THE MEDIAEVAL ACADEMY OF AMERICA
CAMBRIDGE 38, MASSACHUSETTS
1951
The publication of this book was made possible by grants of funds to the
Academy from the John Simon Guggenheim Foundation, the
Institute for Advanced Study, and an Anonymous Donor
Copyright by THE MEDIAEVAL ACADEMY OF AMERICA
1951
Printed in U.S.A.
to
E. A. LOWE
and the memory of ERNST RIESS
In 1927 Professor Chambers wrote:
Critical work on the manuscripts <of Geoffrey of Monmouth> is still in its infancy, and in these circumstances speculation as to the original form of the Historia and any revision which it may have undergone can only be tentative.1
Two years later, in 1929, two editions of Geoffrey appeared,2 which constitute a real advance over the older, uncritical editions. The present edition which offers the first critical text of a Variant Version of the Historia, based on manuscripts that hitherto passed under the name of Geoffrey, is only another step in this advance. It represents the first fruits of an investigation undertaken many years ago and is preliminary to a critical edition of the Historia, based on all manuscripts known to scholars, the larger portion of which (135 in actual numbers) has already been collated.
A task of this scope could not have been undertaken without outside assistance. It was thanks to the generous grants (and publication subvention) from the John Simon Guggenheim Foundation and the American Council of Learned Societies that it was possible to visit the various libraries of Europe and collect the material necessary for the project. The gracious leaves received from the Trustees of Hunter College, New York, and the kind invitation and subvention from the Institute for Advanced Study of Princeton, N. J., made the final preparation of this volume possible. The relatively rapid progress made in the accomplishment of the task was due in large measure to the congenial and scholarly atmosphere at the Institute.
It is also a pleasure and a duty to acknowledge the help received from the librarians of Trinity College, Dublin, and Cardiff Public Library and especially from Sir H. I. Bell, former keeper of manuscripts in the British Museum, who at all times was ready with his advice and assistance. My thanks are also due to Professor Roger S. Loomis of Columbia University and to Professor John J. Parry of the University of Illinois for their many helpful suggestions. Nor can I omit to express my gratitude to Dr. Henry A. Moe and Mr. Charles Liebman, Jr. for their timely assistance. But above all I am deeply indebted to Professor E. A. Lowe of the Institute for Advanced Study and Corpus Christi College, Oxford, and to my late
[[ Print Edition Page No. viii ]]
colleague at Hunter College, Professor Ernst Riess. Their friendship and encouragement have meant more to me than I can say. To dedicate the present volume to these two scholars is a privilege.
Lastly, I take the opportunity of expressing my gratitude to the Mediaeval Academy of America for encouraging my studies and to its able officer, Dr. Charles R. D. Miller, as well as to Dr. Van Courtlandt Elliott, for their valuable editorial advice and most generous assistance in seeing this volume through the press. A glance at the printed page (beginning with p. 136), will show the difficulties of composition inherent in setting up parallel texts of sharply varying length, each with its own testimonia and critical apparatus. An effort has been made to facilitate the reader’s labor; for the difficulty which must inevitably remain his indulgence is asked. For the portion of the text where C and DEH (pp. 136-264) differ so sharply that each must be presented separately, the text of C is given first (pp. 136-208), and is followed by DEH (pp. 209-264). As for the rest, Habent sua fata libelli.
The existence of nearly two hundred Latin manuscripts of the Historia Regum Britanniae of Geoffrey of Monmouth is in itself eloquent testimony to its author’s popularity.1 Extensive borrowings from the Historia by chroniclers in prose and verse, and the numerous versions in Welsh as well as other languages only served to enhance a reputation that was growing apace. The opinion of Geoffrey’s contemporaries bears this out. Alfred of Beverley (ca 1150), who “inaugurated the custom of inserting Geoffrey’s narrative in serious prose chronicles,”2 seems to have felt the importance of this work when he remarked that “anyone not acquainted with the History of the Kings of Britain puts himself down as uncultivated (notam rusticitatis incurrebat).”3
However, this is not the place to discuss Geoffrey’s popularity as a historian, but rather to ask whether most of the manuscripts of the Historia have been examined, their family groups established and the results made available to scholars. The answer to this question is in the negative and this notwithstanding the fact that two editions of Geoffrey have appeared as recently as 1929.4 Both of them, as was pointed out elsewhere, “suffer from an inherent weakness in so far as they merely touch the surface of the problem.”5 Both Faral and Griscom base their text on too small a number of manuscripts and employ the method of classification by the dedications, a method that fails to take account of the important internal evidence which can be derived only from a detailed study of the
[[ Print Edition Page No. 4 ]]
entire text contained in the manuscripts themselves.6 Only such a study — if any — can hope to bring to light the modifications and alterations introduced into the text by various scribes and editors in the course of transmission; only such a study can hope to throw into relief the character of the authentic text of Geoffrey. It will reveal the existence of more than one recension7 prepared either by Geoffrey himself or by others. The main problem that confronts an editor of Geoffrey’s work has been succinctly stated by Professor A. G. van Hamel: “What is wanted most at present,” he says, “is a minute study of all the Latin texts that are still buried in British and continental libraries.” And he adds: “At the same time, an absolute reserve must be recommended in drawing conclusions from the Welsh Bruts, as long as this preliminary task has not been accomplished.”8
Though different editions and recensions of his work must have been due to Geoffrey himself — the different dedications preceding the Historia clearly suggest that — it is only in the last half century that a recension which presents significant deviations from the vulgate text9 has been brought to the attention of scholars. In his brief analysis of the Harley manuscript 6358 — used in the preparation of the present edition, — H. L. D. Ward called attention to the fact10 that this manuscript shows more or less serious departures from the printed editions. This hint ought to have excited the curiosity of Geoffrey scholars sufficiently to make them look deeper into the matter, a step which would have led to the discovery of a variant version or versions. Yet it was not until 1932 that students of Geoffrey became aware of the existence of such a version. In a paper entitled A Variant Version of Geoffrey of Monmouth’s Historia,11 Professor John J. Parry reproduced ff. 63-72 of manuscript Panton 37, an eighteenth century copy preserved in the National Library of Wales, containing chapters 2-3 and part of chapter four of Book I, the first two chapters of Book IV, and
[[ Print Edition Page No. 5 ]]
chapters 18-20 of what in some editions is Book XII. The copy was made by the Welsh scholar Evan Evans from a much earlier manuscript that belonged to another Welshman, the antiquarian and poet Lewis Morris.12
The few chapters reproduced by Parry clearly show the wide difference between the text copied by Evans and the text printed by Faral and Griscom. Professor Parry writes: “. . . there are parallels between this version and some of the Welsh ones that present an interesting problem. . . . One can only hope . . . that the manuscript <once owned by Morris> is still in existence and may some day come to light, so that its peculiarities may be fully studied.”13
Professor Parry’s hope has now been realized in a way he did not anticipate. In fact, instead of one manuscript — the lost Morris which has not yet been found — four have come to light, which are entitled to be grouped together as representatives of a Variant Version. These four, together with manuscript Panton 37, form the basis of the present edition.
No particular merit attaches to the discovery that these manuscripts present a recension which differs from the vulgate text. Mere perusal was enough to convince one that here was a different recension. The present edition should throw light on the editorial methods of the redactors who refashioned the text of the Historia, and should make it possible to separate genuine Geoffrey from non-Galfridian matter. The existence of the Variant Versions has so far escaped notice chiefly because they passed under the mighty name of Geoffrey. Moreover, Professor Parry’s thesis of a connection between the Variant and Welsh versions still remains to be tested and that cannot happen until the two have been compared and analyzed.
An examination of the manuscripts of the Variant Version brought out the fact that of the four that form this group, only two contain the complete text of the Variant Version. The remaining two may be classified as codices mixti; they are composed in part of the Variant Version and in part of the vulgate text.
The following manuscripts belong to the Variant Version group:
(1) Exeter Cathedral Chapter Library manuscript, No. 3514,1 = E.
[[ Print Edition Page No. 6 ]]
Pp. 94-218.2 It is a late thirteenth century manuscript, written on vellum, in two columns of thirty-two lines each. It once contained the full prologue; in its present condition the manuscript begins, as far as I can see from the photostat, with “paginam illinissem”;3 in other words it contains a small portion of the prologue and the dedication to Robert, Earl of Gloucester. The original scribe omitted, or what is more likely, did not find in the exemplar from which he copied, the dedicatory epistle to Alexander, bishop of Lincoln, which was added by a later scribe in the margin of p. 158. The same scribe also added a brief commentary on the Prophetia Merlini on the lower and lateral margins of pp. 158-160, and seems to be responsible for the division of the text into books. The first five books have headings. The heading is lacking for the sixth, and for the seventh there is an entry at the foot of p. 181 (Liber VII), confirmed by blank space for an initial. The remaining are marked by a later hand in the upper right corner, the last being for Book X. There is hardly any division into chapters in this manuscript; the chapters that are indicated as a rule lack large initials. However, small letters in the margin mark the place where they were to be inserted.
A later scribe made an attempt to divide the Historia into chapters. He inserted either a paragraph mark or a reference mark in front of a word and some short title at the foot of the page and in a few instances at the top. He also added in the margin the names of the various British kings in numerical order.4 On the whole the Exeter manuscript is excellently written, with very few mistakes and corrections.
(2) Trinity College Library, Dublin, manuscript E.5.12 (515), = D. The text of the Historia, which is preceded by a text of Dares Phrygius, begins about the middle of f.10 r; however, the next folio was numbered “I,” though it actually ought to have been numbered “XI.” The Historia, then, occupies f. 10 r and v and the next forty-four folios of the Trinity manuscript. This was written in the late thirteenth or early fourteenth century on vellum, in two columns of forty-one lines, with blue and red initials. It does not contain the prologue and dedication and begins with the description of Britain.5 It also lacks the dedicatory epistle to bishop Alexander. There is no trace of division into books, but attempts at chapter division were made both by the original scribe and a later editor (m2). There are several corrections and marginal additions by both hands and also additions in a much later hand (m3), of which some are in Welsh.
D, like E, is well written. The two later scribes of D must have had before them another manuscript of Geoffrey, containing a vulgate text, as some of their additions, recorded in the apparatus, indicate.6 Moreover, both resemble each other so closely that one would be tempted to consider D a copy of E, were it not for the fact that D, the later in date, contains a few brief passages omitted in E. Both are doubtless descended from the same parent.
(3) Harley manuscript, No. 6358, British Museum = H. Ff. 2 r-58 v. Written on vellum in the early thirteenth century, with 36 or 37 lines to a page and with initials in red. Like D it lacks the prologue and the dedication and begins with the description of Britain. Nor does it contain the dedicatory epistle to bishop Alexander. It is the only manuscript in the Variant Version group that shows a division into eleven books, which, by the way, is adopted in this edition.7
H is a peculiar manuscript. The first forty-one folios contain the text of the Variant Version as found in DE. Then the situation changes and thenceforward, to the end of the manuscript, the text is almost completely vulgate. The reason for this sudden change is simple. One scribe, using as his exemplar a manuscript containing the text of the Variant Version wrote folios 2 r-41 v, while another scribe who started with f. 42 r copied from a manuscript containing the vulgate text. What is more, while the text from ff. 2 r-41 v is divided into chapters, no such division can be observed from ff. 42 r to the end of the manuscript. In short, H may be described as two manuscripts combined in one, written by two different scribes using two different recensions to complete their manuscript.
One other point deserves attention. In a portion of H the scribe evidently copied from an exemplar which was already a copy of a mutilated manuscript. For at the end of each and every page between folios 34 v and 41 v a lacuna exists, of which, curiously enough, he was unaware, since the missing lines have been supplied below the text area by a hand that is unmistakably more recent by several centuries, in fact a seventeenth century hand. The supplied lines are, understandably enough, not always of the Variant Version but of the vulgate in a modified form.
As compared with D and E, H is rather carelessly written and contains a great number of corrections by the original scribes and by some later corrector (m2). It should be noted, however, that the scribe who copied the part of H with the Variant Version, had recourse to a vulgate text as well, as certain additions make clear.8
(4) Manuscript Panton 37, in the National Library of Wales, Aberystwyth, = P. A brief account of this manuscript was given above (pp. 4-5). Here it may be added that according to Evans the original manuscript was “. . . without the common preface found in other Copies, and letter to the Bishop of Lincoln, or the Conclusion, where Malmsbury and Huntington and Caradog of Llan Garvan are mentioned.”9 Even a superficial examination of the few chapters transcribed by Evans suffices to show that the original manuscript from which he copied must have been a very close relative of DEH. There are mistakes in P. However, it is impossible to decide whether they are due to the original scribe or were made by Evans, in the process of copying Morris’s manuscript.
(5) Cardiff Public Library manuscript, Cardiff, = C. Ff. 10 r-130 v. Written about 1300, probably on the borders of France and Germany,10 with twenty-four lines to a page and initials in red. At the top of each page are the names of British heroes and kings, discussed in the narrative below, while the lateral and lower margins are covered with topical titles.11 A folio is missing between 87 and 88.12 There is no trace of division into books and there are few indications of division into chapters. The original scribe corrected the manuscript throughout in red ink; a few corrections are by a second hand. The whole manuscript is carelessly written and betrays hurry.
C has the distinction of containing the full prologue and dedication to Robert, Earl of Gloucester, as well as the dedicatory epistle to Alexander, bishop of Lincoln. The presence in C, in so far as it is a Variant Version, of the dedication to Robert, should convince candid scholars that it cannot be used as a criterion for classifying the manuscripts of the Historia. Were this classification valid, C should belong to the most numerous group of vulgate manuscripts, which is not the case.13
However, before proceeding to an examination of C, it is necessary to call attention to some of the characteristics of the Variant Version as revealed by DEH and to touch briefly upon some differences between it and the vulgate text.
In the first place the Variant Version contains additional material, not found in any other manuscript of Geoffrey. I give a few illustrations. The description of Ascanius transferring his ancestral gods from Lavinium
[[ Print Edition Page No. 9 ]]
to Alba Longa,14 is a case in point; this detail is found in several Welsh versions.15
Another addition is furnished by the narrative dealing with King Belinus’s building of highways. A comparison of the passage in the respective versions makes that clear:
| Variant Version pp. 56-57 (3.74-79) | Faral, chap. 39 (p. 112); Griscom 3.5 (p. 281) |
| Alias quoque duas vias ex obliquo terrae construere praecepit ut ex utroque latere accessus ad urbes et municipia paterent. Erat enim terra Britanniae lutosa et aquosa, utpote insula, terra in mari sita, nec ante Dumwallonem, patrem Belini, exstiterat quisquam, qui viarum aut pontium curam haberet in toto regno. Deinde sancivit illas . . . | Iussit . . . fieri . . . alias quoque duas <vias>, ab obliquo insulae, quae ad ceteras civitates ducatum praestarent. Deinde sancivit eas . . . |
All the manuscripts of the Historia contain the detail that the Roman consuls, Gabius and Porsenna, promised the Romans, besieged by Belinus and Brennius, that they would come to their assistance next day.16 The Variant Version, however, adds that the two consuls had set out “ut congregarent exercitum de Apulia et Italia.”17
In the vulgate text of the Historia we find no description of Ireland although mention of the island is made in several places.18 In the Variant Version, however, a brief description is given. Geoffrey states19 that King Gurguint sent the Basclenses to Ireland, which at that time was uninhabited. They settled there and multiplied. The Variant Version repeats this statement in slightly different language, but adds to it:
Ubi <= in Hiberniam> cum venissent, invenerunt terram opimam et apricam, nemoribus et fluminibus et omni Dei munere opulentam, coeperuntque continuo ibi tabernacula sua aedificare et terram colere . . .20
So much by way of sampling the additions in the Variant Version. Another characteristic of the Variant Version is a fondness for biblical phraseology.21 To give a few examples: King Dumwallo fought so bravely that “terra . . . siluit in conspectu eius.”22 In speaking of Belinus, “nec cessavit gladius eius a mane usque ad vesperam Romanos caedere.”23 King
[[ Print Edition Page No. 10 ]]
Morwinus meets the invading enemy “cum manu valida.”24 To the envoys of Cassibelaunus who plead with Androgeus to arrange peace for him with Caesar, Androgeus replies that he does not intend to repay him with “malum pro malo”25 and pleading Cassibelaunus’ cause with Caesar he implores him not to punish Cassibelaunus “iuxta sua scelera.”26 King Uther’s love for Igerna is compared to that of King David for Bathsheba27 and the army of Aurelius Ambrosius was so great “ut arenae maris comparari posset.”28 All these biblical expressions are absent in the vulgate text.
Another difference is brought out by the method used in handling the speeches. Geoffrey, as is well known, is fond of shorter and longer speeches and addresses, which he skilfully inserts in his narrative. The Variant Version follows the same pattern, but some of the speeches in DEH are either slightly abbreviated or paraphrased, for example, the short speech of Membricius,29 or the plea of Conwenna.30 Other speeches are omitted, for example, the address of Maurice, son of Caradoc, duke of Cornwall, to Maximianus, inviting him to come to Britain;31 the speech of Caradoc to king Octavius, advising him to appoint Maximianus his successor;32 and the speech of archbishop Guithelinus to his countrymen,33 or his address to king Aldroenus of Armorica and the latter’s reply.34 In place of the missing speeches a brief statement is usually found, leading up to the next topic, so that there is no break in the narrative. An example will illustrate this procedure. We read in the vulgate text that Maurice, upon arriving at Rome, delivers an address to Maximianus in which he points out all the reasons why Maximianus should accept the crown of Britain.35 No such address is found in DEH; here it is reduced to the simple statement:
Mauricius ergo evocans seorsum Maximianum intimavit ei super legatione et negotio pro quo venerat. Quibus auditis Maximianus laetus suscepit hanc legationem . . .36
Still other addresses, for example, that of Gorlois, duke of Cornwall37 and the speech of Auguselus, king of Albania,38 are so altered both in form
[[ Print Edition Page No. 11 ]]
and content that they hardly resemble their counterparts in the vulgate text.
Another feature of the Variant Version is the tendency to tone down or to omit altogether certain unpleasant details. The conversation between Bedwer, Arthur’s butler, and the nurse of Helen, Hoel’s niece, at the latter’s gravemound on Mont St. Michel, will, I think, serve as a good illustration.
The nurse urges Bedwer to flee, because the giant who killed her foster-child will, upon his return, consume the flower of his youth. This is her story:
| Variant Version (p. 241 [10.54-58]) | Faral, chap. 165 (pp. 255-256)39 |
| Iste est sceleratissimus ille, qui nuper neptim ducis Hoeli, — pro nefas, — puellam pulcherrimam meque cum illa simul advexit et cum illa concumbere temptans, pondere magnitudinis suae illam oppressit atque morti addixit et hic tumulatam reliquit. Fuge ergo, quisquis es et quantum potes fugiendo salva te ipsum. | <Helena> . . . recepto infra tenerrimum pectus timore, dum eam nefandus ille amplecteretur, vitam diuturniori luce dignam finivit. Ut . . . illam . . . foedo coitu suo deturpare nequivit, detestanda venere succensus mihi invitae (Deum et senectutem meam testor) vim et violentiam ingessit. Fuge, dilecte mi, fuge, ne, si more suo mecum coiturus advenerit, te . . . repertum miserabili caede dilaniet. |
The Variant Version, it is seen, passes over the giant’s brutish lust and rape. The omission of the fantastic story of Brian, who cut off a slice of his thigh, roasted it and served it to king Cadwallo in place of venison,40 may be quoted as another illustration of this tendency.
There is another point of difference between the Variant Version and the vulgate text that deserves notice. In the vulgate text Maximianus, after establishing the seat of empire at Trèves, “ita debacchatus est in duos imperatores Gratianum et Valentinianum, quod uno interempto, alterum ex Roma fugavit.”41 The Variant Version agrees in every respect with the above, and after the mention of Trèves proceeds as follows:
Postea in Gratianum et Valentinianum imperatores vim sui furoris exacuens, uno perempto, alterum a Roma fugavit. Ipse vero <Maximianus> Romae imperator factus, quadragesimus ab Augusto imperium rexit, anno ab Incarnatione Domini trecentesimo septuagesimo septimo. Valentinianus autem, frater Gratiani, ad Theodosium, in Orientem fugiens, imperio per Theodosium restitutus est et Maximianum subinde apud Aquileiam, fratrem vindicans, interfecit.42
The Variant Version, then, offers an enlarged account, the source of which can be traced. It is based on and copied in part from Bede’s Eccl.
[[ Print Edition Page No. 12 ]]
Hist. 1.9 (cf. Orosius 7.35 and Gildas, De Excidio 13). Thus the Variant Version returns to original sources and this fact can be illustrated even further.
In the vulgate text the opening lines of the fourth book read as follows:
Interea contigit, ut in Romanis reperitur historiis, Iulium Caesarem, subiugata Gallia, ad litus Rutenorum venisse.43
The text of the Variant Version reads:44
Interea contigit, ut in Romanis reperitur historiis, Iulium Caesarem, subiugata Gallia, in Britanniam transisse; sic enim scriptum est anno ab Urbe Condita sescentesimo nonagesimo tertio, ante vero Incarnationem Domini sexagesimo anno. Iulius Caesar, primus Romanorum, Britones bello pulsavit, in navibus onerariis et actuariis circiter octoginta advectus.
The Variant Version adds the date of Caesar’s invasion of Britain and the number of his ships, the source of this addition again being Bede, Eccl. Hist. 1.2, even to the point of using his language.
Nowhere, however, does this tendency to go back to older sources manifest itself more clearly than in the description of Britain,45 for the composition of which Geoffrey used passages from Bede, Gildas and Nennius which he had skilfully woven together and adorned with a certain elegance of style. A comparison, however, between the description of Britain in the vulgate text with that of the Variant Version shows that save for some phrases in the vulgate text, the Variant Version is an almost literal transcript of passages from Bede.46 Again the Variant Version shows preference for Geoffrey’s source.
To return to C, it may be stated that it is the most complicated of all manuscripts of the Variant Version, if not of all the manuscripts that go under the name of Geoffrey. Like H, C is a codex mixtus. In the case of H, however, it is comparatively easy to account for the fact that almost two thirds of the manuscript comprise the text of the Variant Version and the last third the vulgate. It is due, as we have seen, to the combined efforts of two different scribes, each of whom used a different manuscript for the purpose of producing a single complete one. But C is quite different; the text is written by a single scribe, yet it falls into three distinct parts.
(1) Books I-VI contain a mixed text, a mosaic of variant and vulgate elements. Moreover, entire speeches and addresses absent in DEH are found in C as in the vulgate.
(2) Books VII-X and the first two chapters of Book XI (in the present edition)47 comprise what is in the main a vulgate text with occasional minor additions.
(3) The remaining part which constitutes the latter part of our Book XI is a conflation of the Variant and the vulgate version.
This complicated structure of the text calls for some sort of explanation which only an examination of internal evidence can furnish. To obtain it a few passages of C must be compared with passages of the vulgate text.
| C 40 r (Variant Version [p. 75, =4.183-186]) | Faral, chap. 62 (p. 134)48 |
| His Caesar inspectis, consilium mox capit a familiaribus suis, ne verbis solummodo Androgei crederet et (crederet et om DEH) invitatus in (in om DEH) Britanniam adiret, nisi tales dirigerentur obsides, quibus datis (datis om DEH) securus (securius DEH) incederet, nisi tales dirigerentur obsides, quibus datis securus applicare quivisset. | His igitur inspectis, consilium habuit Iulius a familiaribus suis, ne verbis solummodo ducis invitatus Britanniam adiret, nisi tales dirigerentur obsides, quibus securius applicare quivisset. |
A comparison of the two passages shows that:
| C | Faral |
| quibus datis securus incederet | quibus securius applicare quivisset. |
At this point C repeats itself, but instead of repeating the expected quibus datis securus incederet, it introduces the phrase quibus datis securus applicare quivisset, that is, the almost exact reading of the vulgate text.
This surely cannot be mere accident. The simplest way of accounting for this is to assume that the scribe of C had before him two manuscripts, one of which contained the vulgate text and the other the Variant Version and that in a moment of inadvertence he copied phrases occurring in both texts. Another possibility, however, must not be excluded: the scribe may have copied from a manuscript that already had the above arrangement.
The argument that the scribe of C (or the author of his exemplar) had before him two different texts can be further substantiated. In the vulgate text49 we read that after Modred’s precipitate flight toward Cornwall,
[[ Print Edition Page No. 14 ]]
Arthur pursued him “usque ad fluvium Kamblani,”50 where Modred expected him and a fierce battle ensued in which Modred was killed and Arthur mortally wounded. This is the one and only place where the river Camel is mentioned in the vulgate.
The Variant Version covers this story in a few lines, with the difference that the river Camel is mentioned twice: first it occurs in the same connection as in the vulgate: “Modredus . . . copiis terra marique comparatis, ad fluvium Cambula Arturo proeliaturus occurrit.”51 Then, again, after recording the death of Modred and that of the leaders on both sides the Variant Version adds:52 “Omnes hi eadem die perierunt iuxta fluvium Cambula.”
As mentioned above, that part of C which narrates the final days of Modred’s career, follows the vulgate text. We read in C of Modred’s hasty flight and Arthur’s pursuit “usque ad flumen Kambri”; in point of place this corresponds to “ad fluvium Cambula Arturo proeliaturus occurrit” of the Variant Version, quoted above. Then C relates the final battle arrangements, the death of Modred and of the leaders whom both Arthur and Modred brought along with them. At this point C has: “Omnes hi uno die perierunt iuxta flumen de Candulas,” which statement closely resembling that of the Variant Version is found in exactly the same place as in that version, that is after the list of the fallen leaders. This double mention of the river Camel and especially the second, inserted at a point where the Variant Version has it, cannot be considered fortuitous. The addition would seem to confirm the hypothesis that the writer of C made use of two texts, both vulgate and variant. The fact that the scribe calls the river “Kambri” at one point and “de Candulas” at another, or that he substitutes “flumen” for “fluvius,” does not weaken the force of the argument, when one takes into consideration the scribe’s carelessness and his fondness for synonyms.
I must now return to the statement made above (p. 13) that the larger part of Book XI in C is a conflation of two recensions, the variant and the vulgate. In illustration I select one passage out of several.
When king Cadwallader sailed with his people to join king Alan of Armorica, the Saxons seized all Britain. The vulgate version reads thus:
Non enim aderat habitator qui prohiberet, praeter pauperculas Britonum reliquias, quae superfuerant, quae infra abdita nemorum in Gwalliis commanebant. Ab illo tempore potestas Britonum in insula cessavit et Angli regnare coeperunt.
[205] Deinde cum aliquantulum temporis emensum esset et praedictus populus roboratus fuisset, recordatus Cadwaladrus regni sui. . .53
Let us now compare the text of C with the text of the Variant Version. Italics indicate agreement with the vulgate text.
| C (p. 206 [11.582-593]) | Variant Version (p. 262 [11.403-417]) |
| Non enim aderat habitator qui prohiberet, praeter pauperculas Britonum reliquias, quae superfuerant, quae infra abdita nemorum in Gwalliis commanebant. Ab illo tempore potestas Britonum in insula cessavit et Angli regnare coeperunt, Cedelstano rege facto, qui primus inter eos diadema portavit. Pacem et concordiam tamquam fratres inter se habentes, agros coluerunt, civitates et oppida reaedificaverunt, magistratus et potestates in urbibus constituentes, leges, quas de terra sua adduxerant, subiectis populis tradiderunt servandas, ducatus et honores, prout Britones ante habuerant, inter se dividentes, cum summa pace et securitate terram desiderabilem coluerunt. | Nec erat quisquam qui prohiberet vel commaneret in locis desertis, praeter paucas reliquias Britonum qui superfuerunt et de praefata mortalitate evaserunt vel postea nati sunt. Illi abdita nemorum inhabitabant, in Gualiis tantum et in Cornubia commanentes. Ab illo autem tempore potestas Britonum cessavit et Angli in totum regnum regnare coeperunt, Adestano rege facto, qui primus inter eos diadema portavit. Pacem et concordiam tamquam fratres inter se habentes, agros coluerunt, civitates et oppida reaedificaverunt et magistratus et potestates in urbibus constituentes, leges, quas de terra sua adduxerant, subiectis populis tradiderunt servandas, ducatus et honores, prout Britones ante habuerant, inter se dividentes, summa pace et tranquillitate terram desiderabilem incoluerunt. |
| Deinde cum aliquantulum temporis spatium emensum esset et praedictus populus roboratus fuisset, recordatus Cadwaladrus regni sui . . . | Cumque magnum temporis spatium esset emensum et populus Anglorum, sicut dictum est, in Britannia roboratus et augmentatus fuisset, recordatus Cadwaladrus regni sui . . . |
A comparison of the two passages points unmistakably to the fact that the writer of C inserted, with a few minor textual changes, a considerable portion of the Variant Version between the end of one chapter of the vulgate text and the beginning of another.
One more point deserves notice. In the passage just quoted C mentions the end of British power and the beginning of Saxon rule “Cedelstano rege facto, qui primus inter eos diadema portavit.” The vulgate text, to be sure, contains this statement, too, but in an entirely different place (Faral, chap. 207, p. 303; Griscom 12.19, p. 535) and in a slightly different form: “At Saxones, sapientius agentes . . . abiecto . . . dominio Britonum, iam toti Loegriae imperitaverant, duce Adelstano, qui primus inter eos diadema portavit.” This passage is also found in C at the same place where it occurs in the vulgate text. In other words, the mention that Adelstan was the first to wear the crown among the invaders, which occurs only once in the vulgate text, is found twice in C, first in the conflated part and then where the scribe follows the vulgate text. Copying that part of the vulgate text which contained the only reference to Adelstan, the scribe undoubtedly
[[ Print Edition Page No. 16 ]]
recollected that his name had already been mentioned in the conflated part. Therefore, in order to show that he had not forgotten it, he writes now (11.635): “duce Cedelstano, ut praedictum est, qui primus inter eos diadema portavit.” The ut praedictum est, is clearly an admission on the part of the writer of C that he was fully aware of what he was doing.
