81-83]]:
‘Venam amicicie coinquinabam sordibus concupiscencie, candoreque
illius obnubilabam tartaro libidinis.’ Deinde in libro iiio ponit expressum
exemplum de quodam socio et amico suo immoderate a se dilecto,           [[83-120]]
dicens: ‘Comparaueram amicum societate studiorum nimis carum michi85
coeuum et conflorentem flore adolescencie . . . Sed nondum sic amicus
erat . . . sicut est amicicia vera, quia non est vera, nisi cum eam tu, domine,
agglutinas inter coherentes sibi caritate per spiritum sanctum
in cordibus diffusa . . . Sed tamen dulcis erat nimium cocta feruore
parilium studiorum . . . Et ecce tu imminens dorso fugitiuorum tuorum,90
deus ulcionum simul et fons misericordiarum, qui nos miris modis ad te
conuertis. Ecce abstulisti eum de hac vita, cum vix explesset annum
eciam amicicia mea . . . Quo dolore contenebratum est cor meum . . .
eratque michi patria supplicium . . . et quicquid cum illo conmuni-
caueram, sine illo in immanem uerterat cruciatum . . . Solusque fletus95
erat dulcis michi et successerat amico meo in deliciis animi mei . . .
Itaque miser eram et miser est omnis animus uinctus amicicia rerum mor-
talium et dilaniatur, cum eas amittit, ac tunc miseriam, qua miser erat,
etiam antequam amitteret illas, sentit . . . Sic ego michi locus infelix
remanseram, ubi nec esse nec inde recedere possem . . . Et unde me100
facillime et intime penetrauerat dolor ille, nisi quia fundaueram in
harena cor meum diligendo moriturum quasi non moriturum? Maxime
quippe me recuperabant . . . aliorum amicorum solacia, cum quibus
amabam quod non pro te amabam. Et hoc erat ingens fabula et longum
mendacium, cuius adulterina confricacione corrumpebatur mens nos- 105
tra . . . Erant et alia, que in amicis amplius capiebant animum, videl.
colloqui et conridere, vicissim obsequi beniuole, simul libros dulciloquos
legere, pariter nugari et simul honestari, interdum sine odio dissentire . . .
ipsaque rarissima dissencione consensiones plurimas condire, docere
aliquid inuicem aut discere ab inuicem, absentes cum modestia desiderare,110

 [[ Print Edition Page No. 132 ]] 
venientes cum leticia suscipere. Hiis et huiusmodi signis a cordibus
amantium et redamancium procedentibus per os, per linguam, per oculos
ac mille motus gratissimos quasi fomitibus animos conflare et ex pluribus
unum facere . . . hoc est quod diligitur in amicis. Sicque diligitur, ut
115 rea sibi humana consciencia sit, si amantem non redamauerit, nichil
querens ex eius corpore preter indicia beniuolencie. Hinc luctus ille, si
quis moriatur ac tenebre dolorum . . . ex amissa uita morientium. At uero
beatus, qui amat te et amicum in te et inimicum propter te. Nul-
lum enim carum solus amittit, cui omnes in illo cari sunt, qui non amitti-
tur.’120 Hec augustinus.

[XXXIV.] Qualiter pueri ad omnes homines se debeant habere. 1

Denique docendi sunt pueri, qualiter ad omnes homines habere se
debeant et inter eos conuersari, videl. qualiter ad superiores, qualiter
ad inferiores et qualiter ad pares. Quod sic docet hugo de sancto vic-
tore5 in libro de nouiciorum institucione:Discrecio,’ inquit, ‘personarum,
quantum pertinet ad dilectionem, habenda est secundum meritum, quan-
tum uero ad uenerationem, secundum etatem et officium. Meliores
siquidem diligere, superiores debemus honorare, quia par est contumacia
siue in eo, qui propter inferiorem gradum in homine virtutem despicit,
10 siue in eo, qui propter inferiorem uitam superiorem gradum contempnit.
Istis igitur honor, illis impendatur amor, sic tamen, ut honor istorum sit
voluntarius et illorum amor venerandus. Reuerencia enim sine amore
magis seruilis est et amor sine reuerencia puerilis iudicari debet . . .
Sex denique modis discretionem personarum habendam ex hiis colligimus:
15 tribus secundum dignitatem et tribus secundum conuersacionem . . .
Secundum dignitatem . . . superioribus obedienciam, timorem, obse-
quium et venerationem debemus exhibere, cum equalibus pacem et con-
cordiam custodire, inuicem obsequio, beneficio et honore preuenire. In
omni actione et uerbo superiorem locum eis tribuere et si quando fortassis
20 in aliquo negocio eos preire cogamur, cum omni humilitate et reuerencia,
que facienda sunt, non precipere sed demonstrare et si eos contigerit
precedere, cum alacritate et deuocione quasi ex necessitate subiecti

 [[ Print Edition Page No. 133 ]] 
obedire, inferioribus semper beneficium et auxilium impendere, nunquam
improperare, sine contumelia corripere, sine superbia gubernare, sine
crudelitate castigare, cum pietate fouere, veneracionem non exigere,25
societatem et equalitatem amare, maioribus per timorem subdi, equalibus
per caritatem obsequi, minoribus per humilitatem coequari, precipienti-
bus parati, obedientibus modesti, maledicentibus taciti, laudantibus
uerecundi. Item secundum conuersacionem . . . superioribus quidem in
omni loco et in omni (o)pere uel sermone studeamus reuerenciam exhi- 30
bere et quicquid egerint aut ubicunque fuerint . . . virtutis exemplum
imitemur quodam modo taciti . . . tamen consorcium cooperandi nun-
quam presumamus expetere . . . Negligentes vero et maxime illos,
quorum opera uel studia reprehensione digna apparent, tali nos cautela
declinare oportet, ut et fugiamus, quod faciunt, et tamen iudicare non35
presumamus, quod sunt. Cogitemus in eiusmodi nobis atque dari exem-
plum neque permitti iudicium, quia hoc fortassis in eis ignorancia siue
infirmitas excusat, quod si a nobis fieret, excusationem non haberet . . .
Cum mediis et equalibus . . . tanta nobis pacis et concordie seruande
diligencia sit, ut in nullo umquam negocio, quantum in nobis est fraterna40
dilectio, perturbetur. Studeamus eis nunquam aut molestiam inferre,
illatam vero propter amorem fraterne caritatis equo animo sustinere,
nichil contentiose uel arroganter erga eos agere, sed parati semper in omni
opere et pertinaciter insistentibus cadere et laborantibus libenter sub-
uenire. Et quoniam inter pares nonnunquam peruersa quedam emulacio45
esse solet . . . operam nostram . . . neque ingeramus nolentibus neque
petentibus subtrahamus, quia in utroque liuoris suspicio esse potest.
Si quando autem in aliquo forte negocio laborantibus opem ferre cupimus,
tanta hoc humilitate et mansuetudine faciendum est, ut hiisdem ipsis
manifestum sit, quod non excellenciam operis sed consorcium queramus50
laboris.’ Hec hugo. De hoc eciam seneca loquitur in libro de quatuor
‘Omnes,’ inquit, ‘pares tibi feceris: si nec inferiores super-
biendo contempnas, nec superiores recte viuendo timeas. Cunctis esto
benignus, nemini blandus, paucis familiaris, omnibus equus. Seuerior
esto iudicio quam sermone, vita quam vultu . . . Nec tue bone fame55

 [[ Print Edition Page No. 134 ]] 
seminator sis nec inuidus aliene . . . Que nosti, sine arrogancia postu-
lanti imparcias, que autem nescis, sine occultatione ignorancie tibi
postula impartiri . . . Ceterum nec tua defleas, nec aliena mireris . . .
Non sis arrogans, non audax. Submittas te, non proicias grauitate
60 seruata. Admone libenter, reprehende pacienter . . . alienorum viciorum
nec curiosus indagator sis nec acerbus reprehensor nec cum exprobracione
corrector, ita ut admonitionem hylaritate preuenias . . . Dicenti ergo
esto tacitus auditor . . . requirenti facile responde, contendenti facile
cede.’ Hec seneca. Ceterum de personarum reuerencia et honore, qui
65 secundum legem et racionem siue propter naturam siue propter etatem
siue propter officium siue propter mores aut vite sanctitatem debet illis
ab omnibus exhiberi, plenius dictum est superius in secundo huius operis
libro, ubi actum est de reuerencia dei. Hec igitur ad presens dicta suf-
ficiant de paruulorum eruditione, que maxime excercenda est in puerili etate

[XXXV.] De regimine uel disciplina adolescencie. 1

Cum autem annis puerilibus decursis ad etatem peruenerint adoles-
cencie, tunc eciam plurimis eorum propter etatis pronitatem ad malum
valde necessarium est frenum discipline, quod sc. non solum a superiori-
bus5 uel magistris debent incipere, sed eciam ipsimet propter usum racionis
sibimet imponere. Nam de pronitate illius etatis ad malum dicitur a
domino in genesi viiio: ‘Sensus et cogitacio humani cordis in malum prona
sunt ab adolescencia sua.’ unde, sicut dicit salustius in catilinario,
‘Adolescencium . . . animi molles ac fluxi haut difficile capiuntur,’ sc.
10 dyabolo uel peccato. Hinc et claudianus in minori uolumine:

Teneris est lubrica moribus etas.

Ideo confitetur augustinus de seipso in libro confessionum iio, dicens:
‘Exarsi, domine, aliquando saciari inferius in adolescencia et siluescere
umbrosis amoribus ausus sum et contabuit spes mea et conputrui coram

 [[ Print Edition Page No. 135 ]] 
oculis tuis michi placens et placere cupiens oculis hominum.’ Itaque15
prona est adolescencia maxime ad tria mala. Primo sc. animositatis, id
est iracundie tumide uel superbe, iuxta illud senece in creade:           [[17-18]]

Juuenile — inquit — est uicium regere non posse impetum.