To sum up, it would seem that the writer of C used a manuscript of Geoffrey containing a vulgate text and a text containing a Variant Version as well. With the help of these two texts, which he used freely, he prepared a third, his own eclectic text, especially in books I-VI54 and the larger part of the last book. Sometimes this eclectic method shows poor taste, as for example in the description of Britain. Here, in DEH, as has been pointed out (p. 12) we find an almost literal borrowing of several passages from Bede. But the writer of C preferred to follow Geoffrey’s description55 except at one important point, where, after copying Geoffrey’s picture of British cities, “some in ruins, others still standing and adorned with towering churches, in which men and women serve God according to the Christian tradition,” he inserts: “Sed et avium multimodi generis ferax terra est: habet insuper fontes salinarum, habet et calidos; verum vineas in quibusdam locis germinat.” That this passage, which is lifted from Bede (and found in DEH as well) is out of place here and spoils the unity of Geoffrey’s description, goes without saying; but the eclectic method is not always a guarantee of good taste.
But while it is true that the scribe of C adheres to the vulgate text in one place and to the text of the Variant Version in another, or combines both texts in a third, he is not always a mere copyist. Here and there he changes the word order, uses synonyms and adds small details, especially in books VII-XI, where he follows the vulgate text. To illustrate: Geoffrey mentions that the Saxons pursued King Utherpendragon with his army to Mt Damen.1 The writer of C goes a step further and specifies the location of the mountain (p. 146): “ad montem Damen, id est Wingates, super caput Chochem.” If he had in mind what is now called Windygates Hill in Northumberland, at the headwaters of the Coquet River, the medieval forms being “Wingates” and “Choket,”2 the form “Chochem” is
[[ Print Edition Page No. 17 ]]
of course a scribal corruption. This addition would reveal a curious knowledge of the region through which passed the Roman road from York to the east; it is found in no other manuscript of Geoffrey known to me.
Another example: in the vulgate text, Gaius Quintilianus, nephew of Lucius, rebukes Arthur’s ambassadors with this biting remark: “Britones magis iactantia atque minis abundare quam audacia et probitate valere.”3 In C this insult is followed by a sneer: “et quod linguae eorum longiores erant quam gladii ipsorum” — a sneer common in the Welsh versions of the Historia.4
It is, however, difficult to explain why the writer of C applied his eclectic method only to books I-VI and part of book XI, leaving the rest of the Historia almost intact. That he did not care to tamper with Book VII, that is the Prophetia Merlini, is understandable: with the exception of slight changes in the opening chapter of the Prophetia in DEH, no changes are found, to my knowledge, in any other manuscript of the Historia. He may perhaps have tired of his double task or preferred to leave that part of the Historia intact, because it deals with a glorious period of British history and with Arthur in particular. Perhaps, too, he was obliged to part for some time with the manuscript of the Variant Version, with the result that in order to proceed with his work he was obliged to copy from the manuscript containing the vulgate text. After covering the first few chapters of book XI he may again have received a manuscript of the Variant Version, which gave him an opportunity to return to his original method. At any rate the Variant Version as represented by C is a document humain, an attempt of a scribe to exercise his own ingenuity, by handling the text as it suited his fancy.
There is no doubt that the Variant Version often preserves Geoffrey’s phraseology. The divergence, however, as seen even in the few passages given above, is both qualitatively and quantitatively such as to rule out the hypothesis that we have here a recension from the pen of the author. Who, then, is responsible for this recension which heretofore found shelter sub umbra Galfredi? Who is this mysterious writer who adorned his product with so many biblical quotations,5 who knew Terence, Vergil, Bede and others and who must have had access to some Welsh material
[[ Print Edition Page No. 18 ]]
as well? That he must have been a man of learning cannot be denied. The facility with which he quotes the Scriptures suggests a cleric who, fascinated by Geoffrey’s Historia and sharing its point of view, decided to refashion it in his own way and in the process of doing so, left on the new product the imprint of his own personality.
An important clue to the problem of authorship is furnished by C. In C the text of the Historia is preceded by a poem of twenty-six leonine lines which are hereby given:6
Strenua cunctorum delectant gesta proborumC 9 v
In quibus armorum micat ars et laus animorum,
Praecipue Britonum; proprium sibi natio donum
Nomen grandisonum meruit virtute baronum.
Ocrea, lorica iuga dum rutilant per aprica,5
Agmina terrifica timet omnis gens inimica.
Quanta cautela iaciat quo fulgure tela
Tota parentela Britonum fit crebra querela:
Hostes ceperunt qui multa tributa dederunt,
Reges vicerunt; his undique regna ruerunt.10
Proelia miranda Britonum metris veneranda,
Mente recordanda sunt, quamvis non imitanda.
Quae fortunatos victores insuperatos
Moribus ornatos monstrant equites memoratos,
Antiqui vates sparsim Britonum probitates,15
Regna, potestates referunt et nobilitates.
Hic breviter plura sunt bella Britannica dura,
Delectatura lectorem, non nocitura,
Aures praefata pascent quia sunt breviata,C 10 r
Arte refrenata, placide satis examinata.20
Arma, viri facta sunt sub brevitate redacta,
Plura sed intacta, non re sed mente coacta
Monemutensis Galfridus, acutus ut ensis,
Transtulit intensis studiis haec dulcia mensis.
Frater Walensis Madocus Edeirnianensis25
Ex libris densis collegit nos refovens his.
20 Arte) Arce C. 21 Arma, viri: cf. Silius Italicus, Punica 4.98: arma, viri, rapite arma, viri; Vergil, Aen. 1.1. 23 Monemutensis for Monte mimitensis in C.
This poem is a glowing panegyric of the Welsh race, whose glorious achievements are beyond imitation, hence deserving commemoration in verse. The author of these lines is a monk, brother Madoc from Edeyrn (or Edeirnion) in North Wales, who, as his lines reveal, had an unstinted admiration for Geoffrey. Madoc undertook the task of refreshing and reviving the spirits of his countrymen with the sweets of Geoffrey’s narrative which he gathered ex libris densis. These last words are significant because
[[ Print Edition Page No. 19 ]]
they stamp brother Madoc7 as the author of the version represented by C and because they throw light on his method. The libri densi one must assume are the vulgate text of Geoffrey and other learned volumes which he consulted for the purpose of preparing a volume of his own.
As compared with DEH, Madoc’s contribution, that is the text of C, must be characterized as a patchwork. It doubtless resulted from a desire to form a more complete text than is found in the manuscripts of the Variant Version. This would account for the return to the description of Britain as given in the vulgate text. He spoiled this by the insertion of an additional detail in the wrong place (see above, p. 16; cf. p. 12). It will also account for the incorporation of the epistle to bishop Alexander and the full epilogue and for the insertion of those speeches and addresses omitted in DEH, but present in C and in the vulgate text.
The text of DEH, on the other hand, shows uniformity of treatment and remains a Variant Version from beginning to end. Since it, too, contains incidents found in the Welsh versions, it will not be far fetched to assume that it derives from the pen of another Welshman, whose identity is at present hidden in obscurity. In other words, there are two forms of the Variant Version in existence, for which two different redactors are responsible. The first, represented by DEH, is a complete Variant Version from the pen of an unknown Welsh redactor; the second, represented by C, is the work of the Welsh monk Madoc, whose version is at best a patchwork. C itself is hardly the original manuscript of Madoc himself, since numerous scribal errors would rule that out. It is inconceivable that he would have written Monte mimitensis for Monemutensis and would have committed many other mistakes.
From every point of view the Variant Version is of great interest. In the person of the unknown redactor (and to some degree that holds true of Madoc) it adds a new chronicler, who though inspired by Geoffrey, refused to reproduce him slavishly, as did many chroniclers who copied Geoffrey more or less faithfully.8 Instead he preferred to handle Geoffrey’s
[[ Print Edition Page No. 20 ]]
text boldly by adding new material which he thought of interest and contracting his author’s text as his fancy dictated.
That the Variant Version played its role in the transmission of Geoffrey’s work is sufficiently established by the simple existence of the manuscripts themselves discussed above, which show that they were copied for generations after Geoffrey. That this version also held a respectable place with readers of Geoffrey may further be gathered from a little instance which occurs in a twelfth century vulgate text of Geoffrey (MS Royal 4 C XI, in the British Museum, f. 249 r.). Here, at the end of the description of Britain, a fourteenth century hand9 added a sentence taken straight out of the Variant Version. After the words “ut in sequentibus explicabitur,” we read: “historias qui a Bruto usque ad Cadwalladrum, filium Cadwallonis, actus omnium continue et ex ordine texuerunt.”10
It is the purpose of the present edition to offer as full a text as possible. Inasmuch as C contains an expanded text in the first six books and the first two chapters of the seventh, it seemed advisable to base that portion of the text on C to relegate the variants of DEHP to the apparatus. Where, however, C appears manifestly faulty, the text is based on readings of DEHP. The choice of C as a basis made it possible to include not only Geoffrey’s preface, his dedication to Robert, Earl of Gloucester, the dedicatory epistle to bishop Alexander of Lincoln, but also all speeches omitted by the other manuscripts. Both descriptions of Britain are given a place in the text, with the one in C — it is the description found in the vulgate text — preceding the one in DEHP.
The remaining books are based on E, because it preserves the oldest and the best text; the variants of DHP are printed in the apparatus. Beginning with p. 136 the text of C is printed first, with the text of DEH following immediately thereafter. At the point where H, for reasons given above (p. 7), reverts to the vulgate text, both C and H appear together, the variants of H being printed under the text of C. This will facilitate a comparison of this part of C(H) with the text of the variant version beginning on p. 209.
In order to produce a readable page it was necessary to introduce uniformity in spelling and punctuation since nothing but confusion would have resulted from slavishly following the manuscripts. In the spelling of proper names, however, the manuscripts are followed fairly closely, slight variations being noted in the apparatus. An important exception is occasioned by the spellings “Britanni,” “Britannia,” and “Britones,” which in
[[ Print Edition Page No. 21 ]]
H almost invariably have “tt” and in our text one “t.” Since it would serve no useful purpose to include all the variations in spelling, the apparatus disregards all confusions of ci and ti, e and ae, i and y, m and n, or the use of double consonants for single and vice versa (opidum, littus). It likewise omits such orthographic peculiarities as: misuse of the aspirate (hostia for ostia; conca for concha; nephandus for nefandus); confusion of b and p, d and t (obtare for optare; inquid for inquit), and the use of q for c (querqus for quercus, persequtus for persecutus). Their inclusion would have swelled the apparatus to unwieldy proportions. On the other hand, the confusion of c and s seemed so noteworthy that every instance is registered (ciccus for siccus; cecedere for secedere and sceleri for celeri; sedes for caedes). The confusions of ngn and gn (pungna for pugna), mpn for mn (sompnus for somnus) and ll for bl (sullimare for sublimare), seemed also worth noting every time they occurred.
Since hardly any evidence exists for the traditional division of the Historia into twelve books, as Griscom has well pointed out,1 and since fairly early evidence does exist favoring a division into eleven books — in fact, one of the manuscripts on which the present edition is based (H) has that division, — the latter division has been adopted here.2 There is even less manuscript authority for the division into chapters. The manuscripts of the Variant Version differ so much in this respect — and there is no greater harmony among the vulgate manuscripts — that it was impossible to select any one of them as a guide. For most of the division in this edition the editor has manuscript support. Where he was forced to fall on his own judgment the chapter division is indicated by a special sign (¶).
As for the text itself the usual editorial conventions have been observed. In a few cases only was it necessary to resort to emendation: it is thus designated in the apparatus. Where an omission seemed fairly evident, it has been supplied and marked off by pointed brackets. Square brackets are used to indicate a gloss. An asterisk is used to mark passages where a lacuna or corruption is suspected.
1.C 10r <1.1> Cum mecum multa et de multis saepius animo revolvens, in historiam
regum Britanniae inciderem, in mirum contuli, quod infra mentionem quam
de eis Gildas et Beda luculento tractatu fecerant, nihil de regibus qui ante
Incarnationem Christi inhabitaverant, nihil etiam de Arturo ceterisque com-
5 pluribus qui post Incarnationem successerunt repperissem, cum et gesta
eorum digna aeternae laudis constarent et a multis populis quasi inscripta
iocunde et memoriter praedic<ar>entur. Talia mihi et multotiens cogitanti
de talibus, obtulit Walterus, Oxinefordensis archidiaconus, vir in oratoria
arte atque in exoticis historiis eruditus, quendam Britannici sermonis librum
10 vetustissimum, qui a Bruto, primorum rege Britonum, usque ad Cadwalad-
rum, filium Cadwallonis, actus omnium continue <et> ex ordine pulchris
orationibus proponebat. Rogatu itaque illius ductus, tametsi infra alienos
hortulos phalerata verba || non collegerim,C 10v agresti tamen stilo propriisque
calamis contentus, codicem illum in Latinum sermonem transferre curavi.
Nam,15 E 94 si in ampullosis dictionibus || paginam illevissem, taedium legentibus
ingererem, dum magis in exponendis verbis quam in historia intelligenda
ipsos commorari oporteret. Opusculo igitur meo, Roberte, Claudiocestriae
dux, faveas, ut sic, te doctore, te monitore, corrigatur quod non ex Gaufridi
Monemutensis fonticulo censeatur exortum, sed sale Minervae tuae condi-
20 tum, illius dicatur editio, quem Henricus, illustris rex Anglorum, genuit,
quem philosophia liberalibus artibus erudivit, quem innata probitas militibus
in militia praefecit: unde nunc Britannia, tibi temporibus nostris, ac si
alterum Henricum adepta, interno gratulatur affectu.
2. Britannia, insularum optima, quondam Albion nuncupata, in occi-
dentali Oceano inter Gallia<m> et Hiberniam sita est. Quae octingenta25
miliaria in longum, ducenta vero in latum continens, quicquid mortalium
usui congruit, indeficiente fertilitate ministrat. Omni etenim genere metalli
fecunda, campos late pansos habet, colles quoque praepollenti culturae
aptos, in quibus frugum diversitates ubertate glebae temporibus suis pro-
veniunt. Habet et nemora universis ferarum generibus repleta, quorum in30
saltibus <et> alternandis animalium pastibus gramina conveniunt et a<d>vo-
lantibus apibus flores diversorum colorum mella distribuunt. Habet etiam
prata sub aeriis montibus amoeno situ virentia, in quibus fontes lucidi per
nitidos rivos leni murmure manantes, pignus suavis soporis in ripis || accu-
bantibus irrita<n>t. Porro lacubus atque piscosis fluminibus irrigua <est>35
et a meridianae plagae freto quo ad Galliam navigatur tria nobilia flumina,
Tamesis videlicet et Sabrinae et Humbri, velut tria bracchia extendit,
quibus transmarina commercia ex universis nationibus eidem navigio ad-
vehuntur. Bis denis etiam bisque quaternis olim civitatibus decorata erat,
quarum quaedam dirutis moeniis in desertis locis squalescunt, quaedam40
<vero> integrae templa sanctorum cum turribus perpulchra adhuc proceri-
tate erecta continent, in quibus religiosi coetus virorum ac mulierum obse-
quium Deo iuxta Christianam traditionem praestant. Sed et avium multi-
modi generis ferax terra est: habet insuper fontes salinarum, habet et calidos;
verum vineas in quibusdam locis germinat. Postremo quinque inhabitatur45
populis, Normannis videlicet atque Britannis, Saxonibus, Pictis et Scotis.
Ex quibus Britones olim a mari usque ad mare annis pluribus insederunt,
donec ultione divina, propter ipsorum superbia<m>, supervenientibus Pictis
et Saxonibus cesserunt. Qualiter vero et unde applicuerunt restat nunc
50 perarare, ut in sequentibus patebit.
<1.2>2. Britannia, insularum optima, quodam Albion nuncupata est, in occidentali Oceano inter Galliam et Hiberniam sita, octingenta milia passuum25
in longum,<1.2> D 10r;
E 95; H 2r;
P 65r ducenta vero in latum continens. Terra optima frugibus et
arboribus et alendis apta pecoribus ac iumentis; vineas etiam in quibusdam
locis germinans; sed et avium ferax terra, fluviis quoque multum piscosis
ac fontibus || aqua praeclara copiosis. Habet et
fontes salinarum,P 65v habet et fontes calidos, venis quoque metallorum, aeris, || ferri,D 10v plumbi et argenti30
fecunda. Erat quoque quondam civitatibus nobilissimis viginti octo in-
[[ Print Edition Page No. 24 ]]
signita. Insula haec Britones et Pictos et Scottos incolas recepit. Britones autem, a quibus nomen accepit, in primis a mari usque ad mare totam in-
sulam insederunt,C 11r qui de tractu Armoricano, ut fertur, advecti sunt Bri-
tanniam.35 Qualiter vero et unde vel ubi applicuerunt, restat calamo perarare,
sequendo veterum historias, qui a Bruto usque ad Cadwaladrum, filium
Cadwalonis, P 66r actus omnium continue et ex ordine texuerunt.||
3. Aeneas, <1.3> P 66r post Troianum bellum et excidium urbis cum Ascanio, filio
suo fugiens, Italiam navigio devenit. Ibi, cum a Latino rege receptus esset,
invidit ei Turnus, Dauni regis Tuscorum filius et cum illo congressus est,
et, dimicantibus illis, praevaluit Aeneas et ipsum interemit regnumque55
Italiae || et Laviniam,C 11v filiam Latini, adeptus est. De cuius etiam nomine
Lavinium oppidum, quod struxerat, appellavit et regnavit Aeneas in Lavinio
annis quatuor. Quo vita discedente regnum suscepit Ascanius, qui et Silvius
Iulius, eiusdem filius, dictus erat, quem apud Troiam ex Creusa, filia regis
Priami, P 66v genuerat et secum in Italiam || adduxerat. Qui Ascanius, derelicto
60 novercae suae Laviniae regno, super Tiberim Albam Longam condidit,
[[ Print Edition Page No. 25 ]]
deosque et Penates patris sui Aeneae ex Lavinio in Albam Longam detulit.
Simulacra Lavinium sponte redierunt. Rursus traducta in Albam iterum
repetiverunt antiqua delubra. Educavit autem Ascanius summa pietate
Silvium Postumum, fratrem suum, ex Lavinia procreatum et cum triginta
quatuor annis regnasset, Silvium reliquit heredem unicum.65
4. Hic furtivae indulgens Veneri,<E 96>; P 67r H 2v nupserat cuidam nepti || Laviniae
eamque fecerat praegnantem. Cumque id Ascanio, patri suo, compertum ||
esset, praecepit magis suis explorare quem sexum puella concepisset. Dixerunt
autem magi ipsam gravidam esse puero qui et patrem et matrem inter-
ficeret pluribusque terris in exilium peragratis ad summum tandem culmen70
honoris perveniret. Nec fefellit eos vaticinium suum. Nam ut dies partus
advenit, edidit mulier puerum et mortua est pariendo. Traditur autem puer
ad nutriendum et vocatur Brutus.P 67v; C 12r Et cum esset quindecim annorum comi-
tabatur patri in venatu sagittamque in cervos dirigens, inopino ictu sagittae
patrem interfecit. || Indignantibus ergo parentibus, in exilium || pulsus est75
Brutus. Exulatus itaque navigio tendit in Graeciam, ubi progeniem Heleni,
filii Priami, invenit, quae sub potestate Pandrasi, regis Graeciorum, in servi-
tute tenebatur. Pirrus etenim, Achillis filius, post eversionem Troiae, ipsum
Helenum cum multis aliis inde secum in vinculis abduxerat, ut necem patris
sui in ipsos vindicaret. Agnita igitur suorum Brutus concivium prosapia,80
[[ Print Edition Page No. 26 ]]
moratus est apud eos ibique in tantum militia et probitate vigere coepit, ut
a regibus et principibus prae omni iuventute patriae amaretur. Erat enim
inter sapientes sapiens, inter bellicosos bellicosus et quicquid auri vel argenti
sive ornamentorum acquirebat, totum militibus erogabat.
855. Divulgata itaque per universam terram fama et probitate eius, coe-
perunt ad eum || confluere omnes qui de genere Troianorum ibidem
morabantur,P 68r orantes ut, si fieri posset, a servitute Graecorum liberarentur.
Quod et fieri posse asserebant, si ducem haberent, qui eorum multitudinem
in bello contra Graecos gnaviter regere nosset. In tantum enim infra
90 patriam multiplicati erant, ut septem milia cum armis, exceptis mulieribus
et parvulis,D 1r || computarentur. Praeterea erat quidam nobilissimus iuvenis
in Graecia nomine Assaracus, qui partibus eorum favebat, ex Troiana
matre natus.P 68v Hic habebat tria castella, quae pater suus moriens sibi dona-
verat, quibus fratrem suum viriliter compugnabat; quae ei conabatur ||95
auferre frater, quia, ex concubina natus fuerat. Hic in Troianis fiduciam
maximam habebat, ut eorum auxilio inquietudini Graecorum resistere
valeret.C 12v Alius enim frater patre et matre || Graecus erat et asciverat regem
ceterosque Graecos parti suae favere. Inspiciens ergo Brutus et virorum
multitudinem et munitionum opportunitatem securius petitioni illorums100
acquievit.
<1.4> E 976. Erectus itaque Brutus in ducem convocat Troianos || undique et
[[ Print Edition Page No. 27 ]]
oppida Assaraci munivit. Ipse vero et Assaracus, cum maxima multitudine
virorum ac mulierum quae eis adhaerebant, nemora et colles || occupant.H 3r
Deinde per litteras regem in haec verba affatur:
“Pandraso regi Graecorum, Brutus reliquiarum Troiae dux, salutem.105
Quia indignum fuerat gentem praeclaro genere Dardani ortam iugo servi-
tutis premi et tractari aliter quam nobilitatis eius serenitas expeteret sese
infra nemorum abdita recepit, malens ferino ritu, carnibus videlicet et
herbis, vitam cum libertate tueri, quam divitiis ac deliciis affluens iugo
servitutis teneri. Quod si celsitudinem tuae potentiae offendit, non est110
imputandum eis, cum communis sit intentio captivorum velle ad pristi-
nam dignitatem redire. Misericordia itaque motus, amissam libertatem largiri
digneris et saltus nemorum quos, ut servitutem diffugeret, occupavit, in-
habitare permittas. Sin autem, concede ut ad aliarum terras nationum cum,
pace liberi abscedant.”115
7. Spretis itaque litteris eorum, Pandrasus, quos in servitute tenuerat,<1.5>
admiratus audaciam, continuo, procerum suorum consilio, exercitum col-
ligere decrevit ut armis eos artaret qui terram eius insolenter occupave-
rant, oppidumque mox Sparantinum adiit.C 13r Cui Brutus cum tribus || milibus
fortium virorum Troianorum obvius ex improviso eum invasit et irruptionem120
in Graecos et stragem magnam fecit. Porro Graeci stupefacti nil tale
verentes, omnes in partes dilabuntur et fluvium Alzalon, qui prope fluebat,
transire festinant, in quo multi periclitati interierunt. Quos diffugientes
Brutus insequitur et partim in undis, partim super ripam ferro prosternit.
Antigonus autem, frater Pandrasi, videns stragem suorum, indoluit revoca-
vitque125 socios vagantes in turmam et, celeri impetu in saevientes Troas
facto, reversus est. Malebat enim resistendo interire quam ignavam fugam
[[ Print Edition Page No. 28 ]]
faciens luteis gurgitibus submergi. Densa igitur acie incedens hortatur
socios viriliter resistere, telaque letifera totis viribus contorquet. Troes
130 vero audacter insistentes caedem miserandam peregerunt et Antigonum
captum retinuerunt.
<1.6>8. Brutus igitur, victoria potitus, oppidum sescentis militibus munivit
nemorum abdita petens, ubi Troiana plebs cum mulieribus et pueris delite-
scebat. At Pandrasus ob fugam suam fratrisque captionem graviter maerens,
135 nocte illa populum dilapsum coadunare non cessavit et, cum postera lux
illucesceret, E 98oppidum obsidere progressus est || in quo Brutum et Anti-
gonum, fratrem suum, aestimabat clausos, insultumque moenibus intulit
distributo exercitu per turmas in circuitu indixitque suis ut alii egressum
inclusis abnegarent, alii cursus fluminum averterent, alii crebris arietibus
140 ceterisque machinationibus murorum compaginem dissolverent. Qui prae-
cepta eius effectibus exsequentes omni nisu contendebant quibus modis
crudelius obsessos infestarent.<1.7> Obsessi vero a muris viriliter resistentes,
telis omnium generum ac sul ||D iv C 13v; H 3v phureis taedis eorum machinationes repelle-
bant. Tandem cibi penuria et cotidiano || labore || afflicti, legatum ad
145 Brutum mittunt, postulantes ut eis in auxilium festinaret, ne coacti debili-
tate oppidum deserere cogerentur. Brutus ergo, haec audiens, suos in unum
collegit et ad succurrendum oppidanis viriliter hortatur. Sed quia tantum
non habuit exercitum ut campestre proelium adversus hostes inire auderet,
callido usus consilio, proponit castra eorum noctu adire ipsosque soporatos,
150 deceptis eorundem vigilibus, interficere. Advocato itaque secreto Anacleto,
Antigoni socio, quem cum Antigono captum tenebat, evaginato gladio eum
[[ Print Edition Page No. 29 ]]
in hunc modum affatus est: “Egregie iuvenis, finis vitae tuae Antigonique
adest, nisi quae tibi dixero fideliter exsecutus fueris. Volo ergo per te in
sequenti nocte vigiles Graecorum caute decipere, ut tutiorem aditum
ceteros aggrediendi habeam. Tu ergo callide huiusmodi negotium agens,155
in secunda noctis hora vade ad obsidionem, manifestaturus fallacibus verbis
te Antigonum a carceribus et meis vinculis abstraxisse et usque ad con-
vallem nemorum adduxisse illumque nunc inter frutices delitescere nec
longius abire posse propter insequentes Troianos, qui aditus viarum cir-
cumdederunt ne ad fratrem liberatus redeat. Sicque deludens deduces eos160
usque ad convallem hanc, ubi te et eos exspectabimus.”
9. Anacletus autem, viso gladio,<1.8> qui inter haec verba morti suae immi-
nebat, perterritus valde, promisit iure iurando sese rem quam intimaverat
exsecuturum, si sibi et Antigono || vita daretur.C 14r Confirmata itaque huiusmodi
proditione, obsidionem versus se coepit agere Anacletus et, cum iam prope165
castra incederet, ab exploratoribus Graecorum tenetur et agnoscitur. At
ille, ingentem laetitiam simulans, “subvenite,” ait, “viri, et si quis est non
falsus amicus me et Antigonum vestrum de manibus Troianorum eripite,
quem usque ad convallem hanc proximam hac nocte de carcere Bruti
extractum eduxi. Et ecce inter vepres et nemorum condensa delitescit,170
timens ne a Troianis iterum comprehendatur.” Audientes itaque Graeci
Anacleti || verba, nihil haesitantes accelerant, E 99 arma arripiunt et illum usque
ad convallem festinantes sequuntur. Illis denique per frutecta progredienti-
bus emergit se Brutus cum armatis suis et prosilit in medium repente,
factoque impetu occupat perterritos nil tale verentes ac caede durissima 175
afficit, ulteriusque progressus per tres turmas divisit socios, obsidionem
[[ Print Edition Page No. 30 ]]
Graecorum disturbare parans,H 4r prae || ceptique ut singulae turmae singulas
castrorum partes adirent sine tumultu nec caedem cuiquam inferrent, donec
ipse,<1.9> cum sua cohorte, tentorio regis potitus, lituo signum daret. Edocti
180 itaque omnes Bruti oratione infra castra se recipiunt. Nec mora, insonante
lituo, enses evaginant et stricto ferro hostes semisopitos invadunt,
trucidant quosdam arma capessentes, quosdam inermes et somno oppressos
haud segniter interficiunt. Ad gemitus morientium evigilant alii et, cum
ceteris stupefacti,C 14v ab hostibus caeduntur. || Neque enim tempus arma
185 capiendi vel spatium fugiendi dabatur, cum Troes armati eos undique
circumvenientes tamquam oves infra caulas iugulabant. Quibus autem
fugae beneficium contigit scopulis elisi sub noctis tenebris praecipitaban-
tur; cadentibus vero crura vel bracchia frangebantur. Cui neutrum horum
contin || gebat,D 2r inscius quo fugam faceret, in prope fluviis fluentibus sub-mergebatur,
190 vixque infortunium quisque evadere potuit. Nam et oppidani
quoque commilitonum adventu applaudentes, insiliebant armati atque cla-
dem duplicabant.
<1.10>10. Brutus autem tentorium regis, ut praedictum est, aggressus, sociis
interfectis, ipsum vivum retinere curavit. Deliberabat enim se magis vita
195 illius quam morte adepturum quod affectaverat. Turma autem quae cum eo
erat non cessabat stragem facere quae, partem quam sortita fuerat, usque
ad internecionem delebat. Ut ergo sub luce aurorae tanta ruina patuit,
Brutus, magno fluctuans gaudio, spolia peremptorum sociis iuxta modum
[[ Print Edition Page No. 31 ]]
cuiusque distribuere praecepit. Deinde cum Pandraso oppidum ingreditur,
mortuorum cadavera sepelienda tradens.200
11. <P>ostera autem die dux inclitus Brutus maiores natu advocans
quaesivit ab eis, quid de rege Pandraso agendum adiudicarent, quidque ab
eo petendum laudarent. Qui mox diversis affectibus capti, pars partem
regni ad inhabitandum petere hortabantur, pars vero licentiam abeundi et
ea quae itineri necessaria forent. Cumque diu in ambiguo res exstitisset,205
surrexit unus, Membri || cius nomine, ceterisque a<u>scultantibus ait:E 100 “Ut-
quid haesitatis, || patres et fratres, in his quae saluti vestrae sunt utilia?C 15r
Ultima haec sententia est tenenda nobis, licentia s<c>ilicet abeundi, si vobis
et posteris vestris vitam et pacem adipisci desideratis. Nam si vitam eo pacto
concesseritis Pandraso, ut per eum partem Graeciae adepti inter Danaos,210
invisum genus, cohabitare deliberetis, numquam diuturna pace fruemini,
dum fratres eorum et filii et nepotes, quibus tantam intulistis stragem, vobis
immixti, vel vicini fuerint. Memores caedis || parentum,H 4v aeterno vos ex-
sufflabunt odio, nec vobis, minores vires habentibus, facile erit resistere,
dum generatio
eorum multiplicata generationi succedet. Quodsi decertatio215
inter vos accesserit, eorum numerus cotidie augebitur, vester vero minuetur.
Laudo igitur et consulo in parte mea, si ceteris videbitur, ut petatis ab eo
filiam suam primogenitam, quam Innogen vocant, ut duci nostro copuletur
et aurum et argentum, naves et frumentum et quae itineri necessaria fuerint.
Et, si <id> impetrare poterimus, licentia sua alias nationes petamus.”220
¶ 12. Ut ergo finem dicendi fecit,<1.11> acquievit <ei> tota multitudo atque
suasit ut Pandrasus in medium adduceretur et, nisi huic petitioni faveret,
[[ Print Edition Page No. 32 ]]
saevissima morte damnaretur. Nec mora adductus, continuo ei datur copia
eligendi, aut
filiam suam, sicut praedictum est, Bruto coniugem dare, aut
225 suum interitum et fratris. Qui respondens ait: “Nihil mihi vita praestantius,
nihil iocundius censeo et licet invitus et coactus et sub mortis periculo
externo viro et hosti filiam meam,C 15v licet invitam, daturus sum, solacium || tamen
habeo, quia copulo eam probo et nobili, quem ex genere Priami et
Anchisae creatum fama declarat. Quis etenim alter exules Troiae, in servi-
tutem230 tot et tantorum principum positos, eorundem vinculis eriperet? Quis
cum illis regi Graecorum resisteret, aut cum paucis tantam armatorum
copiam proelio provocaret initoque congressu regem eorum vinctum
duceret? Quia ergo tantus iuvenis tanta probitate mihi resistere potuit,
do ei filiam meam primogenitam Innogen, do etiam aurum et argentum,
235 naves et frumentum, vinum et oleum et quicquid itineri vestro dixeritis
esse necessarium. Et si, a proposito vestro divertentes, resilire et cum
Graecis commanere volueritis, tertiam regni mei partem vobis ad inhabitandum
concedo. Sin autem, cetera prosequar in vestra deliberatione.”
13. Conventione autem facta, diriguntur legati per universa Graeciae
240 litora colligere naves, quae collectae trecentae viginti quatuor erant numero
et omni mox genere farris onerantur. Filia regis Bruto maritatur; quisque,
prout dignitas expetebat, auro et argento donatur et, peractis cunctis,
erectis velis,E101 || secundis ventis abscedunt. At Innogen, in excelsa puppi
stans, saepius inter bracchia Bruti collabebatur in extasim. Fusis quoque
245 cum singultu lacrimis, parentes ac patriam deserere conqueritur, nec oculos
a litore avertit, dum litora oculis patuerunt. Quam Brutus blanditiis miti-
gans,
[[ Print Edition Page No. 33 ]]
nunc dulces amplexus, nunc dulcia basia innectit, nec coeptis suis
ipse destitit, || donec fletu fatigata sopori submittitur.C 16r
14. Prospero igitur cursu, duobus diebus et una nocte sulcantes maria,D 2v ||
applicuerunt in quandam insulam nomine Loegeciam, quae ab incursione250
piratarum vastata ac omni habitatore deserta erat; antiqua tamen retinebat
delubra. In qua feras diversorum generum reperientes copiosa naves suas
venatione refecerunt. Venientes autem ad quandam desertam civitatem,
templum Dianae in ea reppererunt, ubi imago eiusdem deae responsa quae-
rentibus dabat. Qui, mox litatis victimis, a numine futuri itineris praesagia255
requirunt, quae vel qualis patria eis sedes certae mansionis debeatur. Com-
municatoque omnium as || sensu,H 5r assumpto Brutus secum Gerione augure
et duodecim maioribus natu, circumdatus tempora vittis, abdita templi
penetrans, ante vetustissimum delubrum, ubi ara deae statuta fuerat, vas
sacrificii vino plenum et sanguine candidae cervae dextra tenens, erecto260
vultu ad effigiem numinis, silentium in haec verba dissolvit:
Diva potens nemorum, terror silvestribus apris,
cui licet anfractus ire per aethereos
infernasque domos, terrestria iura, resolve
et dic quas terras nos habitare velis.265
Dic certam sedem, qua te venerabor in aevum,
qua tibi virgineis templa dicabo choris.
15. Haec ubi novies dixit circuivit aram quater, fuditque vinum, quod
tenebat, in foco iuxta morem litantium ibi accenso. Postea recubuit super
270 pellem albae cervae, quam ante aram extenderat, invitatoque somno ob-
dormivit. Eratque tunc quasi noctis tertia hora. Tunc visum est illi deam
C 16v astare ante eum et sese sic affari: ||
Brute, sub occasu solis, trans Gallica regna,
insula in Oceano est, undique clausa mari;
275insula in Oceano est habitata gigantibus olim,
nunc deserta quidem, gentibus apta tuis.
Hanc pete: namque tibi sedes erit illa perennis:
haec fiet natis altera Troia tuis,
hic de prole tua reges nascentur et illis
280totius mundi subditus orbis erit.
16. Tali visione dux expergefactus, in dubio mansit an somnus fuerat
quem viderat, an dea praedixerat viva voce patriam quam aditurus erat.
Tandem, vocatis sociis, rem per ordinem narravit, ut sibi dormienti conti-
gerat. Dehinc ad naves repedavit et, flante secunda aura, prospero cursu
285 triginta dierum spatio venerunt ad Affricam, deinde ad lacum Sa || linarum
et ad Aras Philistinorum. Hinc navigaverunt inter Rusciadam et montes
Azarae.E 102 Ibi ab incursione piratarum maximum passi sunt periculum. Vic-
toriam tamen adepti, spoliis eorum ditati sunt.
<1.12> 17. Porro flumen Malvae transcurrentes Mauritaniam devenerunt, quam
290 ob penuriam cibi et potus e navibus egressi vastaverunt a mari usque ad
mare. Inde, refectis navibus, petierunt columnas Herculis, ubi Sirenes,
[[ Print Edition Page No. 35 ]]
monstra maris, apparuerunt eis, quae ambiendo naves fere obruerant.
Elapsi tamen inde Hispaniae oras praetereuntes, venerunt ad Tyrrhenum
mare, ubi iuxta litora invenerunt quatuor generationes de exulibus Troianis,
quae Antenoris fugam comitatae erant. Quorum dux dictus erat Corineus,295
vir magnae virtutis || et audaciae. Qui, C 17r si cum aliquo gigante congressum
faceret, ilico obruebat eum ac si cum puero contenderet. Agnita itaque
veteris originis prosapia,H 5v asso || ciatus est eis cum maxima populi parte cui
praesidebat. Deinde Aquitaniam et ostium Ligeris ingressi anchoras fix-
erunt moratique sunt ibi septem diebus, situm regni explorantes.300
18. Regnabat tunc in Aquitania Gofferanus rex Pictus.D 3r || Hic cum
audisset, fama indicante, externam gentem in fines regni sui applicuisse,
misit nuntios ad explorandum utrum pacem ferrent an arma. Nuntii autem
classem petentes obviaverunt Corineo, egresso iam cum ducentis viris, ad
venandum. Mox allocuti eum <quaerunt> cur sine licentia saltus regis in- 305
vasissent ad venandum. Statutum enim ab antiquo fuerat, neminem sine
principis iussu ibidem debere feras capere. Corineus respondit se prohibi-
tionem nescire sui regis, neque etiam huius rei alias prohibitionem audisse,
sed et nequaquam fieri debere. Quo dicto, unus ex illis, Imbertus nomine,
curvato arcu, sagittam in ipsum direxit: vitavit eam Corineus et, impetum310
faciens in Ymbertum, ipso arcu, quem tenebat, caput ei in frusta concidit.
Diffugientes autem socii Gofferano necem Imberti nuntiaverunt et hostes
fortissimos adventasse.
19. Rex ergo contristatus collegit statim Pictaventium exercitum gran-
dem,
[[ Print Edition Page No. 36 ]]
315ut in ipsos animadverteret necemque Imberti vindicaret. At Brutus,
divulgato eiusdem adventu,C 17v naves munit, || mulieres et parvulos infra
castra iubet commanere. Ipse vero cum multitudine virorum bellatorum
obvius Gofferano regi progreditur. Inito itaque certamine dira pugna
utrobique committitur et, cum multum diei in agendo consumpsissent,
320 puduit Corineum Aquitanos tam audacter in eos resistere, || non tri-
umphare Troianos. Unde, sumpta audacia,E 103 sevocavit in dextram partem
proelii socios et, facto agmine, celerem impetum in hostes facit, ipsosque
dextra laevaque caedit et, penetrata cohorte, cunctos in fugam coegit.
Fortuna enim ei, amisso gladio, bipennem administravit, qua cunctos, quos
325 attingebat, a summo usque deorsum findebat. Miratur Brutus, mirantur
socii, mirantur etiam hostes audaciam viri et virtutem. Qui, bipennem post
fugientes librans, timorem illorum his verbis coercebat: “Quo fugitis
timidi? Quo segnes abitis? Revertimini, obsecro, revertimini et congres-
sum cum Corineo facite!H 6r Pro pudor! Tot milia solum fugitis? Sed habete
330 solacium fugae vestrae quod dextra haec sole || bat Tyrrhenos gigantes et
fugare et prosternere ac ternos atque quaternos ad Tartara trudere.”<1.13> Ad
haec verba Corinei, quidam consul nomine Suhardus, cum trecentis militibus,
impetum faciens Corineum undique circumdedit. At Corineus non
oblitus bipennis ipsam in consulem erectam vibrat, percussumque a summo
335 usque ad imum in duas partes dissecuit. Sed et confestim irruens in
ceteros,C 18r || bipennem rotat, stragem magnam faciens et nunc hac, nunc illac
discurrens, huic manum cum bracchio amputat, illi scapulas a corpore
[[ Print Edition Page No. 37 ]]
separat, alii caput truncat. Omnes in ipsum solum et ipse solus in omnes
irruit. Quod Brutus cernens a longe, motus amore et probitate viri, cucurrit
cum turma ut auxilium ei subrogaret. Mox ingens oritur clamor et crebri340
ictus multiplicantur, fit in utraque parte caedes durissima. Nec mora,
victoriam adepti sunt Troes et regem Gofferanum cum suis Pictavensibus
in fugam vertunt. Fugiens itaque Gofferanus partes Galliarum adiit, ut
ab amicis et cognatis auxilium peteret. Erant autem in Gallia tunc temporis
duodecim reges, quorum regimine tota patria pari dignitate regebatur. Qui345
benigne suscipientes eum, promittunt sese unanimiter expulsuros a finibus
Aquitaniae || externam gentem.D 3v
20. Brutus autem, victoria laetus,<1.14> peremptorum spoliis socios ditat et
in turmas et centurias resociatos per patriam ducit et dilatat, volens eam
penitus delere. Agros igitur depolulatur, civitates incendit et gazas350
absconditas inde subtrahit, stragem miserandam civibus ac plebanis infert.
Dumque tali clade Aquitaniae partes infestaret, venit ad locum ubi nunc
est civitas Turonorum, quam, ut Homerus testatur, ipse prior construxit
atque ibidem castra metatus est, ut, si ne || cessitas urgeret,E 104 se suosque infra
ipsa castra reciperet. Peractis itaque castris, post biduum, ecce Gofferanus 355
cum immenso exercitu collecto ex omni || Galliarum parte adventavit.C 18v
Torva igitur lumina in castra Troianorum retorquens, tristis in haec verba
erupit: “Pro fatum triste! Castra en etiam in regno meo ignobiles exules
statuerunt! Armate vos, o viri, armate celeriter et per turmas ordinatas ad
pugnam incedite.Nulla mora erit quin semimares istos velut oves intra360
caulas capiemus et captos captivos per regna nostra mancipabimus.”<1.15>
21. Armaverunt se socii omnes ad praeceptum regis Gofferani et, per
duodena agmina statuti, H 6v hostes invadunt. Hostes econtra, || dispositis turmis,
eos audacter suscipiunt. In congressu ergo praevaluerunt Troes et
365 caedem magnam ex hostibus fecerunt, fere ad duo milia hominum. Gallorum
autem numerus maior erat et magis ac magis augmentabatur. Un-
dique convenientes Galli igitur, quoniam tricies plures erant ceteris, quam-
quam primo oppressi fuerant, tandem tamen resociati impetum in Troas
acriter fecerunt et eos in castra regredi coegerunt. Obsessi itaque a Gallis, sub 370
noctis silentio consilium inierunt, ut Corineus cum suis, per quaedam
divortia, intempesta nocte egrederetur et in nemore, quod prope erat, usque
ad diem delitesceret, ut, cum Brutus diluculo egressus cum eis dimicaret,
ipse, cum cohorte gentis suae, improvisus a dorso superveniret et sic
utrimque attonitos Gallos invaderent. Quod itaque factum est. Et dum
375 mane, die illucescente, Brutus, cum suis de castris exiens, cum Gallis decer-
taret,C 19r mutuis vulneribus prosternuntur et antequam Corineus cum suis ||
se exercitui manifestaret, cecidit nepos Bruti, Turnus nomine, vir magnae
audaciae, quo fortior sive audacior nullus, excepto Corineo inter Troas,
aderat. Hic solus solo gladio sescentos viros straverat, sed ab irruenti
380 multitudine, dum eos persequeretur, a suis avulsus, multis vulneribus con-
fossus est. De nomine itaque ipsius civitas Turonis vocabulum sumpsit,
quia ibidem sepultus est Turnus. Interea, superveniente Corineo a tergo,
hostes invadit. Troes audaciores et multo acriores propter mortem Turni
vindicandam insurgentes sternunt Gallos et trucidant undique sine inter-
missione.385 Tandem clamore Corenensium, qui a tergo invaserant, stupefacti
et arbitrantes plures advenisse quam advenerant, fugam arripiunt Galli
[[ Print Edition Page No. 39 ]]
et campum deserere festinant, quos Troes animosi ferientes usque inse-
quuntur. Patrata igitur victoria, Brutus, receptui lituum sonans, reverti
et coadunari ad castra || facit suos, decernitque cum eis naves repetere,E 105 ne
iterum hostes, conglobati et pluriores prioribus effecti, sustinere eos nequi- 390
rent, sed magis periclitarentur. Contione itaque facta, classem repetunt et
de praeda diversarum divitiarum eam replent. Prosperis itaque ventis, diis
faventibus terram divinitus promissam petunt et in portu Dertae fluminis,
qui Totonensium || dicitur, applicant.D 4r
22. Insulae huic tunc Albion nomen erat, quae a nemine, exceptis paucis395
gigantibus inhabitabatur. Amoeno igitur situ locorum et copia piscosorum
fluminum nemoribusque praeelecta,<1.16> affectum habitandi Bruto || sociisque
eius inferebat. Diffusi itaque Troes per patriam gigantes reperiunt,C 19v quos
statim ad cavernas montium fugant. Quadam autem die, dum in eodem
portu diis libamina ex more solvunt et, victimis caesis, festivum diem cele-
brant,400 supervenit Geomagog gigas cum aliis viginti gigantibus, il || los a
sacrificio incepto disturbant et quosdam de Bruti sociis lapidibus et contis
obruerunt.H 7r At Troes, undique circumfluentes, omnes interfecerunt, praeter
solum Geomagog. Hunc ergo Brutus vivum servari praecepit, volens
videre luctam inter ipsum et Corineum. Corineus haec audiens de monti-
bus405 accurrit et videns gigantem ad luctandum provocat. Inito denique
certamine, hinc stat Corineus tunica succinctus, hinc stat gigas ad luctam
paratus et exsertis bracchiis, alter in alterum tendens, dorsa vinculis bracchiorum
adnectunt, crebris flatibus auras vexantes. Nec mora, Geomagog,
[[ Print Edition Page No. 40 ]]
410Corineum totis viribus astringens, pectore pectus illius illisit fortiter, tribus
Corineo fractis costis. Mox ille, in iram accensus, vires renovat et toto conamine
amplexatus ipsum in umeris impositum et, quantum velocitas
prae pondere sinebat, ad proxima litora cucurrit. Denique summitatem ex-
celsae rupis nactus, excussit se et praedictum letabile monstrum infra mare
415 proiecit. At ille, per abrupta silicum ruens, in frusta dilaceratus, exspiravit
fluctusque sanguine maculavit. Locus ergo ille ex casu ipsius nomen sortitus
est usque in praesentem diem Saltus Geomagog. Hinc Troes agros in-
cipiunt || colere,C 20r domos aedificare, ut in brevi tempore terram diu inhabitatam
censeres. Postea Brutus de nomine suo insulam Britanniam appellat
420 sociosque suos Britones: unde postmodum loquela gentis, quae prius Tro-
iana nuncupabatur, dicta est Britannica. Corineus quoque ad Occidentem
portionem regni sortitus est: ab appellatione nominis sui Coreneam vocat,
quae nunc vel a cornu Britanniae, — quia ceu cornu ea pars terrae in mari
producta est, — vel per corruptionem praedicti nominis, Cornubia appellatur.425
1.<1.17> E 106 Potitus tandem regno Brutus || affectavit civitatem aedificare. Ad
quam aedificandam congruum quaerens locum, pervenit ad Tamensem
aquefluvium locumque nactus est proposito suo perspicuum. Condidit itaque
ibidem civitatem eamque Novam Troiam vocavit, quae postmodum per
[[ Print Edition Page No. 41 ]]
corruptionem vocabuli Trinovantum dicta est. Condita itaque civitate5
munivit eam civibus convicturis deditque legem qua pacifice tractarentur.<1.18>
Regnabant tunc in Troia filii Hectoris, expulsis Antenoris reliquiis. Prae-
erat in Iudaea Hely sacerdos et Archa Testamenti capta erat a Philisteis.
Regnabat in Italia Silvius Aeneas, Aeneae filius, avunculus Bruti, Latinorum
tertius. 10
2. Cognoverat autem Brutus Innogen,<2.1> H 7v uxorem suam || et ex ea genuit tres
filios, quorum nomina erant Locrinus, Albanactus, Kamber. Mortuo au-
tem Bruto, vicesimo quarto anno adventus sui in Britanniam, sepelierunt
eum filii sui infra urbem quam condiderat et diviserunt regnum Britanniae
inter se et habuit quisque partem suam. Locrinus qui et primogenitus,15
sortitus est eam partem quae || postea, de nomine suo, appellata, est Loegria.C 20v
Kamber autem partem illam quae est ultra Sabrinum flumen, quae nunc
dicitur Wallia, sed de nomine suo prius Kambria || nomen retinuit.D 4v Unde
adhuc gens illa lingua Britannica sese Kembre appellat. Albanactus iunior
possedit partem quae de nomine suo Albania dicta est, sed nunc Scocia20
appellatur. Illis deinde concordi pace inter se regnantibus, applicuit Humber,
rex Hunnorum, in Albaniam et, commisso proelio cum Albanacto, interfecit
eum et maximam gentis suae partem; ceteri vero ad Locrinum
diffugerunt. Locrinus igitur, audito rumore, indoluit,<2.2> accitoque fratre
suo Kambro, cum magno exercitu perrexit vindicare fratrem suum. Rex25
autem Hunnorum eis obvius fuit circa Humbrum fluvium et, congressu
facto, compulsus est rex Hunnorum cum suis fugam arripere quousque in
flumen fuit praecipitatus et nomen suum flumini reliquit. Locrinus itaque et
[[ Print Edition Page No. 42 ]]
Kamber, potiti victoria, naves hostium petunt, spolia diripiunt et sociis
30 largiuntur. Tres puellas ibidem mirae pulchritudinis invenerunt, quarum
una fuit filia regis Germaniae, quam praedictus Humber cum ceteris
rapuerat, dum patriam vastaret. Erat autem nomen illius Estrildis et tantae
pulchritudinis fuit quod nulla ei in pulchritudine comparari posset. Candorem
carnis eius nec inclitum ebur,E 107 nec nix recenter cadens, nec lilia
35 ulla vincebant. Amore itaque illius captus Locrinus || iussit eam sibi ser-
vari, ut in uxorem duceret. Quod cum Corineo compertum esset, indignatus est,
quoniam Locrinus pactus ei fuerat sese filiam ipsius ducturum.
Adiit ergo regem et bipennem C 21r <2.3> || in dextra manu librans, taliter illum allo-
cutus est iratus: “Haeccine rependis mihi, Locrine, ob tot vulnera quae in
40 obsequio patris tui perpessus sum, dum proelia cum ignotis committeret
gentibus, ut, filia mea postposita, barbaram praeponeres? Non impune
feres, dum vigor huic dextrae superfuerit, quae tot gigantibus per Tyr-
rhena litora causa mortis exstitit.” Hoc autem iterum iterumque replicans,
librabat bipennem quasi regem percussurus, cum inter utrumque inter-
posuerunt45 se amici. Sedato vero Corineo, Locrinum quod pepigerat sic
laudaverunt exsequi, ac si coegissent.H 8r||
<2.4>3. Duxit itaque Corinei filiam Locrinus, Gwendolenam nomine, nec
tamen Estrildis amoris oblitus est, sed, facto infra urbem Trinovantum sub-
terraneo, inclusit eam ac familiaribus suis servandam tradidit ibique furtivam
50 Venerem agens septem annis eam frequentavit. Quotienscumque
[[ Print Edition Page No. 43 ]]
igitur adibat illam, fingebat se velle occulta libamina diis suis offerre. In-
terea gravida facta est Estrildis ediditque filiam mirae pulchritudinis, quam
vocavit Habren. Gravida etiam facta est Gwendolena genuitque filium
cui impositum est nomen Madam. Hic, Corineo, avo suo, tradtus est ad nutriendum,
cuius doctrinam et mores exsecutus est.55
4. Subsequente deinde tempore, defuncto Corineo,<2.5> deseruit Locrinus
Gwendolenam et Estrildem in reginam sublimavit. Indignata igitur Gwendolena
secessit in partes Cornubiae collectaque totius patriae iuventute
coepit Locrinum inquietare.C 21v Consertoque tandem utrorumque exercitu,
commiserunt proelium iuxta flumen Sturam ibique Locrinus || ictu sagittae60
occubuit. Mortuo itaque Locrino, Gwendolena suscepit regni gubernacula,
paterna furens insania. Iubet deinde Estrildem et filiam eius praecipitari
in fluvium Sabrinae fecitque edictum ut flumen nomine puellae vocaretur
in posterum, tantum honoris tribuens pro eo quod eam genuerat Locrinus,
vir suus. Unde usque in hodiernum diem vocatum est flumen Sabrina, a65
nomine Habren puellae per corruptionem.<2.6> Regnavit deinde Gwendolena
quindecim annis, cum Locrinus || antea secum decem regnasset annis.D 5r Et
cum vidisset Madan, filium suum, aetate adultum, sceptro regni eum
insignivit, contenta regione Cornubiae, dum viveret.E 108 Tunc Sa || muel
propheta regnabat in Iudaea et Silvius Aeneas adhuc vivebat et Homerus70
clarus habebatur rhetor et poeta.
5. Insignitus igitur Madan regno, duxit uxorem et ex ea genuit duos
filios Mempritium et Malin et regnum cum pace quadraginta annis tenuit.
Quo defuncto discordia orta est inter praedictos fratres propter regnum,
[[ Print Edition Page No. 44 ]]
75quia uterque totum possidere volebat. Mempritius ergo Malin, fratrem
suum, in dolo simulata pace colloquio postulans, inter proloquendum ipsum
interemit solusque regni monarchiam adeptus in tantam tyrannidem ex-
arsit ut quemque fere nobilissimum interficeret. Sed et totam progeniem
suam exosus,H 8v quemcumque in regni successione suspectum habebat, aut
80 vi aut dolo perime || bat. Relicta etiam propria coniuge, ex qua inclitum
iuvenem Ebraucum genuerat,C 22r sese Sodomitico || operi (pro nefas!) sub-
didit. Tandem vicesimo regni sui anno, dum venatum iret, a sociis avulsus
in quandam convallem, a multitudine rabiosorum luporum dilaceratus in-
teriit. Tunc Saul regnabat in Iudaea et Eristenus in Lacedaemonia.
856. Defuncto itaque Mempritio, Ebraucus filius suus, vir magnae staturae
et mirae fortitudinis, regimen Britanniae suscepit et triginta annis rexit.<2.7>
Hic primus post Brutum classem direxit in partes Galliae provinciasque
mari proximas caede virorum et praedationibus affecit, ditatusque auri
argentique copia ac spoliis diversis in Britanniam reversus est. Deinde trans
90 Humbrum condidit civitatem, quam de nomine suo vocavit Kaerebrauc,
id est civitatem Ebrauci. Aedificavit et aliam civitatem Alclud nomine,
versus Albaniam et oppidum montis Agned, quod nunc Castellum Puel-
larum dicitur et Montem Dolorosum. Et tunc David rex regnabat in
Iudaea et Silvius Latinus in Italia et Gad et Nathan et Asaph in Israel
95 prophetabant.
7. Genuit autem viginti filios ex viginti coniugibus,<2.8> necnon et triginta
filias. Erant autem nomina filiorum eius: Brutus, Viride Scutum; Margadud;
Sigillius; Regin; Moruid; Balduc; Lagon; Bodlaon; Kyngar; Spaden;
[[ Print Edition Page No. 45 ]]
Gaul; Dardan; Eldad; Iuor; Cangu; Hector; Kerin; Rud; Assarach; Buel.
Nomina autem filiarum: Gloigin; Inogin; Otidas; Gwenlliant; Guaurdid;100
Agharad; Guendolet; Tanguistil; Gorgon; Medlan; Methael; Ourar; Maylur;
Kambreda; Ragau; Gad; Eruli; Nest; || Chem; Stadud; Gladus; Ebreon;E 109
Rugan; Abalalc; Agnes; Galaes (omnium pulcherrima); || Edra; Anor;C 22v
Stadralis; Egron. Has omnes direxit pater in Italiam ad Silvium Albam,
qui post Silvium Latinum regnabat, fueruntque ibi maritatae nobilibus Tro-
ianis105 quorum cubilia Latinae et Sabinae diffugiebant. At filii, duce Assa-
raco fratre, duxerunt classem in Germaniam et auxilio Albae Silvii usi
subiugato populo adepti sunt regnum. <2.9> Brutus autem cognomento Viride
Scutum cum patre remansit regnique gubernacula post illum adeptus,
duodecim annis regnavit.110
8. Huic successit Leil, filius suus, pacis amator et aequitatis, qui urbem
construxit de nomine suo Kaerleil in aquilonari parte Britanniae. Vixit
autem Leil || post sumptum regnum viginti quinque annis,D 5v sed regnum in
fine te || pide rexit. Quocirca civilis discordia in regno orta est.H 9r Post hunc
regnavit filius suus Ruhudibrias triginta novem annis. Iste populum a115
civili discidio in concordiam revocavit condiditque Kaerkeint, id est Can-
tuariam civitatem et Kaerweint id est Wintoniam atque oppidum montis
Paladur, quod nunc Sceptonia dicitur. Ibi tunc, ut dicitur, aquila locuta
est, dum murus fabricaretur, cuius sermones si veros esse putarem, sicut
cetera memoriae dare non diffugerem. Tunc Salamon coepit aedificare120
[[ Print Edition Page No. 46 ]]
templum Domini in Ierusalem et Aggeus et Amos, Ieu et Ioel et Zacarias
prophetabant. Et tunc Silvius Epitus patri Albae in Italia successit.
9. Successit deinde Bladud,<2.10> filius Rudhudibrae, rexitque regnum paci-
fice viginti annis.C 23r Hic aedificavit urbem Kaerbadum, quae nunc || Bado
125 nuncupatur, fecitque ibidem balnea calida ad usus mortalium apta. Quibus
praefecit numen Minervae, in cuius aede inextinguibiles posuit ignes,
qui numquam deficiunt in favillas, sed ex quo tabescere incipiunt in saxeos
globos ferventes vertuntur, quod per nigromanticam artem addidicit facere:
adeo enim ingeniosus fuit. Multa etiam alia praestigia fecit et per totum
130 regnum Britanniae docuit fieri et ad ultimum, ceu Daedalus, alis sibi factis,
per aera volare praesumpsit, unde summo infortunio lapsus cecidit super
templum Apollinis, infra urbem Trinovantum, membrisque fractis misera-
biliter exspiravit.