Et de tali dicitur in ecclesiastico io: ‘iracundia animositatis eius subuersio
est illius.’ Deinde ad malum luxurie, iuxta illud salomonis in prouerb.20
vii loquentis de meretrice: ‘Considero,’ inquit, ‘vecordem iuuenem, qui
transit per plateas iuxta angulum et prope uiam domus illius. Et ecce
mulier occurrit illi ornatu meretricio preparata etc.’ Et postea, ‘statim,
’ inquit, ‘sequitur eam quasi bos ductus ad victimam et quasi agnus las-
ciuiens et ignorans, quod ad vincula stultus trahatur, donec transfigat25
sagitta iecur eius uelud si auis festinet ad laqueum et nescit, quod de
periculo anime illius agitur,’ iuxta illud ouidii de fastis vo:

Cum iuuenilibus annis

luxuriant animi corporaque ipsa uigent.

Idem in libro sine titulo io:30

Que bello est habilis, ueneri quoque conuenit etas.

Contra hec duo mala dicitur in ecclesiaste xi: ‘letare iuuenis in adolescen-
cia tua,’ sc. contra malum iracondie tumide, ‘et in bono sit cor tuum in
diebus iuuentis tue,’ sc. contra malum luxurie. unde postea sequitur:
‘Aufer iram a corde tuo et maliciam amoue a carne tua. Adolescencia35
enim et voluptas vana sunt.’ Tercio ad malum tocius dissolutionis et
lasciuie, iuxta illud senece in libro declamationum io: ‘Torpent,’ inquit,           [[37-44]]
‘ingenia desidiose iuuentutis,’ sc. a bono, ‘nec unius honeste rei labore
uigilant . . . Sed cantandi pocius saltandique obscena studia effeminatos
tenent. Denique capillum frangere et ad muliebres blandicias uoces40
extenuare, mollicie corporis cum feminis certare et immundissimis se
mundiciis excolere nostrorum adolescencium specimen est . . . Molles
eneruesque nati in vicio manent, expugnatores aliene pudicicie, negli-
gentes sue.’ Hec seneca. et recte dicit ‘expugnatores aliene etc.,’ quia
non solum concupiscunt, sed eciam concupisci uolunt, iuxta illud ieronimi45

 [[ Print Edition Page No. 136 ]] 
ad domnionem: ‘Non erubescit,’ inquit, ‘iuuenis . . . cuius decore ueneres
fluunt . . . nobilium domus lustrare, matronarum salutacionibus inherere
etc.’ Ad huiusmodi lasciuiam iuuenilem pertinet illud detesta-
bile inuitatorium, uidel. adolescencium se inuicem ad huiusmodi ex-
hortancium50 et prouocancium hoc modo, sicut legitur in libro sapiencie
iio: ‘Venite, inquiunt, et fruamur bonis, que sunt, et utamur creatura
tanquam in iuuentute, celeriter, vino precioso et unguentes nos impleamus
et non pretereat nos flos temporis. Coronemus nos rosis, antequam
marcescant, nullum pratum sit, quod non pertranseat luxuria nostra.
55 Nemo nostrum sit exos luxurie nostre. ubique relinquamus signa letitie,
quoniam hec est pars nostra et hec est sors.’ propter hanc multiplicem
adolescencie pronitatem in malo dicit augustinus in libro de ciuitate dei
xxio: ‘Infancia quidem sine ullo renisu carni subiacet, puericia quoque,
quia nondum ratio pugnam suscipit . . . fere ab omnibus uiciosis delecta-
tionibus60 iacet. verumptamen, quia . . . nondum precepti capax est in-
firmitas mentis, saluatur per sacramenta mediatoris . . . Cum autem
peruentum fuerit ad etatem, que iam preceptum capit et legis imperio
subdi potest, ne ad dampnabilia peccata perducat, bellum contra vicia
suscipiendum acriterque gerendum est. Et siquidem nondum uictori-
arum65 consuetudine roborata sunt, facilius uincuntur ac cedunt. Si
autem uincere consueuerunt et imperare, laboriosa superantur difficultate.
Nec id ueraciter atque sinceriter fit nisi delectacione uere iusticie, que est
in christi fide. Nam si lex iubens assit et spiritus adiuuans desit, per
ipsam prohibicionem desiderio peccati crescente atque vincente reatus
70 eciam preuaricationis accedit. Nonnunquam sane apertissima vicia
quibusdam uiciis occultis superantur, que virtutes esse putantur, in qui-
bus regnat superbia et quedam sibi placendi altitudo ruinosa. Tunc
itaque victa deputanda sunt vicia, cum dei amore vincuntur, qui nonnisi
a deo per mediatorem dei et hominum datur . . . qui factus est particeps
75 mortalitatis nostre, ut nos participes faceret diuinitatis sue. Paucissimi
vero tante felicitatis extant, ut ab ipsa ineunte adolescencia nulla damp-
nabilia peccata conmittant, uel in flagiciis uel in facinoribus uel in
nepharie cuiusquam impietatis erroribus, sed magna spiritus opprimant

 [[ Print Edition Page No. 137 ]] 
largitate, quicquid in eis dominari possit carnali delectatione. Plurimi
uero precepto legis accepto, cum prius viciis preualentibus uicti et pre- 80
uaricatores eius effecti sunt, tunc ad graciam adiutricem confugiunt, qua
fiant et amarius penitendo et uehemencius pugnando quam prius deo sub-
diti et ita victores proposita mente carni.’ Hec augustinus. In quibus,
sc. uerbis, notandum est primo, quod adolescens multo grauius peccat
puero propter liberiorem usum rationis et capacitatem precepti ac pro- 85
hibicionis. Itaque prohibicio auget desiderium peccati, nisi assit gracia
spiritus sancti, iuxta illud ouidii sine titulo libro iiio:           [[87-89]]

Nitimur in uetitum semper cupimusque negata.

Sic interdictis imminet eger aquis.

De hinc eciam quod in quibusdam adolescentibus est continencia superba90
et simulata, qui sc. ideo continent, ut sibi uel aliis placeant. Tales fue-
runt uirgines fatue, que lampades quidem, id est corpora, per continenciam
pura et nitida habuerunt, sed sine oleo, id est consciencie nitore uel cari-
tate. unde beatus bernardus: ‘Caueamus,’ inquit, ‘ne uasorum nostrorum           [[94-98]]
uacuo splendore decepti sero habeamus conqueri, quod lampades nostre95
extinguntur. Ego siquidem reor nec illas quidem accensas fuisse, que
tunc uidebantur extingui, . . . quia nec sumpserunt oleum secum . . . sed
uitrea pocius quam ignea claritate fulgebant.’ Tercio etiam notandum
est in uerbis predictis augustini, quod nullus, precipue adolescens, uere
continens esse potest nisi dono dei. Ideoque precipue in etate tali hac100
de causa insistendum est oracioni, iuxta illud sapientis in libro sapiencie
viii: ‘Puer,’ inquit, ‘eram ingeniosus et sortitus sum animam bonam. Et
cum essem magis bonus, ueni in coinquinatum corpus. Et ut sciui,
quoniam aliter non possum esse continens, nisi deus det, et hoc ipsum
erat sapiencie, scire, cuius esset hoc donum, adij dominum et deprecatus105
sum illum et dixi ex totis precordiis meis: deus patrum meorum etc.’
Quarto eciam notandum est ibi, quod in adolescencia bello ingruente
necesse est omnino uincere aut vinci. Ideo adolescentem oportet armis
spiritualibus accingi, de quibus dicitur ad ephesios vi: ‘Induite uos arma-
turam dei, ut possitis stare aduersus insidias dyaboli.’ Hec armatura,110
que tangitur ibi, est cingulum castitatis, lorica iusticie, calciamentum

 [[ Print Edition Page No. 138 ]] 
boni exempli, scutum fidei, galea spei et gladius oracionis spiritualis, qui
est uerbum dei. In hiis ergo vincere poterit, ut ei merito et illud dici
possit Ia Johanne ii: ‘Scribo uobis, adolescentes, quoniam vicistis malig-
num,’115 vel illud quod postea sequitur: ‘Scribo uobis, iuuenes, quia fortes
estis et uerbum manet et vicistis malignum.’ Fortes utique fuerunt illi
adolescentes, sc. machabei, quando non solum hostes sed eciam semetip-
sos uicerunt, ut legitur II machabeorum vii: ‘Horum enim unus linguam
postulatus ad cruciatum cito protulit et manus constanter extendit atque
120 fiducialiter ait: “E celo ista possideo, sed propter dei leges hec ipsa de-
spicio, quoniam ab ipso ea me recepturum spero.” unde rex et qui cum
ipso erant, mirabantur adolescentis animum, quod tamquam nichil
duceret cruciatum.’ Huiusmodi fortitudo uix et raro inuenitur in seni-
bus, a quibus tamen exemplum dari deberet adolescentibus, sicut fecit
125 ille senex eleazarus, qui pro lege offerens se martyrio, dixisse legitur
ibidem vi: ‘Ego quidem senectute dignus apparebo, adolescentibus autem
exemplum forte relinquam, si prompto animo ac fortiter pro sanctissimis
legibus honesta morte perfungar.’ Quinto eciam notatur, quod adoles-
cens, si forte contigerit eum in pugna succumbere, mox debet ad peni-
tencie130 remedium confugere, sicut fecit adolescencior ille filius, qui ac-
cepta porcione bonorum a patre suo omnia in luxuriis dissipauit et postea
reuertens penituit, ut legitur in luca xv. Quem et pater cum gaudio
suscepit, eumque stola prima et anulo et calciamentis ornauit. In quibus
ornamenta spiritualia designantur, quibus uere penitens tanquam a morte
135 anime resurgens decoratur, sicut ibidem a patre dicitur: ‘Hic filius meus
mortuus erat et reuixit, perierat et inuentus est.’ Hinc et adolescens
filius uidue mortuus suscitatus est a domino, sicut legitur ibidem vii.
Paulus quoque in adolescencia spiritualiter mortuus fuit, cum in necem
stephani consensit, ut legitur in actibus vii. At postmodum resipiscens
140 ad uocem domini resurrexit ita, ut et ipse adolescentem suscitare meru-
erit, ut legitur ibidem xx.

[XXXVI.] De moribus bonis formandis in adolescente. 1

Si autem iuxta uarronem obstupescenda est optimorum morum in           [[2-3]]
puero constancia, multo magis et in adolescente propter etatis feruorem

 [[ Print Edition Page No. 139 ]] 
videtur admiranda, sicut dicit ambrosius super beati immaculati uerbum           [[4-7]]
illud exponens adolescentulus sum ego et contemptus: ‘Rara,’ inquit, ‘est5
in iuuenibus humilitas, ideoque miranda. Dum etas uiget, dum uires
solide, dum sanguis estuat . . . dum debilitas ignoratur, dum leticia fre-
quentatur.’ Idem in eodem: ‘Iuuentus est ad amorem liberior, ad lap-
sum incautior, ad infirmitatem fragilior, ad correctionem durior.’ Idem           [[8-9]]
in libro io de interpellationibus et infirmitate hominis:Consumere,’ inquit,10
‘me uis peccatis adolescencie mee. Pulchre id etatis ad querelam arri-
puit, quia magis ad uicium esse lubricum consueuit. Habet et puericia
innocenciam, senectus prudenciam . . . iuuentus . . . delinquendi uere-
condiam. Adolescencia sola est inualida uiribus, infirma consiliis, uicio
calens, fastidiosa monitoribus, illecebrosa deliciis.’ Hec ambrosius.15
unde salomon in prouerb. xxx: ‘Tria,’ inquit, ‘sunt difficilia michi et
quartum penitus ignoro: viam aquile in celo, uiam colubri super petram,
viam nauis in medio mari et viam uiri in adolescencia.’ Sicut enim
priorum trium non apparent vestigia, sic adolescentis uia hominibus est
ignota. Cum enim tota sit plena periculis et quasi penitus inuia, nulli20
videtur esse peruia. Sic enim difficile est in inuio uiam inuenire, sicut in
igne stare et non conburi uel currere super aquam et non submergi. Et reuera,
sicut patet ex uerbis augustini superius positis, nullus adolescen-
ciam immunis a peccatis transire posset, nisi gracia dei iuuans ac ducens
adesset. Itaque, sicut dicit tullius in libro de officiis iio, ‘prima quidem25
adolescentis conmendacio proficiscitur a modestia, deinde pietate in
parentes, in suos beniuolencia. De hinc etiam facile in optimam partem
cognoscitur, si ad uiros sapientes et claros ac bene consulentes rei publice
se contulerit et cum eis assiduus sit.’ Hec tullius. Cui consonat et
illud ecclesiastici vi: ‘In multitudine presbyterorum,’ id est seniorum pru- 30
dencium, ‘sta et sapiencie illorum ex corde coniungere, ut omnem nar-
racionem dei possis audire etc.’ Super hoc et dominus exemplum pre-
buit adolescentibus, quando duodennis sedit in medio doctorum non
quidem docens, sed audiens et interrogans, ut legitur in luca ii. unde dicit           [[35-41]]
beatus bernardus in quodam sermone: ‘O humilitas uirtus christi . . .35
quantum confundis superbiam nostre uanitatis! Parum aliquid scio uel

 [[ Print Edition Page No. 140 ]] 
pocius michi scire uideor et iam silere non posum, impudenter et impru-
denter me ingerens et ostentans, promptulus ad loquendum, uelox ad
docendum, tardus ad audiendum. christus cum tanto tempore silebat,
40 cum seipsum abscondebat, nunquid inanem gloriam timebat . . . utique
. . . sed nobis, non sibi.’ Hec bernardus. At uero quia pauci mores
habent predictos, sc. expressos in uerbis tullij, idcirco plurimi admoni-
cionibus et increpacionibus et correctionibus in eis debent formari, iuxta
illud uirgilij in georgicis libro iii:

45Hortare uiamque insiste domandi,

dum faciles animi iuuenum, dum mobilis etas.

ut enim ait aristotiles in libro io ethicorum, ‘Differt non parum sic uel sic           [[47-48]]
assuesci a iuuentute.’ et salomon in prouerbiis xxii: ‘Prouerbium est
adolescens iuxta uiam suam, eciam cum senuerit, non recedet ab ea.’
50 unde de uiro in adolescencia non erudito dicitur in Job xx: ‘Ossa eius,’
id est vires anime, ‘implebuntur viciis adolescencie sue.’ Adolescencie
vicia uocantur ossa, quibus etas illa est prona, maximeque luxuria et
lasciuia. De quibus ait tullius in libro de senectute: ‘Adolescentem . . .
probo, in quo est aliquid senile . . . Ac ipsa defectio uirium adolescencie
55 uiciis efficitur sepius quam senectutis, libidinosa enim et uite imperans
adolescencia effetum corpus tradit senectuti.’ Hec tullius. unde
de quibusdam effrenata libidine fruentibus dicitur in naum iii: ‘Corruent
in corporibus suis propter multitudinem fornicacionum meretricis
speciose et grate.’ Et ubi ieronimus Corruent interpretatur, lxxta ponunt
60 infirmabantur. propter hec omnia recte dicitur econtra in trenis iii:
‘Bonum est viro, cum portauerit iugum domini ab adolescencia,’ Itaque
contra tria predicta vicia adolescencie tres virtutes precipue in eis sunt
formande, videl. contra superbam animositatem humilitas, contra
libidinem castitas, contra lasciuiam maturitas. Humilitas formanda est
65 per abiectionem quantum ad affectum, per consultacionem quantum ad
intellectum, per subiectionem, quam parentibus et magistris ac senioribus

 [[ Print Edition Page No. 141 ]] 
debent exhibere, sicut dicit petrus in prima v: ‘Adolescentes, subditi
estote senioribus.’ Hinc et cyprianus martyr in libro de XII abusionibus
seculi inter illa ponit adolescentem sine obediencia et dicit: ‘Sicut in senibus
sobrietas et morum perfectio requiritur, sic ab adolescentibus obsequium 70
et subiectio . . . rite debetur . . . Alioquin quomodo in senectute
honoratus apparebit, qui discipline laborem in adolescencia non sustinuerit?
’ Hec cyprianus. Hinc et beatus bernardus in sermone de
circoncisione domini:
‘Eligat,’ inquit, ‘ . . . homo fidelis subiectus esse
magistro, sub quo voluntas eius frangatur et obediencie freno concupiscencia 75
reprimatur, sitque quod ait propheta, imposuisti homines super
capita nostra.
Nec est dedignandum seruo, quod processit in domino,
siquidem non est seruus maior domino suo. Ipse namque cum iam etate
et sapiencia . . . apud deum et homines creuisset, cum iam duodennis . . .
in ierusalem remansisset, a beata uirgine et ioseph . . . in medio doctorum 80
audiens illos et interrogans inuentus . . . descendit cum illis
et erat illis subditus. Et tu ergo propter illum subditus esto.’ Formanda est eciam
per consultacionem, qua debent a senioribus et magistratibus consilia requirere
et eis humiliter acquiescere, secundum illud deuteronomii xxxii:
‘Interroga patrem tuum et annunciabit tibi maiores tuos et dicent tibi.’85
Dicit eciam sydonius in epistolari suo, libro iii, quod ‘plurimum laudis
iuuenes moribus suis applicant uel acquirunt, quociens de negociorum
meritis ambigentes ad peritorum consilia recurrunt.’ propter humilitatis
huiusmodi defectum amisit roboam filius salomonis pro maiori parte
regnum, ut legitur in III Regum xii. Dereliquit enim consilium senum et 90
adhibuit adolescentes, qui nutriti fuerant cum eo et assistebant illi, ac
de consilio eorum uoluit aggrauare iugum super populum. Et ideo decem
tribus recesserunt ab eo. unde dicitur de salomone in ecclesiastico xlvii,
quod ‘dereliquit post se minutum prudencia roboam, qui auertit gentem
consilio suo.’ Hinc eciam dicitur in eodem x: ‘Sedes ducum superborum 95
destruxit deus et sedere fecit mites pro eis.’ Similiter castitas
per alia duo formanda est, sc. per uerecondiam et sobrietatem. Et hoc
contra duo mala, quibus periclitatur castitas, sc. etatis feruorem et uite

 [[ Print Edition Page No. 142 ]] 
uoluptatem. Nam de adolescencie feruore dicit ieronimus ad furiam           [[99-102]]
100 de seruanda uiduitate: ‘Non ethnei ignes, non uulcania tellus, non ueseuus
et olimpus tantis ardoribus estuant, ut iuueniles medulle plene et dapibus
inflammate.’ Hunc ardorem moderatur verecondia, que procacitati est
contraria. Nam ardore luxurie estuantes solent esse procaces ad rogan-
dum uel eciam rapiendum mulieres. verecundia uero utrumque cohibet,
105 de qua dicit seneca lucilio: ‘verecundia bonum in adolescente signum est.’
Hinc et ambrosius in libro de officiis io:Sicut in senibus,’ inquit, ‘gratuitas
et in iuuenibus alacritas, sic in adolescentibus uerecundia uelud quadam
nature dote conmendatur . . . Hec in ipso corporis motu, gestu et in-
cessu tenenda est, habitus enim mentis cernitur in statu corporis . . . et
110 vox quedam est animi corporis motus . . . In ipso quoque corporis de-
core uerecundia plus eminet, ita tamen, ut ipsum decus non sit effectum
sed naturale, simplex, neglectum pocius, quasi expetitum. Sane siquid           [[114-115]]
in natura uicij est, ars emendet.’ Hec ambrosius. De vite uoluptate
in cibis et potibus ac similibus dicit beatus bernardus, quod ‘periclitatur
115 castitas in deliciis, sicut et pietas in negociis.’ Ideo dicit ieronimus ubi
supra: ‘Quicquid seminarium est uoluptatum, venenum puta . . . Nichil           [[115-118]]
enim sic inflammat corpora membraque titillat genitalia sicut cibus in-
digestus ructusque conuulsus.’ Idem: ‘uentrem cibo distentum et uini
potacionibus irrigatum uoluptas genitalium sequitur et per membrorum           [[118-120]]
120 ordinem ordo viciorum est.’ Hanc uoluptatem moderatur sobrietas, de
qua dicitur ad tytum iio: ‘Iuuenes hortare, ut sobrij sint.’ Denique
maturitas similiter per duo formanda est, sc. per grauitatem et taciturni-
tatem. Et hoc contra duo mala, que sunt in lasciuia, sc. insolencia ges-
tuum et leuitas uerborum. Est enim grauitas virtus, qua quis actionum
125 ac motuum suorum impetus regens ac moderans ad conpetentem moram
et maturitatem reducit. unde psalmista, ‘In populo,’ inquit, ‘graui           [[128-129]]
laudabo te.’ Et hoc multum decet adolescentes, ut, quod in senibus est
ex debilitate, sit in eis ex uirtute, iuxta illud tullij in libro de senectute:           [[129-132]]
‘Adolescentem,’ inquit, ‘probo, in quo est aliquid senile.’ Hinc et am-
brosius130 super beati immaculati:Etates,’ inquit, ‘maturitatis precurrit
quisquis in adolescencia positus senilem grauitatem induit et iuueniles