10. Quo defuncto,<2.11> Lleir, filius eiusdem, in regem erigitur, qui sexaginta
135 annis regnum viriliter rexit. Aedificavit autem super flumen Soram civi-
tatem de nomine eius dictam Kaerllir; saxonice vero Leicestre nuncupatur.
Huic natae sunt || tres filiae,E 110 denegata masculini sexus prole. Nomina earum
Gorenilla, Ragau, Cordeilla. Pater eas paterno amore, sed magis iuniorem
Cordeillam diligebat. Cumque in senectutem vergere coepisset, cogitavit
140 regnum suum ipsis dividere et cum parte regni maritis copulare. Sed, ut
sciret, quae illarum parte regni potiore dignior esset, interrogationibus
[[ Print Edition Page No. 47 ]]
suis singulas temptavit, scilicet quae magis illum diligeret. Interroganti
igitur, Gorenilla, quae maior natu erat, numina caeli testata est se ipsum
magis diligere quam vitam suam. Cui pater: “Quoniam senectutem meam
tuae vitae praeposuisti te, carissimam filiam maritabo iuveni quemcumque145
elegeris in regno meo, cum tertia parte regni mei.” || Deinde Ragau, secunda,C 23v
exemplo sororis suae benivolentiam patris captans,H 9v iure iurando || respondit
se super omnes creaturas eum diligere. Credulus ergo pater, eadem digni-
tate qua primogenitam cum tertia parte regni maritare spopondit. At Cor-
deilla iunior, cum intellexisset sororum adulationibus acquievisse eum,150
temptare cupiens patrem, respondit: “Est uspiam, pater mi, filia quae patrem
suum plus quam patrem praesumat diligere? Non credo etiam ullam esse
quae hoc fateri audeat, nisi iocosis verbis veritatem celare nitatur. Nempe
ego semper te dilexi ut patrem et adhuc a proposito non desisto. Et si a
me amplius extorquere vis, audi amoris certitudinem quem tecum habeo155
et interrogationibus tuis finem impone. Etenim quantum habes, tantum
vales, tantumque te diligo.” Porro pater ratus eam ex iracundia aut derisi-
one tale responsum dedisse, indignans stomachando, ait: “Quoniam sic
patris senectutuem sprevisti, ut vel eo amore quo me sorores tuae diligunt
dedignata es respondere, ego in tantum te dedignabor ut in regno meo160
partem cum sororibus tuis non ha || bebis.D 6r Quippe cum te plus quam
ceteras hucusque dilexerim, tu me minus quam ceterae diligere fateris.”
Nec mora, consilio procerum suorum praedictas puellas dedit, unam duci
Cornubiae et alteram regi Albaniae, quibus post decessum suum totam
[[ Print Edition Page No. 48 ]]
165regni monarchiam concessit. Contigit interea quod Aganippus, rex Fran-
corum, uxore carens, audita fama pulchritudinis Cordeillae,C 24r nuntios dirigit
ad regem Britonum ut illam sibi connubio copularet. Pater autem, filiae
responsionum nondum oblitus, ait se eam daturum sibi, || sed sine dote:
duabus enim prioribus regnum suum diviserat. Quod cum Aganippo in-
timatum170 esset, a || more virginis inflammatus, remisit iterum ad regem,
dicens se satis auri et argenti et terrae possidere, neque dote alia indigere
nisi tantummodo puellae nobilis coniugio,E 111 de qua postmodum sibi heredes
procrearet. Confirmato igitur nuptiali foedere, mittitur Cordeilla ad regem
Aganippum et ei in uxorem coniungitur.
17511. Post multum vero temporis, ut Lleir rex, senio affectus, torpere
coepit, insurrexerunt in illum duces, quibus filias praedictas locaverat et
abstulerunt ei regnum et regiam potestatem. Concordia tamen inter eos
habita,<2.12> rex Albaniae, Maglaunus, alter generorum, illum secum retinuit
cum sexaginta militibus, ne inglorius esset propter filiam suam, coniugem
180 eius. Moram autem apud illum eo faciente, indignata <est> aliquando filia
sua Gorgonilla, ob multitudinem militum secum commanentium, quia mi-
nistris eiusdem conviciabantur. Maritum suum affata, iussit patrem suum
contentum esse debere obsequio || triginta militum.H 10r Indignatus ille, relicto
Maglauno, secessit ad Henuium, ducem Cornubiae, sponsum alterius filiae.
185 Apud quem moratus, infra annum orta est discordia inter utrorumque
famulos, unde iussus est a filia pater senex totam familiam deserere, praeter
quinque milites, qui ei obsequio satis essent. Porro pater, ultra quam dici
potest, tunc anxius et tristis, reversus est iterum ad primogenitam, sperans,
mutato animo eius, ipsum cum tota familia honorifice velle retinere. At
[[ Print Edition Page No. 49 ]]
illa per numina caeli iuravit quod nullatenus secum commaneret, nisi,190
relictis omnibus, solo milite contentus esset.C 24v Paruit || ille tristis et cum
solo milite illi adhaesit. Recordatus ||E 112 itaque sui honoris pristini et digni-
tatis amissae, detestando miseriam ad quam redactus erat, cogitare coepit
quod iuniorem filiam expeteret. Aestimans eam pietate posse moveri
paterna, transfretavit ad Gallias et in transfretando, cum se tertium infra195
navem inter principes, qui aderant, conspexisset, memor praeteritorum, ait:
“O irrevocabilia seria fatorum, quae solito cursu fixum iter tenditis! Cur,
inquam, me ad instabilem felicitatem promovere voluistis, cum maior poena
sit ipsam amissam recolere, quam sequentis infelicitatis praesentia urgeri?
Magis enim gravat me illius temporis memoria, quo, tot centenis militibus200
stipatus, moenia urbium diruere et provincias hostium vastare solebam,
quam calamitas miseriae meae, quae ipsos, qui iacebant sub pedibus meis,
iam debilitatem meam deserere coegit. O irata fortuna! O Cordeilla, filia,
quam vera sunt dicta illa quae quaestionibus meis sapienter respondisti ut,
quantum haberem, tantum valerem, tantumque me diligeres! Dum igitur205
habui quod dare possem, visus fui valere his, qui non mihi sed donis meis
applaudebant. Interim dilexerunt me, sed abeuntibus muneribus et ipsi
abierunt. Sed qua fronte tamen, filia mea carissima, tuam audebo videre faciem,
vel me ipsum tibi praesentare, qui, quasi vilem et abiectam, te
deterius et sine dote, quam sorores tuas, inter extraneos locare curavi?”210
¶ 12. Dum ergo haec et his similia in mente volveret, applicuerunt in
Galliam et venit Kariciam ubi filia sua carissima erat.C 25r Cum || autem veniret
|| ad urbem ubi ipsa tunc manebat,D 6v erubuit ingredi ad eam solus in paupere
veste, retinensque pedem, per nuntium, qui solus armiger sibi adhaerebat,
[[ Print Edition Page No. 50 ]]
215indicavit eius adventum, historiam suae miseriae pandens. Manifestato
itaque patris infortunio, contrita est corde et flevit amare celerique consilio usa,
tradidit clam nuntio, qui haec sibi indicaverat, auri argentique copiam,
praecipiens ut ad aliam civitatem patrem deduceret, ibique se infirmum
fingeret ac balneis ||E 113 et optimis cibis indulgeret et foveret vestibusque meli-
oribus220 ornaret. Iussit quoque ut quadraginta milites secum retineret et tunc
demum regi Aganippo,H 10v viro suo, adventum || suum et causam adventus per
internuntios manifestaret.<2.13> Quo facto atque completo secundum reginae
voluntatem, post paucos dies notificato regi eius adventu, venerunt ad
eum rex et regina, magna stipati militum caterva atque honorifice illum
225 susceperunt dederuntque ei potestatem in toto regno suo, donec in pristinam dignitatem
ipsum restituissent.
<2.14>13. Interea collecto grandi per totam Galliam exercitu, Cordeilla cum
patre in Britanniam transivit, commissoque proelio cum generis, triumpho
potitus est atque totius regni dominium adeptus est tribusque annis post
230 imperavit genti Britonum, restituens unumquemque potestati suae. De-
functo autem eo in senectute bona, suscepit Cordeilla regni gubernacula,
sepelivitque patrem in quodam subterraneo supra fluvium Soram, infra
Leicestriam. Erat autem subterraneum illud in honore bifrontis Iani dedi-
catum,C 25v ubi gens idolatriae data totius anni opera in sollemnitate || eiusdem
235 dei auspicabatur. Nam illuc omnes operarii conveniebant et opera, quae
per totum annum acturi erant, illo die ibi recipiebant.
<2.15>14. Mortuo quoque Aganippo rege, Cordeilla regnum Britanniae per
[[ Print Edition Page No. 51 ]]
quinquennium in bona pace rexit, donec a filiis sororum suarum inquietata,
Morgano videlicet et Cunedagio: his enim nominibus insigniti erant. Quorum
Morganum Mangalius genuerat, Cunedagium Enwinus. Itaque hi,240
cum post obitum patrum in ducatus eorum successissent, indignati sunt
Britanniam femineae potestati subditam esse. Collectis igitur hinc et inde
exercitibus, multis proeliis commissis, ad ultimum devicta ab eis et capta,
miserias carceris sortita est,E 114 ubi ob amissionem regni dolore obducta || sese
245interemit.
15. Exinde partiti sunt iuvenes regnum et pars ea quae est trans Humbrum
cessit Morgano. Alia vero pars regni, quae vergit ad occasum, sub-
mittitur Cunedagio. Emenso deinde biennio, accesserunt quibus perturbatio regni
placebat, ad Morganum animumque illius pulsabant, dicentes
dedecus et iniustum fore, cum primogenitus esset, totius regni dominium250
non habere. Cumque sic a pravis hominibus incitatus esset, duxit exercitum
per provincias Cunedagii, ferroque et incendio vastare coepit. Orta igitur
inter fratres discordia, obvius venit Morgano Cunedagius cum maxima
exercitus multitudine, factoque congressu caedes immensa utrimque facta
est et Morganus in fugam vertitur. Quem secutus Cunedagius fugientem255
a provincia in provinciam tandem intercepit eum in pago Kambriae et, eo
interfecto, de nomine suo illi pago usque in hodiernum diem nomen dedit,
scilicet Morganwc. || Potitus itaque victoria,C 26r Cunedagius monarchiam to-
tius regni adeptus, triginta tribus annis gloriose rexit. Tunc Isaias et Osee
prophetabant et Roma condita est a geminis fratribus, Remo et Romulo260
undecimo Kalendas Maii, expletis itaque annis ab origine mundi 4347, anno
[[ Print Edition Page No. 52 ]]
autem ab excidio Troiae 429, secundum Papiam. Nota ibi de eius funda-
toribus quod fuerunt Troiani, secundum Salustium.<2.16> D 7r
16. Postremo, defuncto Cunedagio, successit ei Rivallo, filius eius, ||
265 iuvenis fortissimus et prudens, qui regnum cum dili || gentia gubernavit. In
tempore eius cecidit pluvia sanguinea per tres dies et muscarum affluentia
homines moriebantur. Rivallo successit Gurgustius, filius suus.H 11r Cui Sisil-
lius; cui Iago, Gurgustii nepos; cui Kimarocus, Sisillii filius; cui Gorbodi-
ago. Huic nati sunt duo filii, Ferreus et Porrex, inter quos orta est con-
tentio270 regni, vivente adhuc patre, sed vergente in senium. At Porrex, regni
cupiditate accensus, fratrem suum dolo interficere parat. Quod cum illi
compertum fuisset, vitatis insidiis transfretavit in Gallias, ususque auxilio
Sywardi, regis Francorum, reversus est et cum fratre dimicavit. Pugnantibus
autem illis, Ferreus interfectus est et omnes sui. Porro mater eorum,
275 nomine Ludon, de morte filii commota, quia artius eum diligebat, in odium
et iram adversus fratrem concitata est. Nacta ergo tempus vindicandi
filium aggreditur, somno oppressum, cum ancillis suis et in plurimas sectiones
dilaceravit. C 26v Exinde civilis discordia multo tempore || populum afflixit
et regnum quinque regibus submissum est qui sese mutuis cladibus infesta-
bant.280
<2.17>17. Succedente tempore, surrexit quidam iuvenis Dumwallo Molin-
ticius nomine, filius Clotonis, ducis Cornubiae, || specie et audacia omnes
reges Britanniae excellens. Qui, ut patris hereditatem suscepisset,E 115 surrexit
in Pinnerem, regem Loegriae et, facto congressu, interfecit eum. Deinde
285 convenerunt Rudaricus, rex Kambriae atque Staterius, rex Albaniae, con-
firmatoque inter se foedere duxerunt exercitus suos in terram Dumwallonis,
[[ Print Edition Page No. 53 ]]
omnia depopulantes. Quibus venit obvius Dumwallo cum triginta milibus
virorum proeliumque commisit. Ut autem multum diei pugnatum est et
adhuc victoria staret utrisque in ambiguo, vocavit Dumwallo ad se sescentos
audacissimos iuvenes et armis interemptorum armavit eos. Ipse quoque290
proiectis illis quibus armatus erat, fecit similiter. Deinde duxit eos in cater-
vas hostium quasi ex ipsis essent. Nactus ergo locum in quo Rudaricus et
Staterius erant, commilitonibus dixit ut in ipsos hostes irruerent et fortiter
ferirent. Facto itaque impetu, perimuntur duo praedicti reges et plures
alii cum illis. At Dumwallo, timens ne a suis opprimeretur, proiectis hos-
tium295 armis et suis resumptis, ad suos revertitur et ruens acriter in hostium
catervas victoria potitus est,C 27r fugatis partim caesisque partim hostibus ||
terraque omnis siluit in conspectu eius. Cumque totam Britanniam dominio
suo subiugasset, fecit sibi diadema ex auro et regnum in pristinum statum
reduxit. Hic leges quae Molmuntinae dicuntur inter Britones statuit, quae300
usque ad hoc tempus inter Anglos celebrantur. Statuit quoque inter
cetera, ut ||H 11v templa deorum et civitates tali dignitate pollerent, ut quicumque
fugitivus sive reus ad ea confugeret, liber ab omni impedimento et securus
abiret et ad propria rediret. Decretum est etiam ut in itinere templi et civi-
tatis et fori, necnon et culturae aratri, eadem lex haberetur. Cessabant305
itaque in diebus eius latronum mucrones et raptorum rapinae, nec erat
usquam qui violentiam alicui inferret. Hac pace et quiete, cum regnum
quadraginta annis administrasset, diem clausit ultimum in urbe Trino-
vantum et prope templum Concordiae sepultus est, D 7v quod ipse ad || con-
firmationem legum construxerat. 310
<3.1>1. Dumwalloni successerunt filii eius, Belinus et Brennius, qui, cum inter se de regno
contenderent, censuerunt proceres terrae regnum hac ratione
dividendum ut Belinus in parte sua Loegriam et Kambriam, necnon et
Cornubiam possideret. Erat enim primogenitus, poscebatque Troiana con-
suetudo5 ut hereditatis pars dignior ei proveniret; Brennius vero iunior
Nordanhumbriam ab Humbro usque ad Catenesiam possideret et ||E 116 fratri
subderetur. Confirmato igitur super his foedere, rexerunt terram cum pace
et iustitia per quinquennium. Interea surrexerunt quidam adulatores, mendacii fabricatores,
C 27v Brennium || adeuntes et sic affantes: “Utquid te ignavia
10 occupat qua fratri Belino subiciaris, cum idem pater et mater eademque
generis nobilitas te ei parem fecerit? Adde quod in militia praevales, to-
tiens expertus vires tuas in duce Morianorum Cheulfo, terra marique Al-
banorum provinciam devastante, cui resistere et de regno fugare potuisti.
Rumpe ergo foedus quod tibi dedecori est et contra generositatem tuam
15 fecisti et fac, consilio procerum tuorum, ut ducas filiam Elfragi, regis
Norweigensium et ipsius auxilio dignitatem amissam recuperes.” Ut igitur
his et aliis animum iuvenis corruperunt, acquievit consilio eorum et trans-
iens in Norwegiam, <3.2> duxit regis filiam. Quod cum fratri nuntiatum esset,
indignatus quod sine sui licentia seque inconsulto id egisset, adiit cum exercitu 20
Nordamhumbriam occupavitque comprovincialium civitates et muni-
tiones et custodibus suis tradidit custodiendas. Porro Brennius, peracto
negotio, cum uxore et magnis copiis Norwegiensium parato navigio redit
Britanniam. Rumor enim innotuerat de fratre, quia urbes et munitiones
suas armato milite invaserat. Cumque iam in altum aequora sulcaret, Gudlacus,
25 rex Dacorum, qui ipsum insecutus fuerat, ex insidiis prosiliens, invasit
[[ Print Edition Page No. 55 ]]
classem; nam ultra modum dolens de puella classem et ipse paraverat
et exercitum collegerat ipsumque citissimis velis sequebatur et, dimicans
cum Brennio, cepit ||C 28r forte navem in qua puella fuerat illatisque uncis illam inter
consocias naves attraxit. Ardebat enim eius amore et duxisset eam
uxorem, nisi Brennius praepedisset. Interea ruunt ex ad ||H 12r verso venti fac-
toque30 turbine navigium dissipant et in diversa litora compellunt. Rex autem
Dacorum, vi tempestatis actus, quinque dierum cursu rabie ventorum pul-
sus, applicuit cum puella in Britanniam, nescius quam esset nactus patriam.
Captus itaque a pagensibus ductus est ad Belinum regem, qui et ipse super
maritima adventum fratris praestolabatur. Erant autem cum nave Gudlaci35
tres aliae naves, quarum una fuerat ex Brennii navigio lapsa; quorum homi-
num relatu rei causa et infortunium patuit Belino. Captus ergo Gudlacus rex
cum puella et ceteris qui in navibus erant, custodiae mancipantur.<3.3>
2. Emensis deinde aliquot diebus, ecce Brennius, resociatis navibus,E 117 in
Albaniam applicuit. Qui, cum audisset || et uxoris retentionem et regni40
occupationem, misit nuntios fratri ut uxor et regnum restituerentur sibi.
Sin autem, testatus est numina caeli, se totam Britanniam, a mari usque
ad mare ferro et igne vastaturum. Audiens ergo Belinus negabat plane
quod petebat collectoque omni exercitu venit obviam fratri pugnaturus.
Brennius quoque, confidens in Norwegiensibus suis et exercitu undecumque45
collecto, occurrit illi obviam || in nemore quod vocatur Calaterium,D 8r ubi
congredientes magnam caedem utrimque fecerunt. Concidebant namque
ex utraque parte corruentes vulnerati quemadmodum segetes a falcatoribus.
|| Postremo, praevalentibus Britonibus,C 28v diffugerunt Norweigenses vulnerati
ad naves, Belino insequente et stragem magnam peragente. Ceciderunt in50
[[ Print Edition Page No. 56 ]]
illo conflictu quindecim milia hominum, nec ex residuis ulli superfuerunt
qui nisi laesi abscederent. At Brennius, vix unam navim nactus, ut fortuna
dedit, Gallicana petivit litora; ceteri quoque,<3.4> quo casus ducebat, fuga
delituerunt.
553. Cum ergo victoria Belino cessisset, convocavit regni proceres infra
Eboracum, consilio eorum tractaturus, quid de rege Dacorum faceret. Man-
daverat namque illi ex carcere quod sese regnumque Daciae sibi submitteret
tributumque singulis annis daret, si liber cum amica sua sineretur abire,
pactumque fidei iuramento et obsidibus datis firmaret. Audita ergo huius-
cemodi60 pactione, consilio et assensu baronum, rex Dacorum e carcere
solutus, liber cum suis abire permittitur atque in Daciam sospes rediit.
4. Rex itaque Belinus, <3.5> totius Britanniae potitus dominio, leges quas pater
adinvenerat confirmavit, stabilem quoque per regnum iustitiam fieri
praecepti maxime autem ut civitates et viae quae ad civitates ducebant eandem
65 pacem quam Dumwallo statuerat haberent. Sed quia de viis orta est dis-
cordia, quia nesciebatur quibus terminis diffinitae erant, rex, omne am-
biguum a lege sua auferre volens, convocavit omnes operarios totius
insulae iussitque vias ex lapidibus et caemento fabricari.C 29r Unde praecepit
unam fieri quae in longitudinem insulam secaret, scilicet quae a Cornubico
70 mari usque ad Cathenesium || litus in introitu Albaniae, id est ab australi plaga
in septentrionem protenderetur. Iussit etiam aliam fieri viam, in latitudinem
regni, id est a Menevia urbe, quae super Demeticum mare sita
est, usque ad Por || tum Hamonis,H 12v id est ab Oriente in Occidentem, ut duca-
tum praeberet ad urbes infra positas. Alias quoque duas vias ex obliquo
75 terrae construere praecepit ut ex utroque latere accessus ad urbes et municipia
[[ Print Edition Page No. 57 ]]
paterent. Erat enim terra Britanniae lutosa et aquosa, utpote insula,
terra in mari sita, nec ante Dumwallonem, patrem Belini, exstiterat quis-
quam, qui viarum aut pontium curam haberet in toto regno.E 118 Deinde
sancivit illas Belinus omni honore omnique dignitate iurisque sui esse prae-
cepit, ita ut de illata super eas violentia supplicium sumeretur. Si quis80
autem desiderat scire omnia quae de eis praeceperit legat Molmontinas ||
leges, quas Gildas historiographus de Britannico in Latinum, rex vero
Aluredus de Latino in Anglicum transtulit et reperiet luculenter scripta
quae optat.<3.6>
5. Belino autem regnum cum pace et tranquillitate regente, frater eius85
Brennius, in Gallias, ut dictum est, appulsus, principes regni, duodecim
tantum militibus comitatus, adiit, casum suum singulis ostendens atque
auxilium ab eis petens, quo honorem amissum recuperare queat. Et cum
nullum ab aliquo auxilium impetrare quivisset, venit tandem ad Segetium,
ducem Allobrogum, a quo gratanter susceptus est, tum quia nobili prosapia90
ortus, tum quia curialiter erat edoctus et per temporis spatium retentus est.
Erat enim pulcher aspectu,C 29v || venatu et aucupatu praecellens omnibus.
Cum ergo in amicitiam et familiaritatem ducis incidisset, statuit dux, suorum
consilio fidelium, unicam filiam quam habebat ei copulare cum ducatu
Allobrogum, si masculino careret herede. Sin autem filius ei superveniret,95
promittebat auxilium ut in regnum Britanniae promoveretur. Quod non
solum ab ipso duce, verum a ducibus sibi subditis appetebatur. Nec mora,
desponsatur ei puella, principesque terrae ei subduntur. Et vix annus emen-
sus est, suprema die adveniente, mortuus est dux Sigunius.<3.7>
6. Brennius itaque pricipatu potitus, quos prius amicitia et obsequiis100
illexerat, largitionibus donorum accumulat. Procedente itaque tempore,
[[ Print Edition Page No. 58 ]]
per totam Galliam collecto exercitu, in Britanniam profectus est, congregato
in Neustria ab omni litore navigio.D 8v Inde secundis velis || in Britanniam
applicuit. Divulgato autem eius adventu, Belinus, armatorum stipatus
caterva, proelium cum illo commissurus obvius venit. Sed cum hinc et
105 inde cohortes se ad bellum pararent, mater amborum ducum, Conwenna
nomine, adhuc vivens, se mediam aciebus interserit, per dispositas incedens
turmas. Aestuabat enim filium videre quem multo tempore non viderat.
Ut igitur tremulis gressibus ad locum, in quo ipse erat, pervenit, bracchia
materna collo filii innectit, optata carpens oscula nudatisque uberibus illum [[109]]
110 in hunc modum affata est, sermonem impediente singultu: “Memento, fili,
memento, uberum istorum, quae suxisti, maternique uteri, unde te rerum
opifex in hominem, cum non esses, || creavit. Anxietatum ergo, quas pro
te pertuli,C 30r reminiscens, petitioni meae || acquiesce atque inceptam iram compesce. [[114]]
Nam quod dicis te a natione tua per fratrem tuum expulsum, 115
si rei veritatem consideres, tu ipse te expulisti, non ille, sicut nosti,H 13r quando
Norwegiensium regem, eo inconsulto, ut fratrem tuum gravares, adi<i>sti.
Denique, fugiens ad summum honoris culmen provectus es: || plus pro-
fecisti in fuga quam si stares in patria. Subditus namque illi,E 119 partem regni
quae tibi contigerat, possidebas. Adhuc, si voluisses, habere potuisses,
120 quam ut dimisisti, par ei, aut maior factus es, regnum Allobrogum adeptus.
Quid ergo fecit, nisi quod te ex paupere in sublimem erexit ducem? Adde
quod gentem barbaram super eum adduxisti, quae te et ipsum forsitan
[[ Print Edition Page No. 59 ]]
regno privassent, si partes vestras debiliores aspexissent.” Brennius igitur,
super lamentationibus matris motus, sedato animo acquievit et, deposita125
galea, secum ad fratrem perrexit. Belinus quoque, pacifico vultu, ut illum
ad se calluit venire, abiectis armis obvius ei venit et in amplexus, cum
osculo pacis, se invicem bracchiis fraternis innexuerunt. Nec mora, amici
facti, urbem Trinovantum ingressi, ibique consilio capto, ut cunctas pro-
vincias suae submitterent potestati, communem exercitum parant et cum130
magno navigio ad Gallias simul transfretaverunt. Quod cum per nationes
divulgatum fuisset, convenerunt omnes reguli Francorum in unum exer-
citum contra eos ut bellando eos vi de terra sua eicerent. At Belino et ||
Brennio victoria favente, fractis catervis atque diffusis, Franci fugam arri-
piunt. Fugientes ergo Francos Britones et Allobroges insequuntur, caedunt,135
interimunt et quosdam capiunt,<3.8> captos compedibus et manicis ferreis tradunt.
Ipsos quoque regulos deditioni coegerunt, urbibusque eversis et
muntionibus captis, totum Galliae regnum infra annum submiserunt.C 30v
7. Postremo, petentes Romam, Italiam ferro et igne depopulant.<3.9> Erant
autem tunc temporis Romae duo consules creati, Gabius et Porsenna,140
qui, cum nullam fiduciam resistendi super gentem suam haberent, assensu
et consilio senatus concordiam et amicitiam petentes, auri et argenti copiam
plurimaque diversa donaria largiendo, quod petebant impetraverunt, singu-
lis annis tributum de Italia et de censu Romanorum paciscentes. Acceptis
itaque obsidibus et foedere confirmato, in Germaniam duxerunt exercitum145
ad debellandos eiusdem terrae populos. Exeuntibus autem illis de Ro-
manorum finibus, terrore sublato, piguit Romanos praefati foederis et,
resumpta audacia, a tergo eos oppugnare coeperunt. Germanis itaque a
fronte resistentibus et Italis a tergo infestantibus,E 120; D 9r terror invasit Britones
[[ Print Edition Page No. 60 ]]
150et Allobroges. || In tanta autem anxie || tate positi, festino utuntur consilio
fratres ut Belinus, scilicet cum Britonibus suis, Germanos oppugnare in-
sisteret, Brennius vero cum suis Romam rediret et rupti foederis iniuriam
in Romanos vindicaret. Reverso ergo Brennio in Italiam, Romani qui ad
Germanos auxili ||C 31r andos exercitum Britonum et Allobrogum per notas
155 vias praeterierant, Romam redire coeperunt et Brennium praecedere festina-
bant. Belinus autem, praecognito per exploratores eorum transitu, Alpium
itinera occupat vallemque nactus qua hostes futura nocte || transituri
erant,H 13v infra illam cum suis delituit, omnem strepitum suorum compescens.
Venientes itaque Itali ad eundem locum, nil tale verentes, insidias Belini
160 compererunt et cum vallem hostium armis fulgere ad lunae radios cernerent,
stupefacti in fugam versi sunt. Quos gradu propero insequens Belinus,
stragem non modicam, illucescente aurora, incepit Italis inferre, nec cessavit
gladius eius a mane usque ad vesperam Romanos caedere, donec nox super-
veniens eorum impetum compescuit.
1658. Prostratis itaque Romanis atque dispersis, flectit iter post Brennium
atque Romam petit. Ut igitur communem exercitum simul fecerunt,
Romam undique obsidione cinxerunt et invadentes muros machinis prosternunt
et Romanis immensum terrorem inferunt. Romani igitur econtra viriliter
resistentes a muris propulsabant fundibulis et ballistis eorum fero-
cem170 audaciam et lapidibus immensis muros infestantes obruebant. Quod cum
duces ambo, Belinus et Brennius aspexissent, indoluerunt de strage
suorum et accensi ira obsides, quos a Romanis acceperant, scilicet viginti
[[ Print Edition Page No. 61 ]]
quatuor ex nobilioribus,C 31v patibulis ante portas affixerunt. At Romani, pro-
terviores propter filiorum contumeliam et nepotum effecti, freti legatione
consulum, scilicet || Gabii et Porsennae, qui, ut congregarent exercitum175
de Apulia et Italia, praecesserant, eadem die qua eos adesse eis voverunt
in auxilium, statutis agminibus, urbe egrediuntur et comminus cum ducibus
congrediuntur. Hinc Gabius et Porsenna, hinc Romani, hostes imparatos
occupare temptant. Porro fratres ambo, cum cladem commilitonum tam
subito illatam inspexissent, convocato exercitu, in turmas et centurias suos180
resociaverunt et irruptionem in hostes audacter facientes,E 121 || retrocedere
coegerunt. Postremo, innumerabilibus utrimque caesis, victoria cessit fra-
tribus. Interempto namque in certamine Gabio et Porsenna capto, urbem
victores subintrant, diversi generis opibus ditati.<3.10>
9. Capta itaque, sicut dictum est, Roma, Belinus in Britanniam reversus185
est, Brennius vero in Italia remansit, populum premens inaudita tyrannide.