 [[ Print Edition Page No. 143 ]] 
animos veterana quadam continencia regit . . . atque conponit.’ huius-
modi grauitas uel maturitas est in eis quasi auctoritas. unde apostolus
scribit thymotheo: ‘Nemo adolescenciam tuam contempnat,’ hoc est,
talem te exhibe, ut nemo propter etatem illam audeat te contempnere.135
Hinc et ieronimus neopocianum super hoc conmendat, scribens ad heliodorum:           [[136-140]]
Neopocianus,’ inquit, ‘iuuenis . . . curam habuit . . . ut nul-
lam in se daret fabulam rumoris obsceni, ut, qui mordebantur ad eius
etatem, stuperent ad continenciam . . . Hilaritatem frontis temperabat
grauitate morum et in risu gaudium intelligeres, non cachinnum.’ Hec140
ieronimus. Porro maturitas est virtus, qua cum quadam animi fruc-
tuosa quiete quis a uerbis non solum fedis aut superfluis sed eciam utili-
bus se temperat, iuxta illud psalmi: ‘Obmutui et humiliatus sum et silui a
bonis.’ Hec quoque maxime decet adolescentem ad reprimendum in eo
garrulitatem atque presumptionem. unde dicitur in ecclesiastico xxxii:145
‘Adolescens, loquere in tua causa uix cum necesse fuerit. Si bis interro-
gatus fueris, habeat capud responsum tuum. In multis esto quasi in-
scius et audi tacens simul et querens. In medio magnatorum non pre-
sumas et ubi sunt senes, non multum loquaris.’ hinc et exemplum de
christi adolescentis taciturnitate induximus paulo ante. Sicut ergo dicit150
ambrosius ubi supra, ‘dum etas in adolescente uiget, dum sanguis estuat,           [[151-153]]
dum debilitas ignoratur, dum leticia frequentatur, grandis morum est
assuefacienda maturitas, quo natura vincatur.’ Et huiusmodi mores di-
lexisse uidetur dominus in adolescente illo, de quo dicitur in marcho x:
‘Jesus autem intuitus eum, dilexit illum.’ verum nullus potest ad hoc155
ueraciter informari uel reformari nisi custodiendo et implendo mandata
dei, iuxta illud psalmi: ‘In quo corrigit adolescencior viam suam in cus-
todiendo sermones tuos.’ In hoc autem defecit idem adolescens, qui
audito consilio domini de omnibus pro ipso relinquendis abiit merens; erat
enim multas possessiones habens, sicut legitur ibidem. Non ergo custodiuit160
illud preceptum domini, quod habetur in luca xii: ‘videte et
cauete ab omni auaricia etc.’ Porro ad informationem morum in adolescencia
multum valet triplex memoria, sc. senectutis et mortis et futuri
iudicii aduentus. Senectutis, inquam, quia tunc non potest homo de

 [[ Print Edition Page No. 144 ]] 
165 facili mores nouos et insuetos induere, sicut nec senex equus freno assues-
cere. unde seneca lucilio, ‘Iuueni,’ inquit, ‘est parandum, seni utendum.’           [[166]]
hinc etiam in ecclesiastico xxv dicitur: ‘Que in iuuentute tua non congre-
gasti, quomodo inuenies in senectute tua.’ Ideo optimum est deo in iuuentute
seruire ac mores bonos induere, quod est hostiam deo fortem ac
170 pinguem offerre. Alioquin, ut legitur in malachia i: ‘maledictus dolosus,
qui habet masculum in grege suo et uotum faciens immolat debile domino.’
Nam, ut dicit ambrosius ubi supra, ‘quid potest habere laudis, si corpus           [[172-175]]
voluptatibus effetum et iam senectutis gelu frigidum ad sera deuotionis
officia deposito iam seniorum uigore conuertat. Non est enim corona,
175 nisi ubi fuerit difficilis lucta.’ Hec ambrosius. Et utique cum nemo
possit duobus dominis seruire, multo melius et utilius et honestius est
homini priores annos suos consumere in seruicio dei quam in seruicio
mundi uel carnis uel dyaboli. unde salomon in prouerbiis v: ‘Ne des,’
inquit, ‘alienis honorem tuum et annos tuos crudeli,’ sc. dyabolo, ‘ne
180 forte impleantur extranei viribus tuis et labores tui sint in domo aliena
et gemas in nouissimis, quando consumpseris carnes tuas et corpus tuum
et dicas: “Cur detestatus sum disciplinam et increpacionibus non acqui-
euit cor meum, nec audiui uocem docencium me et magistris non inclinaui
aurem meam.” ’ Honorem uocat uel diuinam ymaginem uel iuuentutis
185 florem uel eciam graciam baptismalem, quem iuuenis uendit, dum eum
pro peccati uoluptate exponit. Sicque uiribus eius, id est operibus virium
anime et corporis implentur extranei, id est delectantur et saciantur de-
mones a uita eterna alieni, secundum illud osee vii: ‘Comederunt alieni
robur eius et ipse nesciuit. Et tunc gemit in nouissimis,’ id est in senio uel
190 senectute, ‘quando iam pre debilitate et insuetudine nichil boni potest
incipere.’ Ideo dicit ouidius in libro de arte iii:           [[191-196]]

Dum uires annique sinunt, tolerate labores.

iam veniet tacito curua senecta pede.

. . .

195venture memores iam nunc estote senecte,

sic nullum vobis tempus abibit iners.

verum ut dicit tullius in libro de senectute, ‘in studiis laboribusque iu-
 [[ Print Edition Page No. 145 ]] 
non intelligitur, quando uel quomodo senectus obrepit. Ita
sensim absque sensu etas senescit, nec subito frangitur, sed diuturnitate
extinguitur.’ Dicit eciam tibullus libro iio:

Sepe quidem cani nigros lesere capillos.200

Hinc et ouidius sine tytulo libro io:           [[201-203]]

labitur occulte fallitque uolubilis etas,

et celer admissis labitur annus equis.

ad hoc etiam est utilis memoria mortis, iuxta illud ecclesiastici vii: ‘Me-
morare nouissima tua et in eternum non peccabis.’ ut enim dicit gregorius205
in moralibus libro xvi, ‘que sit carnis substancia, testantur sepulcri . . .
Nilque sic ad eius desiderium edomandum valet, quam ut quisque hoc,           [[211-212]]
quod diligit uiuum, quale sit mortuum, penset.’ Hec gregorius. Neque
uero sibi iuuenis blandiatur de longiori vita, quoniam in hac vita mortali
non potest esse nisi stulta confidencia. ut enim in prosologion dicit210
Anselmus, ‘nichil morte cercius, sed nichil hora mortis incercius,’ et am-           [[211]]
brosius, ‘Mors est,’ inquit, ‘iuuenibus in insidiis, que senibus est in ianuis.’
unde seneca ad lucilium, ‘Junior,’ inquit, ‘es; quid refert? . . . Incertum
est, quo te loco mors exspectet. Itaque tu illam in omni loco exspecta.’
ideo dicit tullius ubi supra: ‘Meditatum esse debet ab adolescencia, ut215
mortem negligamus. Sine qua meditatione nemo tranquillo animo potest           [[213-214]]
esse, cum certissime sit moriendum, et quo tempore sit incertum.’ Hoc
est quod dicitur in iob xxxi: ‘Nescio, quamdiu subsistam et si post modi-
cum tollat me factor meus.’ Hinc eciam dicitur in ecclesiaste ix: ‘Nescit           [[215-217]]
homo finem suum, sed sicut pisces capiuntur hamo et sicut aues non prehenduntur220
laqueo, sic capiuntur homines tempore malo, cum eis extimplo
supervenerit.’ Ideo dicit tullius in libro de senectute:Frustra sperat
adolescens uel promittit se diu victurum . . . Quid enim stulcius quam
incerta pro certis habere? . . . Quid eciam quod illa etas multo plures
quam senectus habet mortis casus? Facilius enim in morbos adolescentes225
incidunt, grauius egrotant, tristius curantur . . .’ In hoc etiam ‘melioris

 [[ Print Edition Page No. 146 ]] 
conditionis est senex, quia, quod sperat adolescens, ipse consequtus est,
ille uult diu uiuere, iste diu vixit . . . Quamquam . . . michi quidem nec
diuturnum videtur, quicquam in quo est aliquid extremum. Cum enim
230 id aduenit, tunc id quod preteriit, effluxit; hoc tantum remanet, quod
virtute et recte factis quisque consequtus est . . . Mors eciam contingit
adolescentibus aduersante et repugnante natura . . . et ideo grauis, seni-
bus vero uenit tanquam sponte, nulla ui adhibita, et ideo leuis. Sicut
ergo poma ex arboribus, si cruda sunt, ui auelluntur, si matura et cocta,
235 decidunt. Sic vis adolescentibus uitam aufert, senibus maturitas.’ Hec
tullius. propter hec omnia dicitur in ecclesiaste xii: ‘Memento creatoris
tui in die iuuentutis tue, antequam veniat tempus afflictionis etc.’ ubi
tanguntur et inconmoda senectutis et afflictio mortis. Porro de tercio,
sc. de memoria futuri iudicii, in ecclesiaste xi, postquam dixit salomon,
240 quod in futuro vanitatis arguentur preterita, loquens assertiue statim
subiungit, loquens yronice: ‘letare ergo iuuenis et in adolescencia tua et
sit cor tuum in diebus iuuentutis tue et ambula in viis cordis tui et intuitu
oculorum tuorum et scito, quod pro omnibus hiis adducet te deus in
iudicium.’ Et quia uie cordis adolescentis peruerse due sunt, ut dictum
245 est supra, sc. animositas iraconda et uoluptas lasciua, protinus adiungit:
‘Aufer iram a corde tuo et amoue maliciam a carne tua.’ Malicia si-
quidem culpe, id est uoluptas carnalis, amouenda est per maliciam pene,
per castigationem carnis, iuxta illud ecclesiastici xi: ‘Malicia hore obli-
uionem facit luxurie maxime.’