Cuius vitam et actus textus Romanae Historiae declarat. Belino autem in
Britanniam reverso, renovare coepit urbes veteres, ubicumque collapsae
fuerant et quasdam novas aedificare ubi prius non fuerant. Inter quas con-
didit unam civitatem super Oscam fluvium, prope Sabrinum mare, quae190
Kaeroysk appellata, metropolis Demetiae facta est, quae postea a Romanis
Urbs Legionum || dicta est,H 14r pro eo quod legiones Romanorum in ea hiemare
solebant. Fecit etiam in urbe Trinovantum portam mirae fabricae, super
ripam Thamensis fluvii,D 9v quam postea Saxones Angli Belinesgade || appel-
laverunt. Desuper vero portam turrim aedi || ficavit mirae magnitudinis,
195 portumque subtus ad pedem applicantibus navibus idoneum. Leges quoque
paternas in regno renovavit et firmas teneri praecepit, constanti iustitiae
indulgens. In diebus eius tanta copia divitiarum populum et terram refecit,C 32r
[[ Print Edition Page No. 62 ]]
quantam nec retro ulla aetas habuisse meminit, nec subsequens subsecuta
200 fuit. Cum igitur summa tranquillitate rexisset populum, ultimum clausit
diem in urbe Trinovantum. Cuius corpus combustum in aureo cado re-
positum in summitate turris quam fecerat decenter collocatum est.
<3.11>10. Successit ei filius eius, Gurguint Barbedruc nomine, vir modestus et
prudens, qui per omnia patris actus imitans, pacem et iustitiam amavit.
205 Interea contigit Dacos non reddere tributum quod diebus patris et pacti
sunt reddere et sibi persolvebant. Quod graviter ferens, transivit cum magna
classe in Daciam, afflictoque durissimis proeliis populo, regem Dacorum
interfecit et regnum pristino iugo subdidit.
<3.12>11. Ea tempestate, cum, dispositis omnibus pro voluntate sua, domum
210 per insulas Orcadum rediret, invenit ibi triginta naves viris et mulieribus
plenas. Causam ergo adventus eorum quaerens, accessit ad eum dux classis
eiusdem, Partholomi nomine et, adorato eo, veniam rogavit eum et pacem.
Qua impetrata, dixit se ex partibus Hispaniarum expulsum et maria cir-
cuire, ut locum mansionis inveniret. Petiit ergo ut portiunculam Britanniae
215 ad inhabitandum praestaret, ne odiosum iter maris diutius || pererraret, ||
quod iam per annum et dimidium perfecerat.C 32v; Ut igitur rex ipsos ex His-
pania venisse et Ba<s>clenses vocatos esse edoctus fuisset,E 122 petitioni eius haud
defuit et inhabitandam non Britanniam, sed Hiberniam eis insulam indulsit,
quae intacta adhuc hominum accessu fuerat, ductoresque de suis eis tradi-
dit,220 qui eos illuc usque dirigerent. Ubi cum venissent, invenerunt terram
opimam et apricam, nemoribus et fluminibus et omni Dei munere opulen-
tam, coeperuntque continuo ibi tabernacula sua aedificare et terram colere,
creveruntque et multiplicati sunt ibidem usque in hodiernum diem. Gur-
guint
[[ Print Edition Page No. 63 ]]
vero rex, peracto vitae suae cursu, mortuus est et sepultus in Urbe
Legionum fuit. 225
12. Post hunc Gwntelinus diadema || regni suscepit,<3.13> H 14v quod satis modeste
omni tempore vitae suae rexit. Erat ei nobilis uxor, Marcia nomine, omni-
bus artibus erudita, quae inter plurima, proprio ingenio reperta, legem
quam Britones Marcianam appellant, invenit. Hanc rex Aluredus inter
cetera transtulit et Saxonica lingua Marchenelaga vocavit. Mortuo autem230
Gwntelino, gubernaculum regni praedictae remansit reginae. Erat enim
ei filius, Sisillius nomine, septem annorum, cuius aetas nondum erat apta
regimini. Sed postquam adolevit in virum diademate regni potitus est.<3.14>
13. Mortuo Sisillio, Kynowarus, filius suus, regnum obtinuit. Cui suc-
cessit Danius, eiusdem frater. Huic successit Morwynus, ex concubina,235
Tagustla nomine, genitus. Hic probitate famosissimus esset,C 33r nisi proeliis ||
nimia crudelitate indulsisset. Iratus namque modum non habebat, nec
cuiquam parcebat, sed proprio telo interficiebat.<3.15> Pulcher tamen erat aspectu
et in dandis muneribus profusus, nec erat alter tantae fortitudinis in regno.
Temporibus eius applicuit quidam dux Morianorum cum magna classe240
armatorum in Northumbriam et devastare coepit patriam.D 10r || Cui Morwinus
occurrens cum manu valida Britonum, congressus est et victoria potitus.
Ipse solus plus in proelio illo profecit quam maxima pars sui exercitus et
post victoriam vix superfuit unus quem propriis manibus non interficeret,
ut vel sic truculentiam suam satiaret. At postquam perimendo fatigatus245
est, vivos excoriari praecipiebat et excoriatos comburi. Inter haec saevitiae
suae acta, accidit ei quoddam infortunium, quod suam saevitiam penitus
[[ Print Edition Page No. 64 ]]
delevit. Contigit enim a parte Hibernici maris beluam inauditae magni-
tudinis et feritatis advenisse, quae incolas secus maritima repertos miserabiliter 250
lacerabat et devorabat.E 123 Cuius fama, cum au || res eius pulsasset,
accessit ad eam solus, viribus fidens et congressus est cum illa. At, cum
omnia tela sua in ea consumpsisset, arreptum faucibus apertis, ipsum velut
pisciculum devoravit. <3.16> Genuerat ipse quinque filios, quorum primogenitus,
Gorbodianus nomine, solium regni suscepit. Nullus ea tempestate iustior
255 erat aut amantior aequi, nec qui populum maiori diligentia tractaret. Mos eius
continuus erat debitum honorem diis impendere et rectam plebi iusti-
tiam.C 33v Per cunctas Britanniae || civitates templa deorum renovabat et plura
nova aedificabat. Omnibus diebus eius tanta divitiarum copia implevit
insulam, quanta nulla collateralium provinciarum habebat. Quippe colonos
260 ad agriculturam animabat, ab iniuriis dominorum suorum ipsos defendens,
bellicososque iuvenes auro et argento ditabat, ita ut nulli esset opus alii
iniuriam facere. Inter haec et plurima innatae probitatis ipsius bona, debita
naturae solvens, ab hac luce migravit et in urbe Trinovantum sepultus est.
<3.17>14. Successit illi Archgallo, frater eius, qui in actibus suis germano dis-
similis265 exstitit. Nobiles namque deponere, ignobiles exaltare affectabat et
quibusdam sua auferre, thesauros accumulare non destitit, donec regni fortiores
diutius ferre non valentes,H 15r eum || a solio deposuerunt et Elidurum,
fratrem suum, in regem erexerunt, qui postea, propter misericordiam quam
in fratrem suum fecit, Pius vocatus est. Nam ubi Archgallo per quin-
quennium270 notos et ignotos comprovinciales et alios circuisset, ut amissum
honorem per eorum auxilium recuperaret, nec a quoquam exauditus fuisset,
[[ Print Edition Page No. 65 ]]
paupertate cogente, reversus est ad fratrem, Elidurum regem. Cui mox
rex occurrens in nemore Calaterio, amplexatus est eum ei oscula dans in-
numera. Et ut aliquamdiu fraternis amplexibus et fletibus invicem consolati sunt,
duxit eum Elidurus in civitatem Alclud et in thalamo suo occultavit 275
et se aegrotare finxit, nuntios mittens per totius regni barones ut ad
se visitandum venirent. Qui, cum venissent, praecepit,C 34r || ut unusquisque
singillatim et sine strepitu ingrederetur thalamum. Dicebat enim sermonis
tumultum plurimum capiti suo nociturum, si catervatim supervenissent.
Credulus quisque iussioni regis paruit et unus post alium ingressus est.280
Praeceperat autem Elidurus fidis ministris et satellitibus, ad hoc praepara-
tis, ut capite truncarentur extractis gladiis, nisi se iterum fratri Archgalloni,
sicut prius subiecti fuerant, submitterent. Sic igitur separatim de cunctis
agens, omnes Archgalloni, mediante timore, pacificavit. Confirmato itaque
omnium foedere, duxit fratrem ad Eboracum, cepitque de capite suo285
diadema et fratris capiti imposuit. Unde postea, quia pius in fratrem
exstitit, Pius nomen accepit. Regnavit deinde Archgallo decem annis et a nequitia antecepta
correptus iustior et mitior apparuit. Vice etenim versa,
coepit ignobiles deponere et generosos exaltare, quod suum erat unicuique
permittere rectamque iustitiam tenere. Superveniente denique languore290
obiit et in urbe Kaerleir sepultus est.
15. Elidurus vero iterum ||E 124 <3.18> erigitur in regem et pristinae dignitati resti-
tuitur. Sed dum Gorbonianum, fratrem suum primogenitum, in omni
bonitate sequeretur, duo residui fratres eius, Ingenius et Peredurus, illum
[[ Print Edition Page No. 66 ]]
295lacessere et infestare bello temptant. Congressi itaque potiti sunt victoria
et ipsum captum turri urbis Trinovantum custodiae mancipaverunt. Deinde
partiti || regnum in duo diviserunt;D 10v Ingenio ab Humbro flumine usque in
Occidentem || tota terra cessit,C 34v Pereduro Albania, usque Humbrum. Emen-
sis autem septem annis, obiit Ingenius et totum regnum cessit Pereduro
300 ipsumque post temporis spatium mors repentina surripuit. Elidurus igitur,
carcere ereptus, tertio in regni solium sublimatur et cum totum tempus
vitae suae in bonis moribus et pietate iustitiaque explesset, ab hac luce
migrans, exemplum pietatis successoribus dereliquit.<3.19>
16. Eliduro successit <Regin>, nepos eius, Gorboniani filius, avunculum
305 moribus et prudentia imitatus. Post hunc regnavit Mor || ganus, Archgallonis
filius. Qui etiam parentum exemplo serenatus,H 15v gentem suam cum tran-
quillitate rexit. Cui successit Enuianus, frater suus. Hic tractando populum
iniuste et cum tyrannide exercens, sexto regni sui anno a regia sede
depositus est. In cuius loco positus est cognatus eius Idwallo, Ingenii
310 filius, qui eventu Enuiani correptus, ius atque rectitudinem colebat. Cui
successit Runo, Pereduri filius; cui Genentius, Eliduri filius. Post hunc
Catellus, filius eius; post Catellum Coillus; post Coillum Porrex. Porrecti
successit Kerin. Huic nati fuerunt tres filii, Fulgenius videlicet et Eldaldus
necnon et Andragius, qui omnes, alter post alterum regnaverunt. Post hos
315 successit Virianus, Andragii filius. Cui Cluid; cui Cledaucus; cui Dotennus;
[[ Print Edition Page No. 67 ]]
cui Gurgucius; cui Merianus; cui Bledudo; cui Capp; cui Oeneus; cui Sisillius;
cui Bledgabred. Hic omnes cantores quos retro aetas habuerat et in
modulis et in musicis || instrumentis excessit, C 35r ita ut deus ioculatorum
diceretur. Post hunc regnavit Archianus, frater suus; post hunc Edol.
Huic successit Reidion; cui Kederkius; cui Samuel Penissel, qui ante vocatus320
fuit Penuchel; cui Pir; cui Capoir; cui Eligueillus, Capoiri filius, vir in
omnibus actibus modestus et prudens. Post hunc Heli,<3.20> filius eius, regnum-
que quadraginta annis rexit. Hic tres genuerat filios, scilicet Llud, Cassibelaunum,
Nennium. Quorum primogenitus, id est Llud, post obitum
patris regnum suscepit. Hic gloriosus urbium aedi || ficator exsistens,E 125 reno-
vavit325 et sublimavit prae ceteris muros urbis Trinovantum et plurimis turri-
bus circumcinxit eam praecepitque civibus ut palatia in ea construerent,
ita ut non esset in longe positis regnis civitas quae huic posset parificari.
Iste Llud bellicosus et satis probus exstitit et in dandis epulis profusus, et,
cum plures civitates possideret, hanc prae ceteris ornavit. Unde post-
modum,330 de nomine suo, Kaerllud dicta est ac deinde, per corruptionem
nominis, Kaerloudein. Succedente tempore, propter commutationem lin-
guarum, dicta est Lundene et postea Lundres, applicantibus alienigenis,
qui patriam linguam in suam commutaverunt.
17. Defuncto tandem Lud, corpus eius reconditum est in praedicta civi-
tate,335 iuxta portam illam quae adhuc de nomine suo Porthllud britannice,
saxonice vero Leudegade || nuncupatur. Nati fuerant ei duo filii,H 16r Androgeus et Tenuancius,
qui cum adhuc aetate iuniores ||C 35v regni admini-
strationi
[[ Print Edition Page No. 68 ]]
minime sufficerent, Cassibelaunus, eorum avunculus, loco illorum
340 in regem sublimatur. Mox, diademate insignitus, tanta coepit largitate ac
probitate pollere,D 11r ut || fama illius undique divulgaretur, etiam in extrema
regna. Nepotibus deinde surgentibus et adultis et ad virilem aetatem excretis,
pietati indulgens, noluit illos omnino expertes regni esse, sed in
partes tamquam ascivit, urbem Trinovantum cum ducatu Canciae tribuens
345 Androgeo, ducatum Cornubiae Tenuancio. Ipse diademate praelatus, ipsis
et totius regni principibus imperabat.
1. Interea contigit ut in Romanis reperitur historiis, Iulium Caesarem, 5
subiugata Gallia, in Britanniam transisse; sic enim scriptum est anno ab
Urbe Condita sescentesimo nonagesimo tertio, ante vero Incarnationem
Domini sexagesimo anno. Iulius Caesar,<4.1> P 69r primus Romanorum, Britones
bello pulsavit, || in navibus onerariis et actuariis circiter octoginta advectus.
Cum enim ad litus Ruthenorum venisset et illinc Britanniam aspexisset,
quaesivit a circumstantibus quae patria esset, quaeve gens inhabitasset.
Cumque nomen regni didicisset et populi, ait: “Hercle, ex eadem prosapia
nos Romani descendimus, quia ex Troiana gente processimus.P 69v Nobis
10 Aeneas post destructionem Troiae primus pater fuit, illis autem Brutus,
Silvii Aeneae filius. Sed nisi fallor, valde a nobis degenerati sunt, nec quid
sit militia noverunt,E 126 cum infra Oceanum, extra orbem commaneant. ||
Leviter cogendi erunt nobis tributum dare et obsequium ||P 70r Romanae dignitati
praestare: ||C 36r prius tamen per nuntios requirendi sunt ut Romanis subiciantur
[[ Print Edition Page No. 69 ]]
et vectigal reddant ut ceterae gentes, ne nos ipsorum cognatorum no-
strorum15 sanguinem fundentes, antiquam dignitatem patris nostri Priami
offendamus.” Quod cum litteris regi Cassibelauno intimasset, indignatus
rex epistulam suam ei remisit, haec verba continentem:
2. “Cassibelaunus, rex Britonum, Gaio Iulio Caesari. Miranda est,<4.2>
Caesar, Romanorum cupiditas: quae, quicquid est usquam auri vel argenti20
in toto orbe terrarum sitiens, nos extra orbem positos praeterire intactos
non patitur. Censum exigis, || tributarios nos facere quaeris,H 16v qui perpetua
libertate hactenus floruimus, qui a Troiana nobilitate, ||P 70v sicut Romani, de-
scendimus. Opprobrium generi tuo, Caesar, si intelligis, postulasti, qui isdem
ortos natalibus iugo servitutis subdere non erubuisti. Libertati animos in25
tantum assuevimus et tam nobis ab antecessoribus familiaris est, ut, quid
sit in genere nostro servitus, penitus ignoremus. Quam libertatem, si dii
ipsi quoque conarentur auferre, nos omni nisu elaboraremus, ne, quod
nobis tamquam insitum a natura est et par cum diis tanto tempore tenuimus,
per hominem mortalem amitteremus. Liqueat igitur, tibi, Caesar, pro regno30
nos et libertate, dum vita comes fuerit, indefessos ||P 71r communiter stare et
mortem subire paratos, si tempus nostrae dissolutionis forte institerit.”
3. His itaque lectis Caesar, navigium parat;<4.3> ventis et mari se committens
vela erigit ac, aura flante prospera, in ostio Thamensis fluvii cum toto na-
vigio applicuit. || Vix terram attigerat et ecce Cassibelaunus rex cum omni35
exercitu Britonum Doroberniam advenit,C 36v paratus pugnantium copiis non
impiger occurrere Caesari. Aderat secum Belinus, princeps militiae suae,
[[ Print Edition Page No. 70 ]]
cuius consilio et providentia totius regni monarchia tractabatur; duo quo-
que nepotes sui, viri strenuissimi, Androgeus scilicet, dux Trinovantum
40 et Tenuancius, dux Cornubiae, latus eius stipabant necnon tres sibi sub-
diti reges,D 11v scilicet Cridionus Albaniae et Gurthaet Venedotiae Britha || elque
Demetiae. Qui omnes ad libertatem tuendam animati dederunt consilium
ut in hostes, antequam se castris munissent, haud segniter insilirent et a
regno suo eos vivaciter perturbarent. Assensum ergo praebentes cuncti
45 petierunt litora in quibus Iulius Caesar castra et tentoria sua erexerat. Dis-
positis itaque agminibus, ad bellum intrepidi procedunt, hostibus se commi-
nus offerunt, pila pilis obviant ac tela omnium generum utrimque vibran-
tur.E 127 || Hinc et inde mox corruunt vulnerati, telis infra vitalia receptis.
Manat tellus cruore morientium ac super ipsa cadavera ferociter pug-
natur.50 Concurrentibus itaque catervis, obtulit casus Nennium et Andro-
geum duces cum Cantuariis et civibus Trinovantum, quibus praeerant,
aciei in qua Caesar erat inseri et cum ictus mixtim ex utraque parte multi-
plicarent,H 17r; C 37r sors dedit Nennio <occasionem> congressum in ipsum Caesarem
faciendi. Irruens ergo in illum || toto conamine, || laetatur se posse vel
55 solum ictum tanto viro inferre. Quem Caesar, ut vidit impetum in se velle
facere, praetenso clipeo excepit et, nudato gladio, quantum vires dederunt,
ipsum super cassidem et scutum, quo erat ille protectus, tanto conamine
percussit, ut gladius inde extrahi a Caesare nequaquam posset. Irruentibus
ergo turmis coactus est Caesar gladium Nennio relinquere. Nennius itaque,
60 gladio imperatoris insignitus, eo pugnavit toto certamine et quemcumque
eo percutiebat letaliter vulnerabat. Illi ergo in hostes properanti obviavit
Labienus, Romanorum tribunus, et a Nennio peremptus est; sicque dimi-
cantibus Romanis et Britonibus magna caedes ex utraque parte facta est
[[ Print Edition Page No. 71 ]]
plurima parte diei. Denique irruentibus Britonibus strictis turmis et audaces
impetus facientibus, victoria eis, favente Deo, provenit. Nocte super-
veniente65 castra petunt Romani, telorum ictibus graviter vulnerati et labore
diurno mirabiliter fatigati sumuntque mox consilium nocte eadem naves
ingredi et ad Gallias redire.<4.4> Abeuntibus itaque Romanis Britones quidem
gratulantur de victoria. Sed contigit statim dolere et tristari, Nennio, viro
egregio ac bellicoso, de vulnere Caesaris infra quindecim dies moriente.70
Quem, in urbem Trinovantum delatum, sepelierunt iuxta aquilonarem
portam, exsequias ei regias facientes, pro eo quod nepos regis esset et filius,
gladium quoque Caesaris, quem in congressu scuto suo retinuerat, in sepul-
chro iuxta illum, ob || memoriam probitatum, collocantes.C 37v Nomen gladii
scriptum erat in eo, “Crocea Mors,” quoniam vix eo quis percussus mortem75
poterat evadere. Caesare itaque in Gallias appulso,<4.5> rebellionem moliuntur
Galli, dominium Romanorum formidantes. Fugae enim eorum fama divul-
gata, minus terrori illis iam erant, quorum dominium inviti et coacti sus-
ceperant et crescebat quoque fama cotidie, totum mare Britonum navibus80
plenum ad fugam Romanorum insequendam. Audaciores igitur effecti,
cogitabant qualiter || Caesarem a finibus suis arcerent.E 128 Quod Iulius callens,
noluit anceps bellum cum feroci populo committere, sed, apertis thesauris,
maiores atque nobiliores regni vel terrae muneribus donavit, promissisque
maioribus, sibi eos allexit, pollicens, si fortu || na iuvante a Britannia victor 85
subiugata rediret,H 17v populo libertatem, exheredatis restitutionem, principibus
munificentiae largitatem se velle facere. Qui prius leonina feritate fulminans
ipsis omnia abstulerat, nunc mitis agnus, humili voce balans, omnia
posse reddere laetatur. Nec ab his blanditiis quievit, donec, pacificatis
cunctis, amissam potestatem recuperavit, sicque delinitos et pacificatos in
[[ Print Edition Page No. 72 ]]
90tantum amorem sibi omnes devinxit, ut non solum ipsum debellare sed
etiam Britonum iniuriam et ferocem ||D 12r audaciam se coercere et vindicare
secum promitterent.
4. Paratis itaque omnibus quae ad tantum negotium pertinebant,<4.6> biennio
emenso, navibus sescentis utriusque commodi comparatis,C 38r || Britanniam
95 iterum adiit et per Thamensem fluvium prosperis velis evectus, urbem
Trinovantum primo aggredi temptat. Verum Britones praemoniti, ita
alveum fluminis palis ferreis et plumbatis et ad modum humani femoris
grossis per totum amnem fixis constipaverunt, ut nulla navis illaesa et sine
periculo flumen transmeare posset.<4.7> Venientes ergo Romani ad illam
100 palorum Charybdim, infiguntur palis, perforantur, naves aquis absorbentur
et in hunc modum ad milia periclitantur. Caesar, videns stragem suorum,
indoluit et dimisso itinere alvei quod coeperat, ad terram divertere classem
imperat. Qui, vix elapsi de periculo, plurimis submersis, terram subeunt,
navibus egrediuntur, castra figunt. Et ecce Cassibelaunus ex ripa,
quo105 aderat, aspiciens, gaudet propter periculum submersorum, sed tristatur ob
salutem ceterorum. Igitur, ut animose proposuerat, haud segnis, comparatis
bellatorum copiis, descendit in proelium datoque signo irruit in Romanos
et eos caedere audacter coepit. Romani autem, quamquam periculum passi,
viriliter Britonum primam invasionem sustinuerunt et eos a castris propulerunt: 110
audaciam pro muro non minimam habentes ex hostibus stragem
fecerunt. At Britones suorum agminibus constipati, multo maiorem nu-
merum armatorum quam prius conflaverant, ita ut aestimarentur tricies
maiorem numerum habere. Augmentabantur praeterea omni hora super-
venientibus turmis undique; Caesar autem videns eorum multitudinem115
atque invincibiles eorum impetus se non posse sustinere,C 38v receptui canens ||
[[ Print Edition Page No. 73 ]]
certamen diremit et suos ad castra redire coegit, ne maius periculum sus-
tinerent. Naves igitur protinus ingreditur et ad Gallias, aura flante pro-
spera, quantocius devenit, ibique prope litus turrim ingressus, quam ipse
antea sibi praeparaverat propter dubios belli eventus, tuto se collocavit
loco. Turri illi Odena nomen erat, ubi exercitum misere dilaceratum120
longa admodum quiete refecit et proceres terrae ||E 120 ad se colloquendum
venire fecit.
5. Cassibelaunus autem,<4.8> se de Romanis triumphum secundo habuisse
conspiciens, magno exsultans gaudio, statuit vota diis omni ||H 18r potentibus
solvere atque pro tanto eventu sacrificiorum ritus adimplere. Monuit itaque125
omnes qui erant in exercitu ut constituto termino convenirent ad urbem
Trinovantum cum uxoribus et filiis et caris suis, quatinus ibidem pro
adepta victoria diem exsultationis secum agerent. Cumque omnes absque
mora advenissent, diversa libamina facientes, prout unicuique suppetebat,
litaverunt. Numerus holocausti illius comprehensus est in quadraginta130
milia vaccarum et centum milia ovium et triginta milia silvestrium animalium
sive ferarum cuiuscumque generis collectarum, praeterea diversorum ge-
nerum volatilia, quae numero comprehendi difficile fuit. Libaminibus itaque
pro more peractis, refecerunt se residuis epulis, ut fieri assolet in huiusmodi
sacrificiis atque perfuncti diversorum generum ferculis, quod reliquum fuit135
diei, ludis exsultantes indulserunt.
6. Interea contigit inclitos iuvenes palaestra exerceri, C 39r inter || quos erat
nepos regis, Hireglas nomine, alter vero Androgei ducis nepos, Cuelinus
dictus. Qui caestibus contendentes invicem se ad iracundiam indignando
[[ Print Edition Page No. 74 ]]
140provocaverunt. Quorum alter Cuelinus, Androgei nepos, Hir<e>glas, nepotem regis,
arrepto gladio interfecit. Perturbata igitur curia, rumor ad
Cassibelaunum regem pervenit et de laetitia,D 12v qua prius || fluctuabat, in
maerorem conversus est. Advocato igitur Androgeo praecepit ut nepos
suus Cuelinus sibi ad iustitiam praesentaretur protinus et sententiam quam
145 proceres dictarent subiret. Cumque animum regis ira commotum dubitasset
Androgeus, respondit sese suam curiam habere et in illa definiri
debere calumniam suorum. Si igitur morem antiquitus statutum intemera-
tum custodire vellet, die statuto praesto esset ut in curia sua iuvenem
legibus coerceret et de praesenti calumnia satisfaceret. Rex indignans re-
cessit150 iratus, Androgeo gladium et mortem comminatus, nec distulit quin
mox terras et possessiones eius ferro et flammis vastaret. Androgeus ergo,
iram regis sustinere non valens, per internuntios coepit regem compellare
et eius iracundiam mitigare. Sed cum furorem eius nullatenus posset refre-
nare, diversis cogitationibus angebatur, qualiter regi valeret resistere. Itaque,
155 omni alia spe decidente, auxilium || Caesaris expetere decrevit, litterasque
illi in hanc sententiam direxit:E 130
7. “Gaio Iulio Caesari,C 39v Androgeus, dux Trinovantum, post optatam mor-
tem optandam salutem. Paenitet me, Caesar, adversus te egisse, dum ||
regem meum ad Romanos expel ||H 18v lendos de terra nostra viribus meis adiuvi.
160 Si enim me bello subtraxissem, Cassibelaunus Romanorum victor non
exstitisset, cui post triumphum tanta irrepsit superbia ut me, per quem
[[ Print Edition Page No. 75 ]]
triumphavit, a finibus meis exterminare praesumat. Haeccine ergo merita
<ita> rependenda essent? Ego illum hereditavi, ipse me exheredare conatur.
Ego eum in regno secundo restitui, ipse me destruere affectat. Me etenim
contra te pugnante, omnia ista largitus sum. Numina caelorum testor, me165
non promeruisse iram illius, nisi dicar promereri, quia diffugio nepotem
meum tradere curiae suae, iudicandum morte, quem iniuste iratus exoptat
damnare. Quod ut manifestius discretioni tuae liqueat, rei causam adverte.
Contigerat nos ob laetitiam triumphi libamina diis patriis offerre, in quibus,
dum celebraremus quae agenda essent sollemnia, iuventus nostra ludos170
mutuos componens inter ceteros inierunt duo nepotes nostri palaestram,
exemplo aliorum ducti. Cumque meus triumphasset, accensus est alter
iniusta ira, festinavitque eum percutere. At ille, vitato ictu, cepit socium
per manum qua extractum ensem tenebat, volens <eum> eripere, ne sibi
noceret. Interea cecidit nepos regis super mucronem confossusque morti175
succubuit. Quod cum regi nuntiatum esset, praecepit ut puerum meum
curiae suae traderem, ad ulciscendum nepotem suum, ut pro homicidio
supplicium pateretur. Cui cum contradixissem, venit cum exercitu terras
meas et possessiones ferro et igne vastare.C 40r|| Unde a serenitate maiestatis
tuae auxilium peto, quatinus per te dignitati meae restitutus, tu per me180
Britannia potiaris. De hoc autem nihil haesitaveris, quia omnis abest pro-
ditio. Ea autem condicione moventur mortales, ut post inimicitias amici
fiant et post fugam ad triumphum accedant.” His Caesar inspectis,<4.9> con-
silium mox capit a familiaribus suis, ne verbis solummodo Androgei crederet
et invitatus in Britanniam adiret, nisi tales dirigerentur obsides, quibus185
datis securus incederet. Nec mora misit ei Androgeus Scenuam, filium
suum et triginta iuvenes nobiles ex propinquis suis. Transiens itaque Caesar
applicuit in Rutubi portu et terram ingrediens venit improvisus usque
ad Doro || berniam.D 13r
1908. Interea obsidere Cassibelaunus urbem Trinovantum parat. Sed ut
Caesaris adventum cognovit, exercitum congregat et ei ire obviam festinat.
Ut igitur vallem prope Doroberniam E 131 || intravit, aspexit in eadem Roma-
norum castra et tentoria fixa: ductu etenim Androgei illuc convenerant. Nec
mora, advertentes Romani Britones supervenire, armaverunt se ocius, mili-
tesque195 suos per catervas statuerunt. Ex alia autem parte Britones adveni-
entes statuerunt se per catervas, cum Romanis pugnaturi. Androgeus autem,
cum quinque milibus armatorum in prope sito nemore delituit, ut auxilium
Caesari ferret.C 40v; H 19r Ut ergo hinc inde convenerunt, tela iaciunt et invicem
vulnerantur et, dimissis telis, iam comminus || certamen || agere meditantur,
200 cum Androgeus, de nemore egrediens cum suis, Cassibelauni aciem a tergo
invadit. Unde Britones attoniti stationem suam dimittere et aciem diri-
mere coacti sunt. Fugam itaque validam simul arripientes, montem petunt
in loco prope situm, rupibus et coruletis obsitum, cuius summitatem nacti
ab hostibus se tuentur et iaculis ac lapidibus, tamquam de munitione celsa,
205 in terram proiectis, a se longius propellunt. Caesar itaque montem obsedit
et Britones undique circumvallavit, obstruens vias et aditus, ne vel quis
eorum evadat. Affectabat namque regem cogere fame deditionim, quem
armis nequiverat, memor dedecorum et fugarum praeteritarum. O ad-
mirabile genus Britonum, qui ipsum, cui totus mundus nequivit resistere,
210 bis fugere coegerunt, qui totum mundum sibi submiserat! Cui totus mun-
dus nequivit resistere, illi etiam fugati resistunt!Hinc ad laudem eorum
cecinit Lucanus de Caesare:
Devicti quoque et fugati resistunt, parati mortem pro patria et libertate
215 subire. Emenso itaque die primo ac secundo, cum non haberent quid
comederent obsessi, cum fame captionem Caesaris formidantes et iram eius
abhorrentes, misit nuntios Cassibelaunus Androgeo, orans ut sese cum
[[ Print Edition Page No. 77 ]]
Iulio pacificaret, ne dignitas gentis suae, qua ortus erat, ipso deleto de-
leretur. Mandavit etiam supplicans, se nondum promeruisse ut mortem
suam optaret, licet inquietudinem sibi intulisset. Androgeus autem nun-
tiis220 || respondens ait: “Dii caeli et terrae, orat me nunc herus meus cui
prius despectui eram et quem iniuriis laccessierat?C 41r Pacificarine Caesari per
me desiderat rex Cassibelaunus, qui, exustis ferro et flammis possessionibus
meis, ceu pro nihilo ducens, exheredare me cogitaverat? Non est valde
timendus princeps terrae, vel diligendus, qui in pace ferus est ut leo et in
225 bello timidus ut lepus. Vereri tamen debuerat ne illum iniuriose tractaret,
per quem tantus vir, videlicet Romanus imperator ac totius orbis victor,
bis devictus est ac fugatus. Insipientia enim obducitur qui commilitones,
quibus triumphat, iniuriis et contumeliis infestat. Non enim unius ducis
est victoria, immo omnium commilitonum, qui pro duce suo se et san-
guinem230 suum fundunt. || Quiescat ergo rex noster amodo, qui praesumit
se victorem absque aliis exstitisse, per quos tota victoria patrata est.E 132 Et
ego, licet me indigne exacerbasset, pacificabo eum Caesari, non reddens
malum pro malo. Satis vindicata est iniuria quam mihi intulit, cum misericordiam meam
et auxilium supplex imploret.”235
9. Haec dicens, festinus venit ad Caesarem, amplexisque genibus eius,<4.10>
sic allocutus est eum: “Ecce satis vindicasti te, Caesar, in Cassibelaunum,
cum ad deditionem et ad tributum reddendum Cassibelaunum compulisti;C 41v
quid amplius ex eo exigere censes quam subiectionem sui et vectigal Ro-
manae
[[ Print Edition Page No. 78 ]]
240dignitati? Nulla virtus clementia dignior est imperatori. Esto ||
igitur || ei propitius et clemens et non reddas ei iuxta sua scelera.”H 19v Cumque
ad haec verba Androgei Caesar nihil respondisset,D 13v || sed quasi surda aure
illum praeterisset, indignatus Androgeus iterum Caesari ait: “Hoc solum
me pepigisse tibi, Caesar, memini, ut, submisso Cassibelauno, Britanniam
245 Romano imperio subdere laborarem. Ecce quod pepigi habere potes.
Quid ultra tibi debeo? Nolit caeli terraeque rector ut dominum meum et
avunculum, tali iustitiae se offerentem, patiar aut captum vinculis teneri
aut dira morte interimi. Non est facile Cassibelaunum interfici me vivente,
cui auxilium in tanta necessitate denegare non possum, nisi petitionem
250 meam pro eo benigne susceperis.” Hac ergo oratione mitigatus ac timore
viri perterritus, Caesar concessit Androgeo quod petebat. Datis itaque
obsidibus et tributo de Britannia quocumque anno tria milia librarum
argenti aerario Romano assignato, concordes facti Caesar et Cassibelaunus
dextras sibi invicem dederunt et oscula pacifica, sicque contione separata
255 quisque in sua cum gaudio remeat. Caesar autem tota hieme in Britannia
remansit; vere redeunte in Gallias transfretavit. Inde Romam, contra
Pompeium, collectis ex omni genere militibus, cum omni exercitu suo se
contulit, sicut in historia legitur Romanorum.
10. Postea,<4.11> cum Cassibelaunus septem annis supervixisset, mortuus est
260 et in Eboraco sepultus. Cui || successit Tenuancius, dux Cornubiae, frater
Androgei, nam Androgeus, frater eius,C 42r Romam cum Caesare profectus
fuerat. Qui diademate insignitus, regnum cum diligentia, quoad vixit,
[[ Print Edition Page No. 79 ]]
tractavit. Post illum Kimbelinus, filius suus, miles strenuissimus, suscepit
imperium, quem Caesar Augustus Romae nutrierat et armis decoraverat.
Hic in tantam Romanorum amicitiam venerat, ut, cum posset tributum265
eorum detinere, gratis daret. E 133 ||
His diebus natus est Salvator noster, Iesus Christus, in Bethlehem, sicut
evangelica narrat historia.
11. Huic Kimbelino nati sunt duo filii, Gwider et Avigarus et,<4.12> cum
rexisset feliciter decem annis regnum Britanniae, moriens dimisit sceptrum
270 regni Gwidero, primogenito suo. Hic cum tributum Romanis denegaret,
emissus est Claudius imperator a senatu cum exercitu ad Britanniam ut
iterum subiugaret eam et tributum redderet. Princeps militiae Claudii
Lelius Hamo vocabatur, cuius consilio et ope Claudius utebatur. Venientes
igitur in Britanniam applicuerunt Porcestriam civitatem supra mare sitam.275
Quam cum obsedisset Claudius et portas eius muro obstruxisset, ut vel sic
afflictos cives eius deditioni cogeret,<4.13> supervenit Gwiderius cum exercitu
Britonum, || commissoque proelio cum Romanis acerrimo, C 42v coepit hostes
infestare, plures solus cum suo gladio quam maior pars exercitus sui perimens.
Dissipatis itaque omnibus Romanis, ipsum Claudium ad naves280
fugere coegit. Sed inter bellandum Hamo, prae || fatus princeps militiae,H 20r
versuto usus consilio, abiectis armis propriis, capit Britannica arma defunctorum
in bello et quasi unus ex ipsis pugnabat contra suos, exhortans
Britones ad insequendum Romanos, citum promittens ex illis triumphum.
Noverat enim linguam Britannicam, quam didicerat Romae inter obsides285
Britonum. Deinde accessit paulatim iuxta regem, adituque invento, quod
cogitaverat explevit et regem, nil tale timentem, mucrone percussum suffo-
cavit. Elapsus deinde ab hostium catervis, sese inter suos recepit. Frater
[[ Print Edition Page No. 80 ]]
autem regis, ut illum peremptum invenit, deponens arma sua regiis se induit
290 armis, hinc inde Britones ad perstandum exhortans, tamquam esset || Gwiderius.
Qui,D 14r nescientes casum regis, stragem non minimam de hostibus,
usque ad naves persequendo, egerunt. Caedentibus itaque Britonibus
divisi sunt Romani in duas partes, campum turpiter deserentes. Nam, ut
dictum est,C 43r Claudius, cum quadam parte suorum, naves || ingreditur, Hamo
295 autem, quia naves ingredi non licuit, nemorum tutamina petit. Arviragus
igitur, existimans in comitatu Hamonis Claudium esse, persequitur fugi-
entes de loco ad locum nec cessavit eos insequi usque ad litus maris. Ibi,
dum in portu navium Hamo se de equo misisset, ut in unam navem mer-
catorum ascenderet et de instante mortis periculo se eriperet, mox super-
venit300 Avigarus et, stricto ense, eum interfecit nomenque loco imposuit, qui
usque hodie Portus Hamonis appellatur, Hamonica scilicet.
12. Interea Claudius,H <4.14> resociatis suis, || praedictam oppugnat civitatem,
quae tunc Kaerperis, nunc autem Porcestria dicitur. Nec mora, moenia
diruit,E 134 civibusque subactis insecutus est Aviragum, iam Wintoniam in-
gressum305 <et> obsedit civitatem diversisque machinis oppugnat. Aviragus
vero, se obsessum indignans, copias suorum per catervas disponit apertisque
portis ad proeliandum educit. Cumque irruptionem facere affectaret,
direxit Claudius nuntios suos ad ipsum, mandans ut concordiam inirent.
Quippe timebat regis audaciam Britonumque fortitudinem a pluribus audi-
tam310 et in se ipso suisque expertam praeferebatque ipsos sensu et sapientia
subiugare quam dubium inire certamen. Verum, pro subeunda concordia,
pactus est Claudius se filiam suam Avirago daturum, tantum ut se cum
regno Britanniae potestati Romanae subiectum cognosceret. Postpositis
[[ Print Edition Page No. 81 ]]
ergo debellationibus utrimque suaserunt maiores natu Avirago huiuscemodi
pactionibus acquiescere.C 43v || Dicebant autem non esse dedecori sub-
ditum315 esse Romanis cum totius orbis imperio potirentur. Paruit itaque et
subiectionem fecit Caesari confestim. Claudius vero Roman mittens, natam
suam, ut Avirago sponsaretur, adduci praecepit. Interea usus Arviragi
auxilio, H 20v Orcades et proximas Britanniae insulas po || testati Romanae ad-
quisivit. Porro, emensa hieme, redierunt legati cum filia, Genuissa nomine320
et Avirago, nuptiali copulata toro,<4.15> celebraverunt nuptias iuxta Sabrinam
fluvium, in confinio Demetiae et Loegriae. Erat autem puella tantae
pulchritudinis, ut aspicientes in admirationem induceret, tantoque fervore
amoris succendit regem, ita ut ipsam solam cunctis rebus praeferret. Unde
rex, locum nuptiarum celebrem post se esse cupiens, suggessit Claudio ut325
ibidem civitas aedificaretur et de nomine eius Kaerglov, id est Claudio-
cestria appellaretur. Quidam autem ipsam traxisse nomen a Glodio duce
aiunt quem Claudius in illa genuerat, cui post Aviragum gubernaculum
Demetici ducatus cessit. His igitur patratis, Claudius reversus est Romam,
ubi tunc temporis Petrus apostolus, de Antiochia veniens, praedicationem330
evangelii Romanis intimabat.
13. Post discessum Claudii a Britannia Aviragus coepit sensum et probi-
tatem habere,<4.16> coepit civitates et oppida reaedificare populumque regni
tanta iustitia coercere, ita ut longe positis regnis timori esset. Ex hoc
autem in superbiam elatus, despexit || Romanae subiacere potestati. Missus335
est igitur Vespasianus in Britanniam a senatu,C 44r ut Aviragum et gentem
rebellem compesceret et tributum restitueret. Cum iam navigaret et in
Rutubi portu applicare vellet, Avigarus, de adventu illius praemonitus, a
[[ Print Edition Page No. 82 ]]
portu eum prohibuit. Retraxit igitur se Vespasianus a portu illo, retortisque
340 velis in Totone || sio litore se contulit et, exiens in terram, civitatem
Kaerpenhuelgoit, quae nunc Exonia vocatur, adiit.E 135 Cumque eam
septem diebus obsedisset, supervenit Aviragus cum exercitu forti, con-
gressusque cum Romanis totum diem consumpserunt ambo exercitus ||
D 14v lacessentes invicem vulneribusque utrimque lacerati, superveniente noctis
345 crepusculo, quieverunt. Mane autem facto, mediante Genuissa regina,
concordes facti sunt Vespasianus et Aviragus. Hieme vero emensa, navi-
gavit Vespasianus in Galliam et inde Romam rediit.
14. Rex inde Aviragus regnum Britanniae cum pace et tranquillitate
usque in senectutem rexit dilexitque senatum et gentem Romanam propter
350 uxorem suam quam diligebat, quae de Romanis, sicut praedictum est,
originem duxerat. Leges veteris traditionis confirmabat, novas inveniebat,
donaria maxima cuique probo largiebatur. Divulgata ergo per totam
Europam fama eius, diligebant eum Romani et timebant, ita ut prae omni-
bus regibus sermo de eo apud Romam fieret. Unde Iuvenalis caecum quen-
dam355 Neroni dixisse in libro suo commemorat, cum de capto rhombo
loqueretur, inquiens:
Regem aliquem capies, aut de temone Britanno,C 44v
decidet Arvigarus. ||
Nullus in bello ferocior, nullus in pace mitior, nullus iocosior, nullus in
360 dandis muneribus profusior. Ut igitur dies vitae suae explevit, mortuus
est et sepultus Claudiocestriae, in templo quod in honorem Claudii dica-
verat.
15.<4.17> Successit Avirago Marius, filius suus, vir mirae prudentiae et sapien-
tioe.
[[ Print Edition Page No. 83 ]]
Regnante itaque illo, quidam rex Pictorum, Rodric nomine, de Scithia
adveniens, cum magna classe applicuit in Albaniam coepitque provinciam365
vastare. Collecto igitur Marius exercitu, obviam ei venit et congressus cum
illo interfecit eum et victoria potitus erexit lapidem in signum triumphi in
loco qui postea de nomine suo dictus est Westmaria, in quo titulus scriptus
memoriam eius usque in hodiernum diem testatur. Perempto vero Rodric,
devicto populo, qui cum eo venerat, partem Albaniae dedit ad inhabi-
tandum,370 quae pars Katenesia nuncupatur. Erat autem || terra deserta, nullo habitatore
antea culta. Cumque uxores non haberent,H 21r a Britonibus natas
et cognatas uxores sibi petentes, repulsam passi sunt. Transeuntes igitur
in Hiberniam, duxerunt uxores de populo illo, ex quibus orta soboles in
multitudinem magnam creverunt et exinde Picti Britanniam incoluerunt.375
At Marius, cum totum regnum summa pace composuisset, coepit cum
Romanis dilectionem habere, tributum solvens et, exemplo patris incitatus,
iustitiam et leges paternas atque omnia honesta sectabatur.<4.18> Cumque cursum
vitae suae explesset, moriens filio suo Coillo regni guberna ||C 45r culum dimisit.
Hic ab infantia Romae nutritus, mores Romanorum edoctus, in amicitiam 380
eorum incidit et tributa libenter reddens, adversari eis in nullo volebat.
Videbat quippe totum mundum subditum illis eorumque potestatem quamque
provinciam superare. Solvens igitur quod exigebatur, in pace quod
possidebat obtinuit. Nullus in regibus maiorem reverentiam nobilibus regni
praestabat, quia aut ipsos in pace manere permittebat, aut assiduis donariis385
munerabat.
¶16. Interea natus est illi unicus filius cui nomen Lucius impositum est.<4.19>
[[ Print Edition Page No. 84 ]]
Hic post mortem ||E 136 patris regni diademate insignitus, omnem viam pru-
dentiae atque actus patris bonosque mores insecutus, ab omnibus ad quos
390 fama bonitatis illius pervenerat, amabatur et colebatur. Audiens quoque
Christianitatem Romae et in aliis regnis exaltari, primus omnium regum
Britonum Christi nomen affectans, epistulas dirigit Eleutherio papae, petens
ut ad se personas mitteret tales, a quibus Christianitatem susciperet. Sere-
naverant enim eius mentem miracula quae Christi discipuli et praedicatores
395 per diversas nationum gentes ediderant. Et quidem in omnem terram ex-
ivit sonus eorum et in fines orbis terrae verba eorum. Et quia ad amorem
verae fidei anhelabat, piae petitionis effectum consecutus est. Siquidem
praedictus pontifex, gloriam in excelsis Deo canens, duos religiosos doc-
tores Faganum et Duvianum, de latere suo misit Britanniam, qui verbum
400 Dei caro factum et pro hominibus passum, regi populoque praedicarent et
sacro baptismate insignirent. C 45v Nec mora, concurrentes populi undique ||
diversae nationis, exemplum sequentes regis, lavacro sacro intinguntur
atque omnipotenti Deo subduntur, idola despicientes et minutatim con-
fringentes.D 15r Beati igitur docto || res, cum paganismum de gente Britonum
405 in maiori parte delevissent, templa quae in honore plurimorum deorum
fundata erant, mundatis ruderibus, uni Deo consecraverunt et viris reli-
giosis custodienda tradiderunt. Fuerant tunc in Britannia constituti per
regiones viginti octo flamines et tres archiflamines, quorum potestati ceteri
iudices atque fanatici submittebantur, qui tura diis ex ritu gentilium
410 cremabant atque libamina de pecudibus litabant. Hos itaque idolatriae ex
apostolica doctrina eripientes, episcopos
ubi erant flamines, archiepiscopos
[[ Print Edition Page No. 85 ]]
ubi erant archiflamines, consecraverunt. Sedes principales archiflaminum
scilicet in nobilioribus civitatibus fuerant, Londoniis,H 21v Ebo || raci et in Urbe
Legionum, quae super Oscam fluvium, in Glamorgantia sita est. Ita in his
tribus, evacuata superstitione, tribus archiepiscopis metropolitanas sedes 415
dicaverunt. In reliquis episcopos ordinaverunt divisisque parochiis unicuique
suam ita assignaverunt. Metropolitano Eboracensi Deira et Albania,
sicut flumen magnum Humbri eas a Loegria secernit, in parochiam cessit;
Londoniensi vero submissa est Loegria et Cornubia. Has duas provincias
seiungit Sabrina a Kambria, id est Wallia, quae Urbi Legionum subiacuit.420
His ita nutu || Dei constitutis,C 46r <4.20> redierunt Romam antistites praefati et cuncta
quae fecerant a beato papa confirmari impetraverunt. Palliis itaque
ac ceteris honoribus decenter ab ecclesia Romana insigniti, reversi sunt || in
Britanniam cum pluribus viris religiosis comitati, quorum doctrina et prae-
dicatione gens Britonum in fide Christi roborata et aucta est. Quorum actus425
in libro quem Gildas historiographus composuit De Victoria Aurelii Am-
brosii luculento dictamine peraravit.E 137 Quod autem tam lucido tractatu
inscripserat, nullatenus opus fuit ut inferiori stilo renovaretur.
1. Interea gloriosus rex ille Lucius,<5.1> cum cultum verae fidei crescere et
exaltari in regno suo vidisset, magno fluctuans gaudio, possessiones et
territoria quae prius templa idolorum possederant, in meliorem usum ver-
tens, ecclesiis fidelium habenda concessit augmentavitque illas amplioribus
[[ Print Edition Page No. 86 ]]
5agris et mansis omnique libertate donavit. Peracto itaque vitae suae cursu,
ab hac luce migravit in urbe Claudiocestriae et in ecclesia primae sedis
honorifice sepultus est, anno ab Incarnatione Domini centesimo quin-
quagesimo sexto. Defuncto eo contentio inter Britones orta est quis heres
eius esse deberet: carebat enim sobole quae ei hereditario iure succederet.
10 Sed ut Romae nuntiatum est, misit senatus Severum senatorem duasque
legiones cum illo, ut patria Romanae potestati restitueretur.<5.2> Mox, ut terram
ingressus est, rebellabant Britones adversus eum, quorum pars sibi con-
tinuo submissa est. Pars autem, quae subici Romanae potestati renuit,
trans || Humbrum usque in Scotiam fugata est ab ipso imperatore.C 46v At illa,
15 duce Fulgenio, omni nisu Severo resistens, irruptiones molestas, consociatis
sibi Pictis, in regnum Deirae, dum procul abesset, faciebat. Quam irrup-
tionem graviter ferens imperator, iussit vallum construi inter Deiram et
Albaniam, ut vel sic eorum impetus arceretur, ne longius nocere posset.
Facto igitur vallo a mari usque ad mare Fulgenius, quia terram sibi obstrui
20 videt, marinum petit auxilium, navigavitque in Scithiam, ut Pictorum aux-
ilio pristinae restitueretur dignitati. Reversus itaque cum magno navigio
Eboracum obsedit, ubi magna pars Britonum Severum deserens Fulgenio
adhaesit.H 22r Sed Severus, convocatis ceteris Britonibus atque || Romanis, viri-
liter adiit obsidionem ||D 15v congressique pariter inter pugnandum occubuit
25 Severus cum pluribus suorum et Fulgenius letaliter vulneratus est. Sepul-
tusque est Severus Eboraci, sicut legiones suorum Romanorum postulave-
runt, cum regali honore et reverentia. Reliquit ille duos filios post se,
Bassianum
et Getam, quorum Geta, matre Romana generatus erat, Bassianus
[[ Print Edition Page No. 87 ]]
Britannica. Romani igitur Getam arripientes sublimaverunt in regem,
Britanni vero Bassianum elegerunt. Orta itaque discordia inter eos et alter-
catione,30 pugnare invicem coeperunt fratres confestimque Geta || perempto
Bassianus regno potitur.E 138
2. Ea tempestate erat in Britannia iuvenis quidam, nomine Caurausius,
<5.3> ex infima || gente natus. Qui,C 47r cum virtutem suam et probitatem in multis
negotiis examinasset, profectus est Romam, petivitque a senatu et obtinuit35
ut maritima Britanniae ab incursione barbarica navigio tueri liceret pro-
misitque rei publicae augmentum in tributis. Reversus itaque cum signatis
chartis in Britanniam, mox, collectis undecumque navibus, cum magna
iuvenum turba novitates affectantium, tamquam pirata crudelis, mare in-
gressus est. Proxima igitur aggressus litora, urbes et villas finitimorum de-
populari40 ferro et igne non cessabat. Insulis quoque comprovincialibus
appulsus, omnia sua incolis atrociter eripiebat. Sic itaque illo agente, con-
fluxit ad eum nimia multitudo perditorum hominum aliena rapere anhelantium,
ita ut in brevi tantum congregaret exercitum quantus uni regno suf-
ficeret ad possidendum. Elatus ergo in superbiam petivit a Britonibus ut45
sese regem facerent et ipse Romanos omnes de regno exterminaret. Quod
cum impetrasset, statim dimicans cum Bassiano, interfecit eum: quippe
proditus est a Pictis, quos dux Fulgenius, matris suae frater, in Britannia
locaverat. Nam his confidens cum dimicaret, promissis et donis Caurausii
corrupti, a Bassiano mox in ipso congressu se subtraxerunt et inter Carausii50
copias se inserentes de commilitonibus hostes facti sunt. Unde Carausio
victoria ocius cessit. Ut autem regni gubernacula Carausius adeptus est,C 47v ||
dedit locum mansionis Pictis in Albania, ubi Britonibus admixti in aevum
subsequenter permanserunt.<5.4>
3. Cum ergo Carausii invasio Romae nuntiata foret, legavit senatus55
[[ Print Edition Page No. 88 ]]
Allectum, virum fortem et prudentem, cum tribus legionibus in Britanniam,
ut tyrannum illum de regno deleret et tributum Romanae potestati restitu-
eret. Nec mora, veniens Allectus in Britanniam, proelium commisit cum
Carausio, illoque interfecto, regni solium suscepit. Deinde persecutus
60 est Britones, qui relicta re publica Carausio adhaeserant. Britones vero id
non feren ||H 22v tes erexerunt sibi in regem Asclepiodotum, ducem Cornubiae,
communique assensu persecuti sunt Allectum inveneruntque eum Londoniis
festum patriis diis celebrantem. Qui cum Asclepiodoti adventum
comperisset, statim dimisso sacrificio, egressus est contra eum in campum
65 et, || proelium committentes, dissipatus est Allectus cum suis fugiensque
interfectus est.E 139 Livius vero Gallus, Allecti collega, reliquos convocans
Romanos in urbe, clausis portis resistere Asclepiodoto parat, turribus ac
muris armato milite munitis. At Asclepiodotus obsidens civitatem misit
ocius nuntios ducibus regni ut sibi festinarent in auxilium, quatinus Romanorum 70
gens de regno exterminaretur,D 16r ne amplius dominium || eorum
super se paterentur. Ad edictum vero illius venerunt Demeti, Venedoti,
Deiri et Albani et quicumque ex genere Britonum erant. Cumque omnes
simul convenissent, C 48r machinis muro diversis || admotis, cum ballistis et sagit-
tariis civitatem undique invadentes, dirutis muris ac portis, urbem in-
grediuntur,75 stragem de Romanis non modicam facientes. Interfectis itaque
Romanis praeter unam legionem, suaserunt Gallo ut deditioni se et eos
traderet, quatinus vivi abscedere sinerentur. Assensum ergo praebens
Gallus, tradidit se cum ceteris, fide interposita, ut vivi Britanniae fines ex-
irent. Cumque Asclepiodotus eis misericorditer assentiret, supervenerunt
80 Venedoti et, facto impetu, omnes decollaverunt super rivum qui per mediam
fluit civitatem, qui postea de nomine ducis britannice Nant Gallim, saxo-
nice vero Gallebroc nuncupatus est.<5.5> Triumpho itaque peracto cepit
Asclepiodotus regni diadema et, populo concedente, capiti suo imposuit
[[ Print Edition Page No. 89 ]]
rexitque terram cum pace et iustitia decem annis, latronum atque raptorum
saevitiam compescens.85
4. His diebus orta est persecutio Diocletiani in Christianos et, edicto
eius grassante per universum orbem, missus est Maximianus Herculius trans
Alpes in Gallias, edicta principis facturus. Perveniens ergo dira haec
exsequitur examinatio usque in Britanniam, trucidatis episcopis atque sacer-
dotibus nec non et de populo innumeris. Cuius imperio omnes subversae90
sunt ecclesiae et cunctae sacrae scripturae quae inveniri poterant in mediis
<foris> exustae. Magnificavit igitur misericordiam suam nobis Deus, qui
gratuito munere, persecutionis tempore, ne penitus crassa atrae noctis
caligine populus Britonum obfuscaretur,C 48v clarissimas lampades sanctorum
martyrum || ei accendit: quorum nunc sepulturae et passionum loca non95
minimum divinae caritatis ardorem intuentium mentibus incutere<n>t, si
non lugubri barbarorum divortio civibus ade<m>pta fuissent. Inter ceteros
utriusque sexus summa magnanimitate in acie Christi perstantes, passus est
Albanus Verolamius, Iulius quoque et Aaron, Urbis Legionum cives.
Quorum Albanus, caritatis gratia fervens, confessorem <suum> Amphiba-
lum,100 a persecutoribus insectatum et iamiamque comprehendendum, primum
in domo sua occuluit et deinde, mutatis vestibus, sese discrimini mortis
obtulit, imitans in hoc Christum, animam suam pro ovibus ponentem.
Ceteri autem duo, inaudita membrorum discerptione lacerati, ad supernae
Ierusalem regna felicia cum martyrii triumpho gloriose convolaverunt.105
5. Surrexit interea Coel, dux Caercolun, in regem Asclepiodotum et,<5.6>
conserto proelio, interfecit eum regnique diademate insignitur. Quod ubi
[[ Print Edition Page No. 90 ]]
Romae nuntiatum est, gavisus est senatus de morte illius, quia per omnia
Romanam potestatem turbaverat atque deleverat. Recolentes quoque damnum 110
quod pro amisso tributo sustinebant, legaverunt in Britanniam Constantium
senatorem, qui antea Hispaniam Romanis subdiderat, virum sapientem,
H 23r audacem et || bellicis rebus studentem, rei publicae fidelem. Porro
cum Coel adventum illius in Britanniam nosset, timuit ei bello occurrere,
quia fama ipsum virum fortem atque bellicosum ubique praedicabat. Direxit
115 ergo Coel nuntios Constantio cum infra insulam applicuisset, || pacem
petens et subiectionem cum tributo promittens.C 49r Acquievit Constantius
pacemque receptis obsidibus confirmaverunt. Emenso deinde mense uno,
gravi aegritudine correptus, Coel infra octo dies mortuus est. Constantius
ergo regni diademate insignitus, E 140 || duxit filiam Coel, Helenam nomine,
120 pulchram valde ac formosam, artibusque liberalibus edoctam: sed et in musi-
cis instrumentis non reperiebatur talis, nec erat regi Coel filius, qui regni
solio potiretur. Unde ita patri cara exstiterat, ut artibus omnibus imbui eam
faceret, quo facilius et sapientius regnum post illum regere nosset. Cum igitur
illam in tori societatem recepisset Constantius, genuit ex ea filium
125 vocavitque eum Constantinum. Subsequente deinde tempore, cum un-
decim anni praeterissent, Constantius Eboraci obiit, regnum Constantino,
filio suo, relinquens. Qui, ut solio sublimatus est, probitatem patris ex-
cedens, infra paucos annos magnaminus et prudens omnibus apparuit,
latronum ac tyrannorum rapacitatem coercuit et iustitiam pacemque
130 populo donavit.