[XXXVII.] De institucione coniugalis uite. 1

Quia uero, sicut predictum est, in etate adolescencie maxime ingerere
solet auctor concupiscencie, regendus est impetus ille conubij lege, iuxta
illud apostoli Ia ad corinthios vii: ‘propter fornicationes,’ inquit, ‘unusquisque
5 uxorem suam habeat. melius est enim nubere quam uri.’ unde
salomon in prouerbiis v: ‘letare,’ inquit, ‘cum muliere adolescencie tue,’
id est cum illa quam in adolescencia tua duxisti, tam caste conuersare, ut

 [[ Print Edition Page No. 147 ]] 
aliam non cognoscas ipsa viuente.’ unde et paulo post: ‘Quare,’ inquit,
‘seduceris, fili mi, ab aliena et foueris in sinu alterius,’ sc. ei adherendo,
‘cum tue proprie iungi possis absque peccato.’ ut enim dicit augustinus 10
libro ix super genesim,uterque sexus propendens in ruinam turpitudinis
recte excipitur honestate nupciarum, ut, quod potuisset esse sanis officium,
sit egrotis remedium.’ Itaque iuuenis uel adolescens, qui pro etatis
congruencia coniugium initurus est, de coniugali statu instruendus est.
Et maxime de tribus, videl. de ducenda uxore, de suscipienda prole, de15
regimine domus atque familie. Super primo in duobus adhibenda est
discrecio, sc. in uxoris accepcione consideranda sunt, sc. qualis ducatur
et qua intencione. Ideo inquam qualis, quia bona uxor, ut dicit phi-
losophus, rara auis est in terris. unde salomon in ecclesiaste vii, ‘virum,’
inquit, ‘unum de mille repperi, mulierem ex omnibus non inueni.’ Ideo20
dicitur in prouerbiis xix: ‘Domus et diuicie dantur a parentibus, a domino
autem proprie uxor prudens.’ Et in eodem xxxi: ‘mulierem fortem quis
inueniet? procul et de ultimis finibus precium eius.’ propter hoc etiam
dicitur in eodem xviii: ‘Qui inuenit mulierem bonam, inuenit bonum,’ sc.
quod rarum est et carum. Ideo merito reputanda est inuentio, recteque25
in eligenda uxore diligens adhibenda est prouisio, ne contingat errare in
eo quod postea non possis emendare. Nam ut dicit theophrastus in           [[27-30]]
aureolo, nulla est iam uxoris coniuncte probatio, ‘sed qualisconque obue-
nerit, est habenda et iugiter retinenda, etiam si iraconda, si fatua, si de-
formis, si superba, si fetida,’ et ut dicit fulgencius in libro nicologiarum io,30
sicut nichil benigna utilius coniuge, sic nichil infesta crudelius muliere.
Quantum enim sapiens pro uiri salute suam opponit animam pignori,
tantum maligna ad mortem mariti eciam vitam suam reputat nichili.
Ergo coniunx quanto est iure coniunctior, tantum est ad morum dulcedine
mellea aut felle malicie toxica. Est quippe aut perpetuale refugium aut35
perhenne tormentum.’ Hec fulgencius. Bona siquidem uxor uirum miti-
gat iratum et ideo proprie dicitur mulier quasi molliens herum. unde

 [[ Print Edition Page No. 148 ]] 
dicitur in ecclesiastico xxvi: ‘gracia mulieris sedule delectabit virum suum
et ossa ipsius impingabit.’ Errantem quoque corrigit et auersum a deo
40 conuertit, iuxta illud apostoli prima ad corinthios vii: ‘Sanctificatus est
uir infidelis per mulierem fidelem.’ Super hoc in beata cecilia habetur
exemplum, que sponsata mox sponsum conuertit ad christum. unde de
tali dicitur in prouerbiis xii: ‘Mulier diligens corona est viro suo.’ Et
quoniam hec et alia plura bona facit uxor bona marito, ideo dicitur in
45 ecclesiastico xxvi: ‘mulieris bone beatus vir.’ Et post, ‘pars bona mulier
bona.’ Econtra uero dicit alibi scriptura: ‘Tria expellunt hominem de
domo, fumus, stillicidium et mala uxor.’ hinc et in ecclesiastico dicitur
xxv: ‘Conmorari leoni et draconi placebit quam habitare cum muliere
nequam.’ Considerandum est etiam, qua intencione ducenda sit, ut
50 uidel. non causa luxurie sed prolis procreande uel fornicationis euitande.
ut enim dicit augustinus in libro de bono coniugali, ‘decus coniugale
castitas est procreandi ac fides reddendi carnalis debiti.’ Super hoc ex-
emplum habetur in thobia iuniore, cui dictum est ab angelo, sicut legitur
in thobia vi: ‘Hii, qui coniugium ita suscipiunt, ut deum a se et a sua
55 mente excludant et libidini sue vaccent, sicut equus et mulus, quibus
non est intellectus, in hiis habet potestatem demonium. Tu autem cum
acceperis eam, per tres dies continens esto ab ea etc.’ et post ibidem viii
legitur idem thobias in oracione sua dixisse domino: ‘Tu scis, domine,
quia non luxurie causa accipio sororem meam, sed sola posteritatis di-
lectione,60 in qua benedicatur nomen tuum in secula seculorum.’ Similiter
in uxoris cohabitacione duo sunt attendenda, videl. qualiter diligenda
sit et qualiter tractanda. diligenda est enim pudice tanquam uxor, non           [[63-64]]
tanquam adultera, sicut alias dictum est supra iuxta illud sexti pytagorici
in sentenciis: ‘Adulter,’ inquit, ‘est in uxorem propriam amator ardencior.’
65 In aliena quippe uxore turpis est omnis amor, in sua nimius. Super hoc
narrat Jeronimus contra iouinianum: ‘Refert,’ inquit, ‘seneca se cog-
nouisse quemdam hominem ornatum, qui exiturus in publicum fascia           [[66-76]]
uxoris pectus colligabat et ne puncto quidem hore presencia eius carere

 [[ Print Edition Page No. 149 ]] 
poterat. Pocionem quoque nullam nisi tactis alterius labiis vir et uxor
hauriebant et alia non minus inepta, in que improuida uis ardentis amoris70
erumpebat, faciebant. origo quidem amoris honesta erat,’ quia sc. con-
iugalis, ‘sed magnitudo deformis. Nichil autem interest, ex qua honesta
causa quis insaniat . . . Sapiens ergo iudicio debet amare coniugem, non
affectu . . . Nichil enim est fedius quam uxorem amare quasi adulteram
. . . Sed o rem improbam! Idem illis pudiciciam precipiunt, qui et75
auferunt. Itaque cito eiusmodi nupcias soluit sacietas.’ Hec ieronimus.
Tractare quoque debet eam honorifice et caste, secundum illud apostoli
ad hebreos xiii: ‘honorabile sit connubium in omnibus et thorus immacu-
latus.’ Honorifice, inquam, debet illam tractare, sc. ut non habeat illam
uilem quasi famulam, sed honorabilem quasi sociam. Propter hoc enim80
dicitur, mulier non facta esse de capite uel pedibus uiri sed de latere, ut
per hoc detur intelligi, quod nec domina, nec ancilla, sed socia debet esse.
Caste quoque debet illam tractare, sc. ut nec loco nec tempore nec modo
indebito uelit cum ea carnalem copulam exercere. unde dicit petrus in
prima iii: ‘viri, cohabitate uxoribus uestris secundum scienciam, quasi85
infirmiori uasculo muliebri imparcientes honorem tanquam et coheredibus
gracie uestre.’ Secundo, in quo debet instrui, sc. de prolis suscepcione,
sciendum quod ad hoc precipue debet tendere et in eius acceptione et in
eius carnali cohabitacione, sicut dictum est supra de thobia iuniore, quo-
niam hec prima et precipua fuit causa in matrimonij institucione scriptura90
dicente in genesi i: ‘masculum et feminam creauit eos, benedixitque
illis deus et dixit: “Crescite et multiplicamini etc.” ’ Et post in sequenti
capitulo, ‘Non est,’ inquit, ‘bonum hominem esse solum; faciamus ei
adiutorium simile sibi,’ sc. ad procreacionem liberorum. Itaque, sicut
dicit augustinus contra faustum, ‘Lex eterna conseruando naturali consulens95
ordini non ut saciende libidini seruiatur, sed ut saluti generis pro-
spiciatur ad prolem tantummodo propagandam mortalis carnis dominatu
racionis in concubitum sinit relaxari. unde et abraham nature ordinem
seruans etiam cum ancille conmisceretur, nichil aliud agebat, nisi ut homo

 [[ Print Edition Page No. 150 ]] 
100nasceretur.’ hec augustinus. In prole ergo, sicut dicit augustinus idem
super genesim, ‘recte attenditur, ut amanter suscipiatur, benigne nutri-
atur, religiose educetur.’ De dilectione bone uxoris et prolis intelligitur
illud salomonis in prouerb. quinto: ‘Cerua karissima et gratissimus hyn-
nulus,’ hoc est, illa coniunx karissima tibi habeatur, que sic fornicatores
105 sicut cerua serpentes prosequitur. Et filius ex illa natus castitatis amator
sit tibi gratissimus, qui ad modum hynnuli ad bona est agilis, uisu fidei
perspicax, uirtutum uarietate distinctus. De hiis autem ac ceteris, que
pertinent ad bona coniugij, plenius dictum est superius in secundo huius
operis libro, ubi actum est de reuerencia huius sacramenti. Porro de
110 tercio, in quo debet adholescens nupturus instrui, hoc est de regimine
domus ac dispensatione familie siue personarum ac rerum familiarium,
ante omnia sciendum, quod bonus paterfamilias domum suam totamque
familiam suis utique bonis moribus et actibus pocius quam preciosis
materiebus aut speciebus illustrat et ornat, sicut etiam ex philosophorum
115 dictis liquido constat. verbi gracia Tullius de officio i: ‘Ornanda est dig-
nitas domo, non ex domo tota querenda est, nec domo dominus, sed
domino domus honestanda est.’ Item seneca in libro de quatuor uirtuti-
salubriter . . . habita, nec dominum uelis esse notum a domo, sed
domum a domino.’ Idem ad lucillium epistola va: ‘Qui domum intrauerit,           [[119-122]]
120 nos pocius miretur quam supellectilem nostram. Magnus ille est, qui
fictilibus sic utitur quomodo argento, nec ille minor est, qui sic argento
utitur quomodo fictilibus.’ hec seneca. Econtra uero dicit tullius sa-           [[122-123]]
lustio: ‘Non est quicquam turpius domui tue quam tuipse.’ uerum ut
dicit valerius maximus libro ii: ‘Quid prodest foris esse strenuum, si domi
125 male uiuitur.’ Quorum enim opera splendorem suum procul obtinuisse
uidentur, eorum dignitatem indignum est ac deforme domi collabi.
Circa personas debet attendere, ut domesticos diligat et promoueat, iuxta
illud apostoli in prima ad thymotheum v: ‘Si quis suorum et maxime
domesticorum curam non habet, fidem negauit et est infideli deterior,’ et
130 illud ecclesiastici iiii: ‘Noli esse quasi leo in domo tua, euertens domesticos

 [[ Print Edition Page No. 151 ]] 
tuos.’ Extraneos autem hylariter ac curialiter recipiat, iuxta illud apos-
toli ad romanos xii: ‘hospitalitatem sectantes,’ et illud ad hebreos xiii:
‘Caritas fraternitatis maneat in uobis, per hanc enim placuerunt quidam
angelis hospicio receptis.’ hinc et tullius ubi supra: ‘In domo,’ inquit,           [[134-139]]
‘hominis clari hospites multi recipiendi sunt et admittenda hominum mul- 135
titudo cuiusque generis atque adhibenda est cura largitatis. Aliter nimi-
rum ampla domus sit dedecori, si est in ea solitudo, et maxime, si sub alio
domino solita est frequentari. Odiosum est enim, cum a pretereuntibus
dicitur: “O domus antiqua, heu quam dispari domino dominaris.” ’
Idem ibidem libro ii, ‘Decorum est,’ inquit, ‘valde domos illustrium uirorum 140
illustribus hospitibus patere.’ hec tullius. Et uocantur illustres
uiri non modo diuiciis et potencia uel honore seculi prediti sed magis
iusticia et bonitate conspicuj, etiam si pauperes sint et abiecti. unde
lactancius in libro de uero cultu: ‘Non,’ inquit, ‘illustribus,’ id est diuitibus           [[144-147]]
ac potentibus in seculo, ‘debet patere domus iusti et sapientis sed humili- 145
bus et abiectis . . . Nichil enim est a uiro iusto faciendum, quod non sit
beneficium. Beneficium autem, si refertur, interit ac finitur.’ hec ille.
cui consonat illud in euangelio dictum a domino luce xiiii: ‘Cum facis
prandium aut cenam, noli uocare amicos tuos neque vicinos diuites, ne
forte et ipsi reinuitent te et fiat tibi retribucio. Sed cum facis conuiuium,150
uoca pauperes, debiles, cecos, claudos, et beatus eris, quia non habent
unde retribuere tibi. Retribuetur enim tibi in retributione iustorum.’
Denique circa rei familiaris administracionem instruendus est, ut res
ipsas siue possessiones temporales sollerter ac fideliter multiplicet, caute
conseruet, prudenter dispenset.155

[XXXVIII.] De illo qui uoluerit continere. 1

Porro, si aliquis adholescencium inspiratus a deo uoluerit continere uel
eciam religionem ingredi, non debet a parentibus prohiberi, iuxta illud
salomonis in prouerb. iii: ‘Noli prohibere bene facere eum, qui potest: si
uales, et ipse bene fac.’ ut enim ait apostolus in Ia ad corinthios vii:5
‘bonum est homini mulierem non tangere,’ et paulo post, ‘volo autem,’

 [[ Print Edition Page No. 152 ]] 
inquit, ‘omnes homines, sicut me ipsum esse,’ sc. uirgines. Sed forte
obiciet aliquis, sicut refert ieronimus libro i contra iouinianum: ‘Si omnes,’           [[8-12]]
inquit, ‘uirgines fuerint, quomodo stabit genus humanum?’ At inquam,
10 ‘noli metuere, ne omnes fiant uirgines, quia res difficilis est uirginitas et
ideo rara. Si omnes esse uirgines possent, nunquam dominus diceret,
qui potest capere, capiat.’ hec ieronimus. Illis ergo, qui conmode ualent
et uolunt continere, non expedit nubere, sed pocius sic permanere, iuxta
illud apostoli, ubi supra: ‘bonum est illis, si sic permanserint sicut et ego.’
15 Et hoc propter duo, videl. propter gloriam uirginitatis et propter incom-
moda uite coniugalis. virginitas enim meriti et premij magnam prero-
gatiuam non solum habet nunc in nouo testamento, sed etiam habuit
quondam in ueteri iam humano genere multiplicato. unde ieronimus ad           [[18-25]]
eustachium: ‘Olim,’ inquit, ‘benediccio sola liberorum erat . . . cum adhuc
20 orbis uacuus esset, . . . paulatim uero segete increscente messor immissus
est. Itaque uirgo fuit helyas, uirgo helyseus, uirgines quoque multi filij
prophetarum . . . Jeremias eciam propinqua captiuitate uxorem pro-
hibetur accipere . . . Id ipsum et aliis uerbis loquitur apostolus dicens:
“ . . . Tempus breue est; reliquum est, ut hij qui habent uxores sint
25 tanquam non habentes.” ’ Hec ieronimus. Sic ioseph et beata uirgo se
habuerunt, qui licet matrimonio coniuncti tamen uirgines pariter per-
manserunt. unde idem ieronimus contra heluidium: ‘Tu,’ inquit, ‘mariam           [[27-31]]
dicis uirginem non permansisse, ego michi plus uendico etiam ioseph
uirginem per mariam fuisse, ut ex uirginali coniugio nasceretur filius
30 uirgo . . . Et cum maria uirgo permansit, qui domini pater appellari
meruit.’ hec ieronimus. Johannem quoque pre ceteris apostolis di-
lectum uolentem nubere dominus uocauit de nupciis, ut ipsum uirginem
uirgo sequeretur ac prerogatiuam acciperet in premio uirginitatis. De
qua, sc. prerogatiua, plenius dicetur infra. Porro incommoda nupciarum
35 multa sunt et a multis bonis impediunt. primo quidem a seruicio dei
propter sollicitudinem seculi, iuxta illud apostoli Ia ad corinthios vii: ‘Qui
sine uxore est, sollicitus est, que sunt domini, quomodo placeat deo. Qui
autem cum uxore est, solicitus est, que sunt mundi, et diuisus est.’

 [[ Print Edition Page No. 153 ]] 
Propter hoc etiam in occidentali ecclesia ministri in sacris ordinibus con-
stituti prohibentur nubere, ut dei seruicio libere possint uacare. De hinc40
etiam impedit a studio sapiencie, propter quod et antiqui philosophi
maluerunt continere quam nubere. unde ieronimus contra iouinianum:           [[42-46]]
‘Epycurus etiam,’ inquit, ‘uoluptatis assertor . . . raro dicit sapientibus
ineunda esse coniugia, quia multa nupciis admixta sunt incommoda . . .
Graue quoque esse uiro sapienti uenire in dubium, utrum bonam an45
malam ducturus sit.’ Fertur et aureolus theofrasti liber de nupciis, in           [[46-112]]
quo querit, ‘an uiro sapienti uxor ducenda sit. Et cum definisset, si pulcra esset, si
bene morata, si honestis parentibus, si ipse quoque sanus
ac diues sit, sapientem aliquando matrimonium inire statim intulit. hec
raro in nupciis uniuersa concordare. Non est igitur,’ inquit, ‘uxor ducenda 50
sapienti. Primum enim ex hoc patet impediri studia philosophie, nec
posse quemquam libris et uxori pariter inseruire. Multa etiam posse,
que matronarum usibus necessaria sunt, aurum uidel., gemme, variaque
suppellex ac preciosas vestes. Deinde per totas noctes contra uirum gar-
rule questiones. “Illa,” inquit, “in publicum procedit ornacior, hec ho- 55
noratur ab omnibus, ego in conuentu feminarum misella despicior. Cur
aspiciebas uicinam, quid cum ancillula loquebaris, de foro ueniens quid
attulisti? . . . ” denique alterius amorem suum odium suspicatur . . .
Attendenda est semper eius facies et pulcritudo laudanda, ne si alteram
aspexeris, se exstimet displicere. vocanda est domina, celebrandus na- 60
talis eius, iurandum per salutem illius et ut sit superstes, orandum.
Honoranda nutrix eius et gerula, seruus paternus et alunpnus et formosus
assecla et procurator calamistratus . . . sub quibus nominibus adulteri
delitescunt . . . Si totam ei domum commiseris, seruiendum est. Si
aliquid arbitrio tuo reseruaueris, fidem sibi haberi non putabit et in odium65
uertetur ac iurgia, et nisi cito consulueris, anus uenena parabit. Aurifices
. . . et institores . . . sericarum uestium si intromiseris, periculum
est pudicicie, si uero prohibueris, iniuria suspicionis. verum quid prodest
etiam diligens custodia, cum uxor seruari impudica non possit, pudica non