6. Tempore itaque illo Maxentius Romani imperii curam agens,<5.7> tyranni-
dem gravissimam exercuit, rem publicam opprimere ac nobiles quosque
senatores exterminare non destitit, donec saevitia illius exterminati, ad
[[ Print Edition Page No. 91 ]]
Constantinum in Britanniam diffugerunt. Qui ab eo honorifice recepti,
querimonias graves de Maxentio ei attulerunt in haec verba: “Quousque ||135
calamitatem et exilium nostrum patiaris Constantine?C 49v Utquid moraris nos
in natale solum restituere? Tu solus es rex generatione nostra qui quod
amisimus nobis reddere expulso vales Maxentio. Quis enim princeps regi
Britanniae conferri queat, sive in fortitudine robustorum militum, sive in
copia auri et argenti? Obsecramus te, redde nobis possessiones nostras,140
redde nobis coniuges et liberos nostros, dele istum tyrannum, Romam
nobiscum cum exercitu petendo.” Audiens ergo Constantinus,<5.8> lamenta-
tionibus eorum incitatus, Romam adiit cum infinito exercitu subiugavitque
illam sibi et postmodum monarchiam totius mundi obtinuit, ducens secum
tres Helenae avunculos, Loelinum videlicet, Trahaern Mariumque et ipsos145
in senatorium ordinem promovit.
7. Interea insurrexit Octavius, dux Gewisseorum, in proconsules Romanae
dignitatis, quibus permissa fuerat a Constantino potestas Britan-
niae || et, illis peremptis, solio regni potitus est.D 16v Cumque id Constantino
nuntiatum esset, direxit Trahaern, Helenae avunculum, in Britanniam cum150
tribus legionibus, ut ausum Octavii vindicaret. Appulsus itaque in litore
iuxta urbem Kaerperis, infra duos dies recepit illam civitatem, a civibus
sibi redditam. Deinde tendens Wintoniam obviavit ei Octavius cum grandi
exercitu non longe a Wintonia, in campo qui britannice Maysuriam appella-
tur, coepitque proeliari et victoria potitus est. Trahaern || autem, fugiens155
cum suis, naves petit ingressusque mare altum,C 50r Albaniam aequoreo itinere
adiit et provinciam totam depraedatus ||H 23v est et spoliis Albanorum ditatus
est. Quod cum Octavio nuntiatum esset, resociatis suis tendit Albaniam,
[[ Print Edition Page No. 92 ]]
in provinciam quae Westinerilandia dicitur. At Trahaern audacter Oc-
tavius160 suscipiens, bello devicit atque fugavit insecutusque eum toto regno
privavit. At ille fugiens, navigio petit Norweiam, regem Gumpertum
ad iens,E 140 ut auxilio eius regno Britanniae || restitueretur. Interea Trah<a>ern
a quodam familiari Octavii interfectus est. Edixerat enim Octavius recedens
quibusdam familiaribus suis ut insidias illi pararent et se de illo vindica-
rent.165 Comes igitur oppidi municipii, qui eum prae ceteris diligebat, com-
plens Octavii votum, dum Trah<a>ern quadam die ex urbe Londoniarum
recederet, delituit cum centum militibus in quadam nemorosa valle, qua
ille transiturus erat, atque inopinatum insultum faciens, ipsum praetereuntem
inter commilitones interfecit, mittensque post Octavium nuntiavit ei
170 rei eventum. Octavius igitur gaudens reversus est in Britanniam et, dissi-
patis Romanis, solium regni recuperavit. Exinde regnum cum pace obtinuit
copiamque auri et argenti divitiasque innumeras congregans, in thesauro
reposuit. Regnum itaque Britanniae ab illo tempore usque in diebus Gratiani
et Valentiniani feliciter rexit.<5.9>
175¶8. Denique, senio confectus, Octavius cogitavit de regno || disponere,
qualiter post mortem suam pace hereditaria frueretur.C 50v Neque enim ei
erat filius, sed unicam habens filiam optabat eam posse in regni solio sublimari.
Consilium igitur inde a familiaribus fidelibus sumens, fuerunt qui
filiam alicui nobilium Romanorum locare laudarent, ut firmiori pace regnum
180 tueretur. Fuerunt quoque qui censerent Conanum Meriadocum, nepotem
suum, heredem facere; filiam vero alicui principi extra regnum, cum magna
[[ Print Edition Page No. 93 ]]
auri et argenti copia copulandam. Dum ergo haec inter se ambigue gererent,
surrexit Karadocus, dux Cornubiae, sententiamque dedit potiorem, qua-
tinus puella donaretur Maximiano, senatori Romano, nobili ac prudenti viro,
ut esset heres regni post fata Octavii. Erat autem patre Britannus, quia185
Loelinus, avunculus Constantini, ipsum genuerat, matre vero et natione
Romanus et ex utraque parte regalem protrahebat dignitatem. Unde spes
omnibus dabatur tum propter originalem cognationem, tum propter pro-
sapiam imperialem, tum propter affinitatem, tum propter puellae regalem
et hereditariam dignitatem, tranquilla pace diebus eorum posse regnum190
Britanniae florere. His auditis, Conanus, qui priorem sententiam audisse
gaudebat omnique nisu ad regnum anhelabat, totam fere curiam pertur-
bavit, indignans quod contra se dux Cornubiae sententiam dedisset.C 51r At ||
Karadocus, vilipendens temerarii iuvenis ex || actionem,D 17r ex consilio et
voluntate regis misit Mauricium, filium suum, Romam, ut || ex senatus195
consultu Maximianum adduceret.H 24r Veniens itaque Mauricius Romam, in-
venit Romam turbatam et magnam || inquietudinem inter ipsum Maxi-
mianum et duos imperatores,E 142 Gratianum videlicet et fratrem suum Valentinianum,
qui ambo vi imperii potestatem usurpaverant, repulso Maximiano
ex imperii tertia parte et societate quam petebat. Mauricius ergo evocans200
seorsum Maximianum intimavit ei super legatione et negotio pro quo
venerat et in haec verba ipsum affatur: “Utquid Gratianum times, Maxi-
miane, cum tibi pateat via qua ei imperium eripere poteris? Veni mecum in
Britanniam insulam et diadema regni possidebis. Octavius enim rex, senio
et languore gravatus, nihil aliud desiderat nisi ut aliquem talem inveniat cui205
regnum suum cum filia donet. Masculina namque prole caret consiliumque
a proceribus suis petivit, cui unicam filiam suam cum regno copularet. Et
ut affectui eius parerent heroes, decreverunt ut tibi concederetur regnum
cum puella direxeruntque me ad te, ut id tibi notificarem. Si igitur mecum
veniens inceptum iter perpetraveris, copia auri et argenti Britanniae, per210
[[ Print Edition Page No. 94 ]]
multitudinem etiam bellicosorum militum ibidem manentium, Romam
redire valebis.C 51v Sic enim egit cognatus tuus Constantinus pluresque reges ||
nostri, qui ad imperium ascenderunt.”
<5.10>¶9. Quibus auditis Maximianus laetus suscepit hanc legationem et iter
215 arripiens cum Mauricio Britanniam petebat, petendo subiugabat
Francorum urbes, subiugando aurum et argentum coacervabat militesque sibi
undique associabat. Exinde Oceanum mare ingressus, in Portum Hamonis
secundis velis applicuit. Cumque id regi nuntiatum esset, expavit stupore
vehementi, existimans hostilem exercitum supervenisse. Vocato igitur
220 Conano, nepote suo, iussit eum colligere omnem armatum militem insulae
atque obviam hostibus procedere. Collegit igitur Conanus cunctam iuven-
tutem regni venitque ad Portum Hamonis, ubi tentoria sua Maximianus
erexerat. Qui, ut adventum tantae multitudinis comperit, maximis an-
gustiis cruciabatur, quia ignorabat quid faceret. Paucioribus namque cater-
vis225 comitatus, dubitabat et virorum multitudinem et audaciam, quia de
pace nullam spem habebat. Convocatis igitur maioribus natu et Mauricio,
dicere praecepit quid contra talem eventum agendum foret. Cui Mauricius:
“Non est nobis cum tot bellicosis militibus pugnandum, nec ea de causa
venimus in Britanniam ut subiugaremus eam proelio. Pax roganda est et
230 hospitandi licentia, donec animum regis sciamus. Dicamus nos missos ab
imperatoribus eidemque Octavio mandata ||C 52rdeferre et callidis verbis
populum istum mulceamus.” Cumque id omnibus placuisset, assumpsit
secum duodecim canutos proceres, sapientiores ceteris et ramos olivae in
dextris <ferentes> venitque Conano obviam. Videntes ergo Britones viros
235 reverendae aetatis et olivam in signum pacis gestantes, assurgunt eis honori
et viam patefaciunt, ut ducem liberius adeant. Mox illi, in praesentia
Conani Meriadoci stantes, salutaverunt eum ex parte imperatorum et sena-
tus dixeruntque Maximianum missum ad regem Octavium ut mandata
Gratiani et Valentiniani eidem portaret. Ad haec Conanus: “Utquid ergo
240 eum sequitur tanta multitudo? Non haec facies esse solet legatorum, sed
supervenientium hostium, qui iniuriam inferre meditantur.” Tunc Mauri-
cius: “Non decebat tantum virum inglorium sine commilitonibus incedere,
[[ Print Edition Page No. 95 ]]
praesertim cum propter Romanam potentiam et propter actus avorum
suorum pluribus regibus odiosus habeatur. Nam si raro comitatu incederet,
fortasse ab inimicis rei publicae perimeretur. In pace venit pacemque petit,245
quod ex actu suo credi debet. Ex quo namque applicuimus, sic nosmet
ipsos habuimus, ut nemini iniuriam intulerimus expensamque nostram ut
gens pacis ferimus, quia necessaria ementes nihil vi cuipiam subripuimus.”
Cumque haesitasset Conanus an pacem daret, accessit Caradocus, dux
Cornubiae, accesserunt ceteri proceres et dissuaserunt Conano post hanc250
petitionem bellum gerere. Qui licet dimicare maluisset, depositis armis,
concessit eis pacem duxitque cum eis Maximianum ||C 52v Londonias et rem ex
ordine manifestavit.
¶10. Tunc Caradocus dux Cornubiae,<5.11> assumpto secum Mauricio, filio
suo, iussit astantes semoveri, regemque in haec verba adivit: “Ecce quod 255
longo tempore desiderabant qui fidelitati tuae veriori affectu oboedientiam
servant, disponente Deo, successibus tuis accessit. Praeceperas namque
proceribus tuis consilium dare, quid de filia tua, quid de regno tibi agendum
foret, cum tua aetas in tantum repugnet his diebus ut populum tuum
diutius gubernes. Alii itaque censebant Conano, nepoti tuo, tradendum260
filiamque tuam alicubi digne maritandam, timentes civium exterminationem,
si alterius linguae <princeps> superveniret. Alii censebant regnum filiae et
alicui nostrae loquelae nobili, qui post obitum tibi succederet, maritandam.
Maior autem pars laudabat ut ex genere imperatorum mandaretur aliquis,
cui nata tua cum diademate donaretur. Promittebant enim firmam et stabi-
lem265 pacem inde proventuram, cum Romana potestas ipsos protegeret.
Ecce ergo tibi dignatus est Deus subvectare iuvenem istum et ex genere
Romanorum et ex regali prosapia Britonum creatum, cui filiam tuam meo
consilio maritare non differas. Quamquam autem id abnegares, quid iuris
tibi contra illum in regnum Britanniae foret? Constantini etenim con-
sanguineus270 est et nepos Coel, regis nostri, cuius filiam Helenam nequimus
abnegare hereditario iure regnum istud possidere.” Cumque haec retulisset
Caradocus, acquievit Octavius || communique assensu illato,C 53r regnum Bri-
tanniae cum filia sua Maximiano donavit. Quod videns Conanus Meriadocus,
[[ Print Edition Page No. 96 ]]
275indignatus est ultra quam credi potest, secessitque in Albaniam et
exercitum colligere vacavit ut Maximianum inquietaret. Multitudine ergo
consociata, praeterivit Humbrum flumen, quasque provincias ultra et citra
depopulans. Quod cum Maximiano nuntiaretur, collecta tota fortitudine
potestatis suae, festinavit in obviam et cum illo proeliatus est et cum vic-
toria280 redivit. Nec tamen deficiebat Conanus, sed, resociatis iterum catervis,
destructioni provinciarum imminebat. Redibat ergo Maximianus et, com-
missis proeliis, quandoque cum triumpho, quandoque superatus abibat.
Denique, cum alter alteri maximum damnum fecisset, concordiam, annuen-
tibus amicis, fecerunt.
28511. Post quinquennium, congregatis copiis auri et argenti ac innumera-
bilium divitiarum, Maximianus navigium parat atque in Galliam transiens,<5.12>
Armoricum regnum, quod nunc Britannia dicitur, primitus adiit et popu-
lum, qui terram incolebat, debellare coepit. At Franci audientes, duce
Humbalto, cum exercitu venerunt et congredientes pugnam fecerunt
290 Franci et Britones. Sed Franci, in maiori parte debilitati, fugam arripiunt.
Britones vero insequentes, fere quindecim milia eorum, qui ex omni regno
illuc convenerant, cum ipso duce Himbalto trucidaverunt. Maximianus
itaque, victoria potitus, ad castra cum suis rediit, gratulans quia terram
sibi subdendam leviter aestimabat.C 53v Vocato igitur ad || se Conano separatim
295 extra turbam, subridens ait: “Ecce subiugavimus partem Galliae potiorem
Francosque devicimus. Ecce spem ad cetera subicienda nobis habemus.
Festinemus ergo urbes et oppida nostro dominio subiugare, antequam fama,
in ulteriorem Galliam evolans adversus nos universos populos excitet.
[[ Print Edition Page No. 97 ]]
Nam si regnum istud habere poterimus, non dubito quin totam Galliam
per hoc ad libitum subdamus. Ne igitur pigeat te regnum Britanniae mihi300
cessisse, quia quicquid in illa amisisti, tibi in hac patria restaurabo.E 143 || Regem
enim te faciam esse regni huius et erit haec altera Britannia eamque ex
nostro genere, pulsis indigenis, replebimus. Terra enim haec fertilis est
et omni fructu repleta, flumina piscosa et piscibus copiosa,H 24v || nemora et
saltus venatibus apta, nec est uspiam meo iudicio gratior tellus.” Ad haec,305
submisso capite, Conanus gratias egit promisitque se omni tempore vitae
suae sibi fidelem fore. Post haec, convocatis militum turmis,<5.13> Redonum
civitatem petunt, quam mox, eadem die, cives ei reddiderunt. Quidam
enim eorum, audita Britonum audacia et peremptorum casu, diffugerant ad
nemora, relictis mulieribus et infantibus, quippe ubicumque vi vel sponte310
intrabant, quod erat masculini sexus, interficiebant,D 17v || solis mulieribus par-
centes. Cumque universam terram ab incolis delevissent, munierunt civi-
tates et oppida suis viris armatis et castra in diversis promontoriis statue-
runt. Saevitia ergo || Maximiani per ceteras Galliarum provincias divulgata,C 54r
timor nimius quosque duces quosque principes invadebat, ita ut nullam315
aliam spem nisi in votis solvendis haberent. Diffugiebant itaque ab omni
pago ad civitates et oppida et <ad> quaecumque loca tutum praebebant
refugium. Maximianus ergo, sese timori esse comperiens, maiorem auda-
ciam sumit exercitumque suum profusis donariis augere festinat. Quos-
cumque enim aliena captare callebat, associabat sibi et nunc auro, nunc320
argento ceterisque muneribus illos ditare non diffugiebat.<5.14> Exinde tantam
multitudinem collegit, quantam existimabat sufficere sibi ad omnem Gal-
liam subiugandam. Distulit tamen saevitiam suam paulisper ulterius in-
gerere, donec sedato regno Armorico, quod ceperat, ipsum Britannico
populo replevisset. Incolis quippe penitus in ore gladii, ut dictum est, iam325
[[ Print Edition Page No. 98 ]]
deletis, deerant habitatores qui totam terram occuparent. Misit ergo in
Britanniam et edicto praecepit ut centum milia plebanorum colligerentur
sparsim per regiones regni et triginta milia militum, quibus totam terram
incolendam traderet. Qui, cum ad eius iussionem convenissent, distribuit
330 eos per diversas partes regni et habitatores fecit et Conanum eis in regem
promovit. Ipse deinde cum suis ulteriorem Galliam penetrans, gravissimis
proeliis illatis, subiugavit eam, necnon et totam Germaniam, civitate Treveri
solium imperii sui constituens. Postea in Gratianum et Valentinianum
imperatores vim sui furoris exC 54v || acuens, uno perempto, alterum a Roma
335 fugavit. Ipse vero Romae imperator factus, quadragesimus ab Augusto
imperium rexit, anno ab Incarnatione Domini trecentesimo septuagesimo
septimo. Valentinianus autem, frater Gratiani, ad Theodosium, in Orientem
fugiens, imperio per Theodosium restitutus est et Maximianum subinde
apud Aquileiam, fratrem vindicans, interfecit.
34012. Interea infestabant Conanum in Armorica Galli et Aquitani cre-
brisque irruptionibus inquietabant.<5.15> Quibus ille viriliter resistens, commis-
sam sibi patriam ab eorum incursionibus protexit. Cumque sibi de omnibus
cessisset victoria, volens commilitonibus suis uxores dare, ut ex eis nasceren-
tur heredes qui terram hereditate possiderent, decrevit ut ex Britannia
345 sortirentur uxores quibus maritarentur. Direxit ergo legatos ad Dionotum,
ducem Cornubiae, qui Karadoco, fratri suo, successerat, et curam huius
negotii amicabiliter ostendit. Erat iste Dionotus totius regni custos, dum
Maximianus aberat et principatum Britanniae sub eo regebat, dum Maxi-
mianus maioribus negotiis || intenderet.E 144 Habebat ipse filiam mirae pul-
chritudinis,350 quam Conanus sibi in uxorem delegerat, cui nomen erat
[[ Print Edition Page No. 99 ]]
Ursula. Dionotus igitur, auditis Conani legationibus,<5.16> paruit libens collec-
tisque per diversas provincias filiabus nobilium numero undecim milia, de
plebanis vero sexaginta milia,H 25r omnes convenire in urbe || Londonia prae-
cepit. Inde per Thamensem fluvium, navibus collocatis, in altum se
dederunt et maria || sulcantes versus terram Armoricanorum navigabant.355
Nec mora, insurgunt venti contrarii in classem illam et in brevi per totum
pelagus dissipaverunt.C 55r Periclitatae sunt ergo quaedam, in maiori parte
submersae; sed quae periculum evaserunt, applicuerunt in barbaras insulas
et ab ignota et nefanda gente sive trucidatae sive carceri sunt mancipatae.
Inciderant siquidem in dirum exercitum Gwanii et Melgae, quorum360
Gwanius rex Hunnorum, Melga Pictorum rex fuerat, qui, mittente Gra-
tiano, maritima Germaniae dira clade vexabant. Hi itaque, obviantes
navigio praedictarum puellarum, rapuerant eas ad se, lascivire cum eis
cupientes. Sed cum abhorrerent puellae eorum immundam dementiam,
quaedam ab eis absque ulla pietate trucidatae sunt, quaedam ad externas365
nationes venumdatae. Deinde, cum didicissent praedicti piratae Britanniae
insulam armato milite fere evacuatam, direxerunt iter ad illam et appli-
cuerunt in Albaniam. Agmine igitur facto, invaserunt regnum quod rege
et defensore carebat, vulgus inerme caedentes. Nam, ut praedictum est,
Maximianus omnem iuventutem validam secum abduxerat et colonos simul,370
qui, si forte affuissent, || hostibus illis resistere potuissent.D 18r Praefati itaque
tyranni, Gwanius et Melga, postquam grassati sunt pro voluntate sua
super vulgus inerme, urbes et munitiones sibi subdentes, totam Britanniam
suo dominio subiugaverunt. Cum igitur haec calamitas Maximiano Romae
nuntiata fuisset, || misit Gratianum municipem cum duabus legionibus in375
Britanniam,C 55v ut auxilium ferret oppressis. Qui venientes, disturbatis hosti-
[[ Print Edition Page No. 100 ]]
bus qui se per totam terram tamquam municipes locaverant, acerrima caede
affectos, in Hiberniam, quotquot evasere periculum, fugaverunt.
13. Interea interfecto Maximiano Romae ab amicis Gratiani et Britoni-
bus380 qui cum eo venerant dissipatis et in parte necatis et in Armoricam, quae
Altera Britannia vocabatur,<6.1> ad suos concives fugientibus, Gratianus municeps
regnum Britanniae adeptus est et tyrannidem non modicam in popu-
lum exercuit,E 145 || donec catervatim se stipantes plebani et irruentes in eum,
interfecerunt ipsum. Quod audientes praedicti hostes, ex Hibernia navi-
gium385 educentes et secum Scotos, Norweienses, Dacos cum magna manu
conducentes, Britanniam a mari usque ad mare ferro ac flammis vastave-
runt. Mittuntur ergo legati Romam cum epistulis ad senatum, lacrimosis
suspiriis postulantes auxilium, voventes se in perpetuum servituros, si ab
hac dira hostium impressione liberarentur. Quibus mox committitur
390 legio, || praeteriti mali non immemor, quae ut advenit in Britanniam, cum
hostibus congressa magnam multitudinem stravit atque reliquos usque in
Albaniam fugere coegit.H 25v Sicque Dei nutu a tam atroci oppressione ex-
empti, vallum cum muro immensum inter Albaniam et Deiram, a mari
usque ad mare,C 56r construxerunt, arcendis hostibus opportunum, indigenis
395 vero magnum || tutamen et defensionem facturum. Erat autem tunc Albania
penitus incursione barbarorum vastata, ita ut, indigenis expulsis,
receptaculum esset omnium perditorum.
14. Romani ergo,<6.2> depulsis hostibus, Romam reverti decreverunt, de-
nuntiantes Britonibus, nequaquam se laboriosis expeditionibus posse ulterius
400 fatigari et ob erraticos latrunculos Romanam iuventutem ac potestatem terra
marique tam frequentibus expeditionibus vexari. Malle potius se toto
tributo fraudari quam tot laboriosis occursionibus subiacere, sed ut potius
ipsi armorum consuetudine ac viriliter dimicando terram, substantiam,
coniuges, liberos et quod his maius est, libertatem vitamque totis viribus
[[ Print Edition Page No. 101 ]]
defenderent. Convocatis itaque in urbe Londonia optimatibus terrae, re-
pedare405 se Romani profitentur et sermo admonitionis Guithelino, Londoni-
ensi metropolitano commissus est, qui ipsos in haec verba adivit: “Cum vos
iussu astantium principum alloqui deberem, magis in fletum prorumpere
cogor quam in excelsum sermonem. Miseret enim me orphanitatis et de-
bilitatis quae vobis accessit, postquam Maximianus regnum illud omni milite410
omnique iuventure spoliavit. Vos autem reliquiae eratis, plebs ad usus
belli ignara, quae ceteris negotiis, ut in terris colendis diversique commercii
machinationibus, intendebat. Cum ergo supervenerunt ab alienis nationi-
bus inimici, velut oves sine pastore errantes,C 56v vos ovilia || vestra deserere
coegerunt, donec Romana potestas vos possessionibus vestris restituit. Eritne415
ergo spes vestra semper in alieno tutamine et non instruetis manus vestras
peltis, ensibus, hastis, in latrones nequaquam vobis fortiores, si segnitia et
torpor abesset? Iam taedet Romanos tam assidui itineris, quo vexantur, ut
pro vobis cum hostibus congrediantur. Prius omne tributum quod solvitis
amittere praeeligunt, quam hoc modo diutius terra marique fatigari. Quid?420
Si tempore militum vestrorum fueratis vulgus, putatis idcirco humanitatem
a vobis diffugere? Nonne homines transverso ordine nascuntur, ita ut ex
rustico generetur miles et ex milite rusticus? Miles ergo de mangone venit
et mango de milite. Cum ergo sitis homines, habetote vos ut homines et
invocate Christum ut audaciam adhibeat et libertatem vestram defendite425
et cetera.”
¶15. Post haec Romani fortia monita formidoloso populo tradunt atque
ut se ab incursione erraticorum hostium tueantur,<6.3> tres turres, in litore quo
navigium piratarum applicare formidabant, struendas decernunt, ut, sicut
praefatus murus in terra ad munitionem erat, ita et turres sibi a mari pro430
munimento fierent. Armorum quoque instruendorum exemplaria a Ro-
manis habuerunt, peltis et pilis suadentes ut se ipsos, coniuges, liberos, opes
et, quod maius his erat, libertatem, vi propria atque armorum defensione ||C57r
[[ Print Edition Page No. 102 ]]
viriliter dimicando tuerentur. Sicque vale dicto Romani, tamquam ultra
435 non reversuri, profecti sunt. Quo audito, Gwanius et Melga navibus, qui-
bus fuerant in Hiberniam vecti, emergentes cum Scotis et Norweiensibus,
Dacis et Pictis, omnem Albaniam murotenus capessunt. Contra hos con-
stituuntur in edito murorum rudes ||E 146 ad pugnam qui leviter prostrati
atque telorum grandine territi, muris deiciuntur et fugam arripiunt. Hostes
440 itaque, deiecto ad solum muro, fugientes persequuntur, persequendo in-
terimunt, quosdam mancipatos carceribus tradunt et fit tanta strages temporibus illis quanta
antea numquam facta fuerat. Sed in hoc immaturae
mortis proficiebat supplicium eis, qui tali funere rapiebantur et fratrum
pignorumque suorum miserandas imminentes poenas cito exitu devitabant.
445 O divinam ob praeterita scelera ultionem! O tot bellicosorum militum per
vesaniam Maximiani absentiam! Qui, si in tanta calamitate adessent, non
supervenisset populus quem non in fugam pellerent. Quod manifestum
fuit, dum manebant: nam et longe posita regna adiciebant potestati suae
et Britanniam cum traquillitate possidebant. Sic est cum regnum tutamini
450 rusticorum deseritur. Quid plura? Relictis civitatibus muroque celso,
iterum civibus fugae, iterum dispersiones desperabiliores solito, iterum ab
hoste insectationes, iterum crudeliores strages accelerant. Et sicut agni
a || lupis,C 57v ita deflenda plebs ab inimicis discerpitur.
16. Igitur rursum nihilominus miserae Britonum reliquiae mittunt Romam 455
epistulas || ad Agitium,D 18v summum Romanae postestatis virum, in hunc
modum:
“Agitio, ter consuli, gemitus Britonum.” Et post pauca querentes adi-
ciunt: “Nos mare ad barbaros, barbari ad mare repellunt. Interea oriuntur
duo genera funerum: aut enim submergimur, aut iugulamur.” Verum
460 Romani, nulla commoti pietate, auxilium ferre recusant, praetendentes ||
eorum saepissime laboriosam in Britanniam expeditionem et praeterea deH 26r
[[ Print Edition Page No. 103 ]]
tributis fraudationem. Legati tristes redeunt atque huiuscemodi repulsam
denuntiant.
17. Inito ergo consilio, transfretavit Gwitelinus, <6.4> Londoniensis metropoli-
tanus in Minorem Britanniam, quae tunc Armorica, sive Litavia dicebatur,465
ut auxilium a fratribus postularet. Regnabat tunc in illa Aldroenus, quar-
tus a Conano, primo duce. Qui, viso tantae reverentiae viro, excepit illum
cum honore causamque adventus sui inquisivit. Cui Guitelinus: “Satis
patet nobilitati tuae et te in fletum movere potest miseria quam nos, con-
britones tui, passi sumus, ex quo Maximianus insulam nostram suis spoliavit470
militibus istudque regnum, quod possides et utinam cum diuturna pace
possideas, ab ipsis inhabitari praecepit. Insurrexerunt etenim in paupercu-
las nostrum reliquias omnes comprovinciales insulae et insulam nostram,
omni copia divitiarum || repletam, evacuaverant,C 58r ita ut universae nationes
totius cibi baculo, excepto venatoriae artis solatio, careant; nec fuit qui475
obviaret, cum nullus potens nullusque bellicosus ex nostris remanserit.
Nam Romani in taedium nostri versi sunt et omnino auxilium abnegave-
runt. Ab omni igitur alia spe repulsi, adivimus misericordiam tuam, te
implorantes ut praesidium adhibeas et debitum tibi regnum a barbarorum
irruptione protegas. Quis etenim alius, te invito, diademate Constantini et480
Maximiani coronari debeat, cum avi atque atavi tui ipso insigniti fuerint?