 [[ Print Edition Page No. 154 ]] 
70 debeatur? Infida enim custos est castitatis necessitas et illa uere pudica
dicenda est, cui licuit peccare . . . sed noluit; pulcra cito adamatur, feda
facile concupiscit. Difficile custoditur, quod plures amant. Molestum
est possidere, quod nemo habere dignetur. Minore tamen miseria de-
formis habetur quam formosa seruatur. Nichil tutum est, in quo
75 tocius populi uota suspirant. Alius forma, alius ingenio, alius fascenninis,
alius liberalitate solicitat. Aliquo modo . . . expugnatur, quod
undique lacessitur. Quod si propter dispensacionem domus et languoris
solacia et fugam solitudinis ducuntur uxores, multo melius seruus fidelis
dispensat obediens auctoritati domini et disposicioni eius obtemperans
80 quam uxor, que in eo se exstimat dominam, si aduersus uiri faciat uolun-
tatem, id est quod placet, non quod iubetur. Assidere autem egrotanti
magis possunt amici uernule beneficiis obligati quam illa, que nobis im-
putet lacrimas suas et hereditatis spe uendat ingluuiem et sollicitudinem
iactans languentis animum . . . conturbet. Quod si languerit, coegro-
tandum85 est et nunquam ab eius lectulo recedendum. Aut si bona fuerit
et suauis uxor, que tamen rara auis est, cum parturiente gemimus, cum
periclitante torquemur. Sapiens autem nunquam solus esse potest, habet
enim secum omnes, quicunque sunt, quicunque fuerunt boni et animum
eorum, quoconque uult, transfert . . . Nunquam minus solus erit quam
90 cum solus fuerit. Porro causa liberorum uxorem ducere, ut uel nomen
nostrum non intereat uel habeamus senectutis presidia et certis utamur
heredibus, stolidissimum est. Quid enim ad nos pertinet recedentes e
mundo, si nomine nostro alius non uocetur, cum et filius non statim patris
uocabulum referat et innumerabiles sint qui eodem appellantur nomine?
95 Aut que senectutis auxilia sunt nutrire domi, qui aut prior te forte moriatur
aut peruersis moribus sit aut certe cum ad maturam etatem uenerit,
tarde ei uidearis mori? Heredes autem meliores et cerciores sunt amici
et propinqui, quos iudicio eligas quam quos uelis nolis, habere cogaris.
Licet certa hereditas sit, melius est, dum uiuis, bene uti substancia tua
100 quam tuo labore quesita in incertos usus relinquere. Hec et huiusmodi

 [[ Print Edition Page No. 155 ]] 
theofrastus disserens quem non suffundat christianorum, quorum con-
uersacio in celis est? . . . Cicero quoque rogatus ab hircio, ut post re-
pudium terencie sororem eius duceret, omnino facere supersedit, dicens
se uxori non posse et philosophie pariter operam dare . . . Gorgyas
rethor librum pulcherrimum de concordia grecis tunc inter se dissidentibus105
recitauit olympie. Cui melancius inimicus eius, “hic nobis,” inquit, “de
concordia precipit, qui se et uxorem et ancillulam tres in una domo con-
cordare non potuit.” Emulabatur quippe uxor eius ancille pulcritudinem
et castissimum uirum cotidianum iurgiis exagitabat. . . . Tota denique
amoris uxorie insectacio apud platonem posita est et omnia eius110
incommoda lysias explicat, quod non iudicio sed furore ducatur uxor et
maxime uxoris pulcritudini grauissimus accubet custos.’ hec Jeronimus.
Porro, sicut refert valerius maximus, ‘socrates ab adholescentulo con-
sultus, utrum uxorem duceret, an ab omni matrimonio se abstineret,
respondit, utrumlibet horum fecisset, ipsum penitenciam acturum. “Nam115
hinc te,” inquit, “solitudo, ibi te orbitas excipiet, hinc generis interitus,
illic heres alienus. Illic perpetua sollicitudo, contextus querelarum dotis
exprobacio, affinium graue supercilium, garrula socrus lingua, subsessor
alieni matrimonij, incertus liberorum euentus.” ’ Hec valerius. Deni-
que, sicut dicit et ouidius in libro methamorphoseos i:120

iminet exicio uir coniugis illa mariti.

. . .

filius ante diem patrios inquirit in annos

uel honores. Cui consonat illud propheticum michee vii: ‘ab ea, que
dormit in sinu tuo, custodi claustra oris tui, quia filius contumeliam facit125
patri, filia consurgit aduersus matrem suam, nurus contra socrum suam
et inimici hominis domestici eius.’ Hec de incommodis coniugalis uite,
propter que multi sapientum, ut dictum est, refugerunt nubere. ve-
rumptamen, quia difficilis et ideo rara est sinceritas pudicicie coniugalis,
in quibusdam et maxime in antiquis patribus apud deum uidetur equipa- 130
rari statui uel merito uirginitatis. unde augustinus in libro de bono coniu-
Illi,’ inquit, ‘eciam si qui forte nunc inueniuntur, qui non in connubio

 [[ Print Edition Page No. 156 ]] 
querunt nec appetunt nisi tantum id propter quod nupcie institute sunt,
coequari sanctis patribus non possunt, qui operi nupciali ad propaga-
cionem135 intenti sunt. In istis enim, qui nunc sunt, carnale est ipsum de-
siderium filiorum, in illis autem spirituale erat, quia sacramento illius
temporis congruebat . . . Eademque uena caritatis nunc spiritualiter et
tunc carnaliter propter matrem nostram ierusalem erant filij propagandi . . .
et uirtutes quidem animi aliquando in opere patent, aliquando in
habitu latent . . . Quocirca, sicut non est impar meritum paciencie in 140
petro, qui passus est, et in iohanne, qui passus non fuit, sic non est impar
continencie in iohanne meritum, qui nullas expertus est nupcias et in
abraham, qui filios generauit. siquidem et istius celibatus et illius con-
nubium christo militauerunt pro distributione temporum. Sed conti-
nenciam145 iohannes in opere tenebat, abraham uero in solo habitu habebat . . .
Res igitur ipsas si conparemus, nullo modo dubitandum est conti-
nencie castitatem esse meliorem quam castitatem nupcialem . . . homines
uero cum inter se conparamus, ille melior est, qui bonum amplius habet
quam alius. . . . Melius est eciam omnia bona uel minora tenere quam
150 magnum bonum cum magno malo habere. Nam et in bonis corporibus
melius est habere staturam zachei cum sanitate quam staturam golie
cum febre.’ hec augustinus et hec ad presens de adholescencium regimine
ac disciplina sufficiant.

[XXXIX.] De puerilibus euacuandis in uirili etate. 1

Cum autem per etatum priorum gradus ad uirilem statum accesserint,
tunc quidem oportet implere, quod dicit apostolus Ia corinth. xiii:
5 ‘Cum essem paruulus, loquebar ut paruulus, cogitabam ut paruulus,
sapiebam ut paruulus. Quando autem factus uir, euacuaui, que erant
paruuli.’ Siquidem licet in moribus puerorum quedam sunt laudabilia           [[7]]
et ob hoc imitanda, plurima tamen nichilominus eciam sunt uitanda.
Nam imitanda quidam est in eis innocencia, secundum illud apostoli Ia

 [[ Print Edition Page No. 157 ]] 
ad corinthios xiiii. ‘Malicia,’ inquit, ‘paruuli estote, sensibus autem per-
fecti.’ Imitanda eciam est humilitas, secundum illud uerbum domini in10
matheo xviii.quicunque,’ inquit, ‘humiliauerit se sicut paruulus iste,
hic est maior in regno celorum.’ Imitanda est iterum uite puritas siue
castitas. Ob hoc enim post conmendacionem castitatis oblati sunt ei
paruuli et benedixit eis, ut legitur in matheo xix. Porro uitanda sunt in
eis ea, que proprie dicuntur puerilia. verbi gracia monstruosum est et15
abhominabile hominem iam uirum uel senem mamillam suggere, multoque
magis pueriles mores retinere. Hoc est enim quod odit dominus, sc.
senem fatuum, ut legitur in ecclesiastico xxv. hinc etiam dicitur in ysaya
xlv: ‘Puer centum annorum morietur et peccator centum annorum male-
dictus erit.’ Sicut enim peius est bestialem esse quam bestiam, quia20
bestiam esse est a natura, bestialem ex uicio, sic peius est puerilem esse
quam puerum. unde seneca ad lucilium epistola iii: ‘Tenes . . . ,’ inquit,
memoria, quantum gaudium senseris, cum pretexta posita uirilem togam
sumpsisti et in forum deductus es. Maius exspecta, cum puerilem ani-
mum deposueris et te in uiros philosophie transtuleris. Adhuc enim non25
puericia, sed quod est grauius, puerilitas remanet. Et hoc quidem peius
est, quod habemus actoritatem senum, sed vicia puerorum,
nec puerorum tantum, sed infancium. Illi leuia, hij falsa formidant, nos utraque.’
Hec seneca. Euacuanda ergo sunt puerilia uiro, sicut testatur apostolus
de seipso, videl. pueriliter loqui, hoc est sine premeditatione ac iudicio30
et deliberacione. Nam econtra dicitur de uiro iusto, quod disponit
sermones suos in iudicio. Et alibi: ‘os iusti meditabitur sapienciam et
lingua eius loquetur iudicium.’ Item pueriliter cogitare, sc. de solis
presentibus et non de futuris prouidere, iuxta illud deuteronomij xxx:
‘utinam saperent et intelligerent ac nouissima prouiderent.’ unde et35
dicitur in prouerbiis vi: ‘vade ad formicam, o piger, et considera uias eius
et disce sapienciam, que cum non habeat ducem nec preceptorem nec
principem, parat sibi estate cibum et congregat in messe, quod comedat.’
Hinc et in ecclesiaste iiii: ‘Melior est puer pauper et sapiens rege sene et
stulto, qui nescit preuidere in posterum, quod et de carcere cathenisque40
interdum quis egrediatur ad regnum et alius natus in regno inopia con-
 [[ Print Edition Page No. 158 ]] 
Item pueriliter sapere, quod est temporalia spiritualibus pre-
ferre, sicut pueri poma uel huiusmodi minima solent plus quam heredi-
tatem suam diligere. unde dicitur ab eodem apostolo Ia ad cor. xiiii:
45 ‘Nolite, pueri, effici sensibus.’ Tales enim assimilantur esau, qui dedit
primogenita sua pro uili lentis edulio, sicut legitur in genesi xxv. Hec
itaque tria merito se dicit apostolus euacuasse, sc. pueriliter loqui, cogitare,
sapere. Denique puerorum uicia quedam sunt propria et ob hoc
euacuanda siue uitanda. Primum est stulticia, de qua dicitur in prouer-
50 xxii: ‘Stulticia colligata est in corde pueri.’ propter quod, ut dictum
est, dicit apostolus: ‘Nolite, pueri, effici sensibus.’ Secundum est im-
mundicia, ut in luto sedere, uestes deturpare et huiusmodi. Sic faciunt
uiri uel senes in uiciis conmorantes, iuxta illud ieremie xlviii: ‘Fertilis
fuit moab ab adholescencia sua et requieuit in fecibus suis etc.’ Tercium
55 est inconstancia, de qua dicitur in prouerbiis xxix: ‘Puer, qui dimittitur
uoluntati sue, confundit matrem suam.’ Tales sunt, qui modo uolunt
unum modo aliud, secundum illud prouerb. xiii: ‘vult et nun uult piger.’
Hodie siquidem aggrediuntur viam paradysi, cras uiam inferni. una die
edificant, alia destruunt, iuxta illud oracij in libro epistolarum:

60 Quod peciit, spernit, repetit, quod nuper omisit,

estuat et uite disconuenit ordine toto,

diruit, edificat, mutat quadrata rotundis.

Hoc est quod dicit salomon in prouerbijs xv: ‘Cor stultorum dissimile
erit,’ sc. sibi ipsi. Ideo dicit cato:           [[64-66]]

65 sperne repugnando tibi tu contrarius esse.

Conueniet nulli, qui secum dissidet ipse.

Quartum est inuerecundia, qua sc. pudenda sua denudant et similia. Sic
faciunt qui peccata sua pudenter publicant, secundum illud ysaie iii: ‘pec-
catum suum quasi sodoma predicauerunt, nec absconderunt.’ Quintum
70 est puerilis amor, quo concupiscere solent pulcra eciam nociua, ut car-
bonem ardentem uel gladium et similia. Sic faciunt qui pulcritudinem
carnalem uel mundanam videntes statim concupiscunt, non attendentes,
quod ait Jeronimus, quod species mulieris est quasi gladius igneus, iuxta
illud ecclesiastici ix: ‘Propter speciem mulieris multi perierunt et ex hoc
75 concupiscencia quasi ignis exardescit.’ Hinc et illi seni dierum malorum
inueterato dicitur in daniele xiii: ‘Semen chanaan et non iuda, species
decepit te et concupiscencia subuertit cor tuum.’ Ideo dicit salomon in

 [[ Print Edition Page No. 159 ]] 
prouerb. io: ‘Usquequo, paruuli, diligitis infanciam et stulti, ea que sibi
noxia sunt, cupiunt et imprudentes odibunt scienciam?’ Et seneca ad           [[79-81]]
lucilium epistola xxviiia, ‘Numera,’ inquit, ‘et pudebit ea uelle, que80
puer volueras.’ Hinc et marcialis coquus,           [[73]]

Heu — inquit — nostri male conputantur anni . . .          [[81-84]]

Infantes sumus et senes videmur . . .

Non hoc uiuere sed ualere uita est.

Sextum est puerilis timor, quo timent etiam falsa plusquam uera, ut85
socios laruatos plus quam malignos spiritus, et leuia magis quam grauia,
ut uirgam matris plus quam gladium hostis. Sic et illi faciunt, qui uani-
tatem diligunt. Nam ex amore uano sequitur uanus timor, secundum
illud psalmi: ‘Posuisti firmamentum eius formidinem.’ unde et alibi,
‘Illic enim,’ inquit, ‘trepidauerunt timore, ubi non erat timor.’ contra90
quod dicit ysayas viii: ‘Timorem eorum ne paueatis, sed dominus ex-
ercituum ipse sit pauor uester et ipse terror uester.’ Et iterum ii: ‘Nolite,’
inquit, ‘timere opprobrium hominum et blasphemias eorum ne timeatis.
Sicut enim uestimentum, sic comedit eos uermis et sicut lanam, sic
deuorabit eos tinea.’ Et iterum: ‘Quis tu,’ inquit, ‘ut timeres ab homine95
mortali et a filio hominis, qui quasi fenum ita arescet et oblitus es domini
factoris tui etc.’ Hinc eciam mathathias filios suos exortans primo
ii: ‘a uerbis,’ inquid, ‘uiri peccatoris ne timueritis, quia
gloria eius sterchus et uermis est. Hodie extollitur et cras non inue-
nietur.’ Et dominus in euangelio mathei x: ‘Nolite,’ inquit, ‘timere eos,100
qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere, sed pocius eum
timete, qui potest animam et corpus perdere in gehennam.’ Et reuera,
quia non timent ubi maxime est timendum et recto iudicio sequitur, ut
timeant, ubi non est timendum. unde philosophus, ‘Deum,’ inquit, ‘time           [[104-105]]
et omnia timebunt te. At omnia timebis, si deum non timueris.’105

[XL.] Quod uir preterita debet recolere et presencia attendere. 1

Denique, quia uir a uirtute nominatur, qui ad etatem uirilem accedit,
studeat esse quod dicitur. Nam ut legitur in ysaia xiii: ‘preciosior erit

 [[ Print Edition Page No. 160 ]] 
uir auro.’ Et quoniam etas illa forcior est ceteris et inter puericiam et
5 senium, uelut in meditullio, ut sit animal oculatum intus et ante et retro,
debet preterita recolere, futura prouidere ac presencia nichilominus at-
tendere, iuxta illud senece in libro de uirtutibus: ‘Tribus,’ inquit, ‘tem-
poribus animus tuus dispensetur: presencia ordina, futura prouide, pre-
terita recordare.’ Hinc est eciam illud deuteronomij xxxii: ‘utinam
10 saperent et intelligerent ac nouissima prouiderent.’ Recolat ergo pre-
terita, sc. mala et bona, siue miserias et beneficia. Miserias inquam
penarum et etiam culparum. Nam utraque miseria, sc. pene et culpe,
inicium habet ab ipsa hominis origine. idcirco uir nobilis ad repres-
sionem elacionis ex ipsa nobilitate surgentis recolat originis proprie mi-
seriam15 et immundiciam, exemplo sapientis in libro sapiencie vii dicentis:
‘Sum quidem et ego homo mortalis similis omnibus et ex genere terreni
illius, qui prior factus est et in uentre matris figuratus sum caro. Decem
mensium tempore coagulatus sum in sanguine ex semine hominis et de-
lectamento sompnij conuenientis. Et ego natus accepi communem aerem
20 et similiter in factam decidi terram et primam uocem omnibus similem
emisi plorans. In inuolumentis nutritus sum et curis magnis. Nemo
enim ex regibus aliud habuit natiuitatis inicium.’ Hec ille. et in hoc
suggillat quorundam magnatum superbiam, qui nec originem suam nec
finem cogitant sed tantum presentem gloriam. Audiant itaque quod
25 dicit beatus bernardus in libro io ad eugenium papam: ‘Salubris copula,
ut cum cogitas te summum pontificem, attendas pariter uilissimum
cinerem non quidem fuisse, sed esse. . . . Denique si sericam et gemmas
et metalla et huiusmodi cuncta, quibus suffarcinatus incedis ueluti quas-
dam nubes matutinas transeuntes . . . a facie considerationis tue dissipans
30 exsufflaueris, occurret tibi homo nudus et pauper ac miser et miserabilis,
homo dolens, quod homo sit, erubescens, quod nudus sit, plorans, quod
natus sit, murmurans, quod homo natus sit ad laborem, non ad honorem.
Homo natus de muliere et ob hoc cum reatu, breui uiuens tempore et ob
hoc cum metu, repletus multis miseriis et ob hoc cum fletu . . . Hec te
35 . . . consideracio tenet in te, nec te auolare sinit, nec ambulare in magnis
et mirabilibus super te.’ hec bernardus. de hac quoque originis humane           [[36]]

 [[ Print Edition Page No. 161 ]] 
miserie dicit augustinus in libro de ciuitate dei xxi: ‘Quis non exhorreat et
mori eligat, si ei proponatur aut mors percipienda aut rursus infancia?
Que quidem quod non a risu sed a fletu orditur hanc lucem, quid malorum
ingressa sit, prophetas quodam modo nesciens. Solum, quando natus40
est, ferunt risisse