Para ergo navigium tuum et veni: ecce regnum Britanniae in manus tuas
trado.” Ad haec Aldroenus: “Olim tempus erat quo non negarem insulam
Britanniae recipere, si quis eam largiretur: non enim existimo alteram
patriam fertiliorem fuisse, dum pace et tranquillitate frueretur. At nunc,485
quoniam infortunia accesserunt, vilior facta est et mihi et ceteris principi-
bus odiosa. Super omnia vero mala potestas Romanorum in tantum
nocuit, ita ut nemo stabilem dignitatem infra illam habere queat, quin
iugo servitutis oneratus libertatem amittat. Quis ergo non mallet minus
[[ Print Edition Page No. 104 ]]
490alias cum libertate possidere, quam divitias ipsius sub iugo servitii habere?
Regnum illud, quod nunc potestati meae subditum est, cum honore et
sine obsequio, quod altiori impendam, possideo. Unde istud ceteris
nationibus praeferre elegi, cum illud cum libertate gubernem. Attamen
quoniam ius in insulam avi et atavi mei habuerunt, trado tibi Constantinum,
495 fratrem || meum et duo milia militum, ut, si Deus permiserit, patriam a
barbarica irruptione liberet et sese diademate insigniat: est enim in militia
ceterisque probitatibus audacia praevia strenuus et famosus.C 58v Ampliorem
autem numerum non vacat concedere, cum inquietudo Gallorum cotidie
immineat.” Cum rex finem sermoni dedisset, Gwitelinus gratias regi egit.
500 Congregatis igitur militibus ac navigio iam parato, ingressi sunt mare atque
in Totonesio portu applicuerunt. Nec mora, collecta multitudine senum
ac iuvenum atque florentis aetatis virorum regni,<6.5> cum hostibus congressi,
victoriam per meritum beati viri adepti sunt.
18. Exinde confluxerunt undique Britones dispersi prius et in abditis
505 locorum latitantes, factaque inter se Cilcestriae contione, erexerunt Con-
stantinum in regem et regni diadema capiti suo imposuerunt.<6.4> Tunc erum-
pens Gwintelinus pontifex, qui illum adduxerat, in vocem laetitiae, can-
tando gratulanter ait: “Christus regnat, Christus vincit, Christus imperat.
Ecce quod desideravimus, ecce rex Britanniae desertae, ecce defensor
510 noster, assit modo Christus!” Dimissa itaque contione illa cum exsulta-
tione, dederunt regi suo uxorem ex nobili genere Romanorum ortam,<6.5> quam
ipse Guitelinus archiepiscopus secum educaverat. De qua genuit tres
filios, quorum nomina sunt Constans, Aurelius Ambrosius, Uthyrpendragun.
Constantem primogenitum tradidit ecclesiae Amphibali nutriendum
515 infra Gwintoniam, ubi etiam monasticum sucepit ordinem. Ceteros, vide-
licet
[[ Print Edition Page No. 105 ]]
Aurelium et Uthyrpendragun, || Gwitelino ||E 147; C 59r praesuli nutriendos com-
misit. Cumque decem annis regnasset Constantinus quidam Pictus, qui in
obsequio suo fuerat, accessit ad eum <et> quasi secretum colloquium habi-
turus, in virgulto quodam, semotis omnibus arbitris, cum cultro dolose
interfecit eum.520
19. Defuncto itaque Constantino,<6.6> dissensio facta est inter regni proceres
de duobus fratribus, quis eorum in regem sublimaretur. Erant siquidem
ambo adhuc pueri infra aetatem tanti culminis regendi. Cumque diu con-
tendissent et alii hunc, alii illum acclamarent, accessit vir gnarus quidem,
sed dolosus, Vortigernus, dux Gewisseorum, qui et ipse ad regnum toto525
nisu anhelabat et persuasit optimatibus regni, quatinus Constantem primo-
genitum, qui in monasterio Gwintoniensi degebat, in regem eligerent. Quod
cum quidam propter monasticum ordinem abhorrerent, ipse se ultro ad hoc
opus praesto esse atque iuvenem de monasterio exempturum spopondit.
Re || lictis ergo illis Gwintoniam tendit,H 26v monasterium intrat atque collo-
quium530 regalis iuvenis deposcit. Cumque extra claustrum eductus esset,
verba huiuscemodi auribus illius secreto instillavit: “Ecce pater tuus de-
functus est et fratres tui propter aetatem in regem sublimari nequeunt,
nec alium habemus praeter te de ||D 19r genere tuo quem nobis regem eligamus.
Acquiesce ergo consilio meo et, si possessionem meam augmentare volueris,535
suadebo populo et in affectum convertam sublimandi te in regem et ex hoc
habitu, licet ordo repugnet, mutatis vestibus te abstraham.” Quod cum
audisset Constans, magno exsultans gaudio, quod petebat ||C 59v se libenter exsequi
confessus est et quicquid callebat ipsum velle iure iurando confirmavit.
[[ Print Edition Page No. 106 ]]
540Assumpsit itaque Vortigernus eum, vellent nollent monachi,
atque mutato habitu regiis ornamentis mox indutum, Londonias secum
duxit. Sed tunc temporis, defuncto Gwitelino <archi>episcopo, ecclesia
illa carebat pontifice, nec affuit alter qui eum inungere et coronam im-
ponere praesumeret, quia ex monasterio transferebatur. Arripiens igitur
545 ipse Vortigernus propter necessitatem instantem coronam, capiti ipsius
manibus propriis imposuit.
<6.7>20. Sublimatus itaque Constans totam curam regni Vortigerno commisit,
necnon et semetipsum consilio et moderationi eiusdem tradidit. Elapso
autem tempore, cum totas regni habenas ipse Vortigernus pro voto mode-
raretur,550 coepit apud se deliberare et intenta mente excogitare, qualiter
quod desiderabat de regno compleret.E 148 Vide || bat namque congruum tempus
adesse quo id ad effectum duceret, cum ei totius regni dominium cessisset
et regis Constantis fatuitas pateret universis. Quippe in claustro enutritus
nullam dispensationis curam vel providentiam regni gerere callebat. Aliud
555 namque regularium more didicerat, omnia Vortigerno tantum committebat.
Duo autem fratres illius tamquam in cunis adhuc nutriebantur. Prae-
terea regni proceres, maiores natu, mortibus diversis omnes fere obierant
et erat terra omni consilio destituta nisi quantum in ipso erat, qui astutus
et sapiens magnique erat consilii: ceteri omnes pueri et iuvenes erant. Haec
560 itaque || in animo volvens, excogitavit fraudem pravi consilii, quo ingenio
tectius atque callidius Constantem monachum deponeret,C 60r ut in locum
ipsius erumperet. Quod tamen differre praeelegit, donec prius diversas
nationes potestati et familiaritati <suae> submisisset. Tandem accessit ad
regem Constantem dolenti similis, dicens: “Moveor propter te, carissime
[[ Print Edition Page No. 107 ]]
domine, quia regnum tuum inquietare affectant collaterales insulani et565
maxime Norweienses et Daci. Rumor etenim et fama late vagans innotuit
terram hanc carere viris, et senioribus morte deletis, et te ipsum nihilominus
iuvenem cum fratribus tuis puerili inniti consilio; quam ob rem te provida
uti oportet deliberatione, quatinus ab imminentibus hostibus, antequam
quod moliuntur incipiant, praemonitus eripiaris et regnum in pace et570
tranquillitate perseveret.” Cui Constans: “Nonne omnia dispositioni tuae
commisi? Fac ergo quaecumque ad salutem meam et regni pacem noveris
utilia fore.” Ad haec Vortigernus: “Si in manum meam commiseris muni-
tiones terrae, ||H 27r urbes et castra et cetera quibus regnum ab incursione
hostium tueatur, thesauros quoque, quibus milites et viri bellicosi per575
universas terrae regiones disponantur, non vereor te corroborari consilio
ut facile caveas hostium circumvenientium temeritatem.” Respondit rex:
“Sicut tibi omnem curam regni commisi, ita fac, ad libitum tuum, omnia
quae dixisti.” Cui Vortigernus: “Dictum est mihi Pictos velle ducere
Dacos et Norweienses super nos, ut inquietudinem maximam inferant.”580
“Oportet ergo te,” ait ille, ||C 60v “aliquos ex Pictis tecum in familia habere et
curiam tuam talibus munire custodibus, qui mediatores inter te et hostes
exsistant et eorum machinationes explorent, quo tutius et in domo et in
curia esse possis.” Hoc dicens misit ocius nuntios in Scotiam, invitans
Pictos ad regis praesidium; veneruntque centum milites Picti et honorabat585
eos Vortigernus super omnes regis familiae tirones et donariis || ditabat,
D 19v cibis et potibus, quibus gens illa nimis indulgebat, usque ad crapulam et ebrietatem
replebat, unde Vortigernum pro rege magis habebant quam
ipsum Constantem. Inebriati ergo per vicos et plateas, tamquam fanatici
cla || mabant: “Dignus est Vortigernus imperio,E 149 dignus est Britanniae scep-
590 tro,
[[ Print Edition Page No. 108 ]]
Constans vero indignus.” Sub his autem favoribus diu latere non
potuit versuti viri ac dolosi animus, utpote qui ad argumenta suae nequi-
tiae haec omnia praeparabat. Quadam ergo die, dum inebriati ex more
fuissent Picti, accessit Vortigernus subtristis ad eos, simulans se e regno
595 Britanniae velle recedere, ut ampliores adquireret possessiones, ut et sibi
et suis possent stipendia sufficere. Neque id tantillum quod possidebat
quinquaginta militibus, ut unusquisque modicum quid acciperet, satis esse
dicebat. Sic loquens, Pictos ebriosos ad scelus animavit et se ad hospitium
suum contulit, illos in aula regia potantes dimittens. Illi vero ad invicem
600 murmurantes quod talem tamque honoratum virum tamque munificum
amitterent,C 61r arbitrantes verum esse quod ille falso ac || simulato ore pro-
tulerat, dixerunt furore repleti: “Utquid monachum istum vivere permit-
timus? Utquid non interficimus eum, ut Vortigernus regno potiatur?
Dignus namque est imperio et regni honore, dignus etiam omni dignitate
605 qui nos ditare non cessat.” Irruentes ergo in thalamum, impetum fece-
runt in Constantem et,<6.8> amputato eius capite, coram Vortigerno detulerunt.
Quod cum vidisset, in fletum, quasi contristatus, erupit; numquam tamen
prius maiori gaudio mentaliter fluctuaverat. Vocatis igitur civibus Londoniae
civitatis, — nam id in ea contigerat, — iussit omnes proditores alli-
gari610 atque teneri et ad ultimum decollari, qui tantum scelus perpetraverant.
Vindicta itaque de Pictis peracta, fuerunt in populo qui aestimarent, etsi
proloqui non auderent, proditionem illam et regis interfectionem per
Vortigernum machinatam fuisse, Pictos siquidem nullatenus nisi assensu
illius tale facinus ausos fuisse committere. Fueruntque qui a tali crimine
615 verbis ipsum contradicentibus purgarent. Re tandem in ambiguo relicta,
nutri || tores duorum fratrum,H 27v assumentes eos, fugerunt in Minorem Bri-
tanniam, timentes ne idem contingeret eis quod primogenito factum
[[ Print Edition Page No. 109 ]]
fuerat. Ibique rex Budicius eos cum honore quo decebat excepit et summa
diligentia educavit.
21. At Vortigernus, diadema regni capiti suo imponens, duabus cotidie620
angustiis vehementer angebatur, videlicet reatus sui conscientia atque
Pictorum,<6.9> mortem suorum vindicare volentium, infesta contumacia. De-
trimentum suae gentis non ||C 61v modicum et totius regni inquietationem sus-
tinens, ||E 150 accedebat quoque ad cumulum doloris sui interminatio duorum
fratrum Constantis, quorum fama, adventare eos in proximo super se,
faventibus illis terrae optimatibus, divulgabatur.
1. Interea applicuerunt tres ciulae, quas naves longas dicimus,<6.10> in parti-
bus Cantiae, plenae armatis militibus, quorum duces Horsus et Hengistus
dicebantur. Erat tunc temporis Vortigernus Doroberniae, quae nunc Cantuaria
dicitur. Cui cum nuntiatum esset viros ignotae linguae magnaeque
staturae in longis navibus advenisse, missis nuntiis, ad se venire cum pace5
fecit. Mox ut adducti sunt, vertit oculos in duos praefatos germanos: nam
ipsi prae ceteris statura et decore eminebant. Intuitusque eos ac ceteros
consodales ait: “Quae patria, iuvenes, vobis materna est aut quae causa
vos huc in regnum nostrum appulit? Edicite!” Cui Hengistus, ut erat
prae ceteris amplioris et maturioris aetatis persona, qui et sapientia ceteris10
praepollebat, in haec verba pro omnibus respondit: “Rex, virorum nobilis-
sime, Saxonica tellus, quae una est ex regionibus Germaniae, nos editos
[[ Print Edition Page No. 110 ]]
appulit huc. Causam itineris nostri et profectionis de terra nostra, si placet
audire,D 20r in pacis || securitate disseremus.” Concessa igitur a rege cum pace
15 loquendi facultate, sic orsus est: “Mos et consuetudo patriae nostrae est,
bone rex, ut, cum abundantia virorum excreverit, conveniant principes
terrae et totius regni iuventutem, in annos quindecim aut eo amplius excretam,
C 62r coram se venire compellunt || positaque sorte, potiores atque for-
tiores, in externas regiones tamquam exilio relegatos, dirigunt, ut patria
20 ipsa a multitudine superflua vacuetur. Est enim terra nostra fecundior
hominum procreandorum ubertate quam ceterorum animalium, licet ipsa
quoque ferarum abundantia atque divitiarum copia in suo genere nequaquam
fraudetur. Sic itaque a patria sorte praefata deiecti sumus, non ob
aliud. Nos quoque duos germanos, quorum ego Hengistus, iste Horsus
25 nuncupamur, oboedientes decretis ab aevo sancitis, mare ingressi, o rex,
ceterorum nobilissime, istis in oris, Mercurio duce, advecti sumus.” Audito
igitur nomine Mercurii, interrogavit rex qua religione colerent Deum.
Cui Hengistus: “Deos patrios, Iovem, Saturnum, Mercurium atque ceteros
quos coluerunt patres nostri veneramur atque colimus, maxime Mer-
curium,30 quem Woden lingua nostra appellamus. Huic maiores nostri
quartam feriam dicaverunt, quae usque in hodiernum diem lingua nostra
nomen Wodenesdei de nomine ipsius sortita est.H 28r Post hunc colimus deam
|| inter ceteras potentissimam, nomine Fream, cui etiam dicaverunt sextam
feriam,E 151 quam || de nomine ipsius Fridei appellamus.” “De religione vestra,
35 quae potius irreligio dici potest,” ait Vortigernus, “vehementer doleo.
De adventu autem vestro non modicum laetor, si moram nobiscum placuerit
vobis per temporis spatium agere. Sive enim Deus, sive fortuna vos huc
appulerit, congruo tempore necessitati nostrae auxilium ferre potestis.
[[ Print Edition Page No. 111 ]]
Infestant enim nos quidam latrunculi, inimici nostri, undique,C 62v quos || vestra
ope longius abigere a terra nostra et in speluncas terrae suae nequissime40
agitare optarem aut omnino, si fieri posset, exterminare. Unde vos, quot-
quot venistis, in regno meo honorifice retinebo et diversis muneribus et
agris ditabo.” Paruerunt barbari et, foedere firmato, curiam repleverunt
proceribus et validis viris et ad bellandum strenue edoctis, stipendia ac-
cepturi pro consuetudine legis suae.45
2. Nec mora, emergentes ex Albania Picti exercitum grandem valde in
fines Britannorum et ultra eduxerunt magnamque partem terrae vasta-
verunt. Contra quos Vortigernus Saxones barbaros cum exercitu suorum
educens, trans Humbrum obvius venit illis et congressus magnam stra-
gem ex eis faciens in fugam eos coegit. Sed quia hostes consueverant prioribus 50
bellis esse superiores, duriter resistendo multos Britonum, plures
suorum vulneratos ac telis confossos amiserunt. Rex ergo,<6.11> per Saxones
victoria potitus, donaria sua ampliavit eis atque Hengisto dedit agros et
mansiones plurimas in Lindeseia regione, quibus se et suos commilitones
sustentaret. Cumque Hengistus, ut erat vir doctus atque astutus, se neces-
sarium55 Vortigerno regi sentiret et eius amicitiam atque benivolentiam pro-
virtute ac probitate sua erga se pronam aspiceret, fidenter quadam die
accessit ad eum in iocunditate regia dicens: “Domine mi, rex patriae, si
placet, <sine> me ad te pauca proloqui de statu regni atque tuorum fideli-
tate: comperi enim, ex quo tibi adhaesi, || quia undique inquietant te inimici60
tui;C 63r pauci sunt ex tuis qui te perfecte diligant et honorem tuum defendant.
Omnes fere tibi malum interminant, dicentes, nescio quos fratres, heredes
regni iustiores te, in proximo ascituros de Armorico tractu, ut te deponant
et illos promoveant. Nunc igitur, si tibi <bonum> videbitur consilium ut
de gente nostra invitemus aliquos ad tuendam patriam ab hostium incur-
sione65
[[ Print Edition Page No. 112 ]]
et tuorum proditione, D 20v palam manifestare ne dubites, ut || numerus
nostrorum augeatur in tuam fidelitatem et terreantur externi et privati
hostes,E 152 cum te ac regnum tuum || cinxerit ac protexerit fortissimorum
virorum robur.” Ad haec Vortigernus: “Mitte, ut dixisti, ad terram tuam
70 et invita quos volueris, tantum ut fideles vos in mea dilectione inveniam
et pete ||H 28v a me quod volueris: nullam patieris repulsam.” Qui audiens regem
erga se benivolum, inclinato capite, gratias multimodas de benivolentia
egit et adiecit: “Ditasti,” inquit, “me largis mansionibus et agris, sed cum
desit civitas aut munimentum in quo me meosque in necessitate recipiam
75, securus non sum de vita aut de possessione. Verum, nondum ditasti me
honore quo decuerat, cum duces me progenuerint. Danda enim essent
oppida sive civitates, ut dignior inter proceres regni tui censerer. Dignitas
namque consulis sive principis adhibenda esset ex utroque genere edito.”
Cui Vortigernus: “Prohibitus sum huiusmodi dona largiri, quia alienigenae
80 estis et pagani, nec adhuc mores vestros et consuetudines agnosco, ut vos ||
concivibus meis parificem.” Cui Hengistus:C 63v “Concedat ergo dominus meus
rex servo suo fideli Hengisto, quantum corrigia una possit ambire terrae
in aliqua mansionum mearum, ut ibi aedificem domum cum propugnaculis
ad defensionem meam, si contigerit me ab hostibus circumveniri; et ego
85 interim mittam pro uxore et liberis, parentibus et amicis, ut securior de
nobis, quicquid commiserim exsistam.” Motus itaque rex, petitioni eius
acquievit. Nec mora, missa in Germaniam Hengistus legatione, coepit
corium tauri in unam redigere corrigiam nactusque saxosum locum, aptum
ad munimentum, quem magna elegerat cautela, circuivit cum corrigia et
[[ Print Edition Page No. 113 ]]
infra spatium metatum castrum aedificavit, quod aedificatum traxit nomen 90
ex corrigia, saxonice Thagcestre, vel Dwanccastre, britannice vero Kaerygarrei,
quod Latino verbo Castrum Corrigiae sonat.
3. Interea, reversi e Germania nuntii,<6.12> adduxerunt duodeviginti naves
electis militibus plenas. Inter quos adducta fuerat filia Hengisti, vocabulo
Ronwen, pulchra facie ac venusto corpore. Patrato igitur Hengistus aedi-
95 ficio suo, invitavit ad prandium regem, ut et domum novam et novos
milites videret. Qui non distulit venire privatim et absque multitudine ut
delectaretur in fideli suo Hengisto. Ut autem descendit rex, laudavit opus
gnaviter et quasi subito aedificatum ac milites e Germania invitatos secum
retinuit. Postquam regiis epulis refecti sunt, || egressa est puella de thalamo,100
filia Hengisti, aureum vas vino plenum manu ferens accedensque propius
regi,C 64r flexis genibus lingua Saxonica ait: “Washail Lauert King.” At ille,
mox visa puella, miratus faciem decoram cum venusto corpore, incaluit
interrogavitque interpretem suum quid puella sermone suo dixerat et quid
eodem sermone respondere deberet. Cui interpres ait: “Vocavit te domi-
105 num regem et vocabulo salutationis honoravit. Quod autem ei respondere
debes illud est “Drinchail.” Respondens igitur Vortigernus “Drinchail,”
E 153 || iussit puellam potare recepitque scyphum de manu eius et ex more Saxonico
osculatus est eam et potavit. Ab illo ergo die usque in hodiernum diem
remansit consuetudo illa in Britannia inter convivantes et potantes ut per110
“Washail” et “Drinchail” se invicem salutarent. Rex autem multo ||H 29r divers
[[ Print Edition Page No. 114 ]]
generis potu inebriatus, instigante Sathana, puellam adamavit et ut sibi
daretur a patre postulavit, licet esset gentilis et non Christiana.
4. Hengistus autem, cognita regis levitate, consuluit Horsum, fratrem
115 suum, ceterosque maiores natu de gente sua, qui omnes pariter in unum
consenserunt, videlicet ut fieret regis petitio et peteret ille Cantiae pro-
vinciam in dotem dari puellae.D 21r Nec || mora, data est puella Vortigerno et
Cantia Hengisto, nesciente Gorangono comite, qui in eadem provincia
regnabat. Nupsit itaque rex eadem nocte paganae puellae, nil verescens
120 de sua Christianitate; quae cum placuisset ei, coepit eam quasi reginam ||
habere ac diligere.C 64v Unde iram et inimicitiam procerum suorum et filiorum
brevi temporis spatio incurrit. Genuerat namque antea filios tres, de uxore
priore,<6.13> quorum nomina erant Vortinerius, Karigern, Paschent. Hengistus
autem accedens ad regem, ait: “Ego sum quasi pater tuus et consiliarius
125 tuus esse debeo. Noli praeterire consilium meum et omnes inimicos tuos
virtute gentis meae superabis. Invitemus adhuc, si placet, Octam, filium
meum e Germania, cum fratruele suo Ebissa: bellatores enim viri sunt et
expugnabunt nobiscum omnes inimicos tuos maris et terrae. Da eis regiones
a Pictis vastatas, quae sunt iuxta murum inter Deiram et Scotiam. Ibi enim
130 locati impetum adventantium barbarorum viriliter sustinebunt et sic in
pace citra Humbrum remanebis. ”
¶5. Paruit itaque Vortigernus iussitque invitare quoscumque sciret ad
munimentum militiae et augmentum valere sibi. Missis itaque ilico legatis,
venerunt Octa et Ebissa et Kardich cum trecentis navibus armatorum viro-
rum,135 quos omnes suscepit rex benigne magnisque ditavit muneribus. Post
[[ Print Edition Page No. 115 ]]
hos autem alii atque alii per invitationem Hengisti venerunt et paulatim to-
tam terram repleverunt. Quod cum vidissent Britones, timentes proditionem
dixerunt regi nimium se indulgere et credere Saxonibus paganis in tantum
ut iam fere totam terram cooperirent mixti cum Christianis; rogaveruntque
ut ipsos e finibus regni sui expelleret, quia non decebat paganos communi-
care140 Christianis nec intromitti, quia lex Christiana hoc prohibebat, nec mutua
subire connubia, || quod et ipsi ad invicem iam fecerunt.C 65r Unde non erat
iam facile dinoscere qui forent pagani, qui Christiani. Insuper tanta mul-
titudo emerserat ut omnibus essent terrori. Dissuadebant ergo et adiudicabant
|| neminem illorum amplius suscipere, sed et de his qui supervenerant145
aliquos emittere, ne proditione aliqua cives supergrederentur.E 154 At Vortigernus,
quia diligebat uxorem suam, filiam Hengisti, diligebat et gentem
suam et consiliis eorum acquiescere renuit. Videntes itaque Britones se
apud regem esse despectui et consilia eorum fore derisui, omnes unanimiter
adversus illum insurrexerunt et statim convenientes Londoniae, Vortinerium 150
filium suum, erexerunt in regem. || Qui mox,H 29v congregato exercitu non
modico, in Saxones barbaros atque paganos aciem tendit et quater cum eis,
patre adhaerente, bella gessit atque devicit. Primum proelium fuit super
fluvium Derwend; secundum super vadum Episford, ubi simul congressi
Horsus et Catigernus, alter filius Vortigerni, congressuque facto, ambo155
corruerunt, alterutrum se letaliter vulneraverunt. Tertium bellum super
litus maris Cantiae, iuxta naves ipsorum Saxonum. Diffugientes itaque ab
Albania per longum Britanniae usque illuc contriti proeliis et afflicti im-
petum Britonum sustinere non valentes, naves ingressi sunt et insulam
Thanet pro refugio adierunt. At Britones nihilominus insequentes navali160
cotidie illos proelio infestabant et undique telis ac sagittis circumvenie-
bant. Cumque diutius talem insultum sustinere nequirent, coartati undique
et fame iam || afflicti, miserunt Vortigernum regem suum,C 65v qui in omni-
bus
[[ Print Edition Page No. 116 ]]
bellis illis affuerat socius, ad filium suum Vortinerium, petentes licen-
tiam165 abeundi absque detrimento sui. Et dum colloquium inde Britones
cum Vortigerno haberent, Saxones elapsi ingressique ciulas suas, maria
sulcare remis et vento coeperunt relictisque mulieribus suis et liberis
GermaniamD 21v || redierunt.
6.<6.14> Victoria itaque potiti Britones cum rege suo Vortinerio possessiones
170 concivibus suis ereptas reddere primo non distulerunt. Deinde iubente et
annuente sancto Germano Antissiodorensi episcopo,<6.13> ecclesias Christi diru-
tas renovare et fidem Christi in quibusdam locis corruptam restaurare non
destiterunt, donec ad perfectum reconciliati fuerunt. Ad confirmandam
enim fidem quae per haeresim, primum Arianam et Pelagianam, deinde per
175 istos gentiles Saxones in Britannia corrupta erat, venerat sanctus Germanus,
cum Lupo, Trecacensi episcopo, missi a papa Romano, ut verbo prae-
dicationis et luce evangelii gens quae errorum tenebris et ignorantia a statu
fidei susceptae deciderat, iterum eorum admonitionibus, Deo per omnia
cooperante, corroboraretur et Ecclesiae Catholicae redderetur. Multa autem
180 per eos Deus fecit miracula in regno Britanniae, quae Gildas in tractatu
suo luculenter exposuit.
7.E 155 Postquam ergo || restituta est fides Christi per totum regnum Britan-
niae ad integrum hostesque deleti qui et fidem et populum impugnabant,
<6.14> invidia diaboli Ronwen,C 66r novercam Vortinerii ad hoc nefas || instigavit ut
185 neci ipsius immineret. Accitis igitur universis veneficiis suis, dedit per
quendam familiarem suum venenum potare, quem innumerabilibus donariis
corruperat. Quod cum hausisset inclitus bellator ille Vortinerius, subita
infirmitate gravatus est ita ut nullam spem vivendi haberet. Convocans ergo
[[ Print Edition Page No. 117 ]]
milites et bellatores per quos vicerat, indicata morte, distribuit aurum et
argentum eis et quicquid ab atavis in thesauris suis antea congestum fuerat,190
exhortans ut pro patria pugnantes eam ab hostili irruptione tuerentur. Praecepit quoque
pyramidem in litore maris a parte Germaniae || strui in qua,
H 30r collocato eius corpore, terrori esset Saxonibus et universis barbaris. Dicebat
enim neminem illorum audere propius accedere, si etiam bustum ipsius
aspiceret. O maximam viri audaciam, qui eis, quibus vivens terrori fuerat,195
post obitum etiam ut timerent optabat. At ubi defunctus est, postposita
pyramide, in urbe Trinovantum illum sepelierunt.<6.15> Vortigernus postea in
regem restitutus, precibus coniugis suae misit in Germaniam pro Hengisto,
ut iterum in Britanniam rediret, sed privatim et cum paucis, ne iterum
discordia inter se et Britones oriretur.200
8. Hengistus ergo, audito obitu Vortinerii, laetus efficitur et parato
navigio cum trecentis milibus armatorum sulcavit maria usque in Britan-
niam. Sed cum tantae multitudinis exercitus Vortigerno et principibus
regni nuntiatus esset, expavit rex et ceteri indignati sunt ||C 66v initoque con-
silio, memores admonitionis Vortinerii, constituerunt proeliari tamquam205
cum hostibus et a litoribus expellere antequam terram occuparent. Quod
cum Hengisto a filia per internuntios nuntiatum esset, excogitavit malignum
apud se consilium illudque per complices suos, sceleris sui conscios, trac-
tare coepit, videlicet ut regem et gentem suam sub specie pacis adoriretur
prodere. Misit itaque legatos ad regem iussitque nuntiare, quod non con-
duxerat210 tantam multitudinem virorum ut vel secum in regno remaneret,
vel violentiam aliquam cum eis patriae ingereret: eratque causa cur eam
conduxisset quia existimabat Vortinerium vivere, cui per eos affectabat
resistere si illum expugnare incepisset. Quoniam autem non haesitabat
ipsum tunc esse defunctum, promittebat quod se et suum populum dispositioni 215
[[ Print Edition Page No. 118 ]]
regis et optimatum regni committeret, quatinus de tanto numero
Saxonum suorum quot vellent secum remanere, quot in Germaniam redire
sub obtentu pacis decernerent. Pacem enim quaerebat et cum pace et
tranquillitate in regno Britanniae, in quo plurimum ante laboraverat cum
220 ipsis, degere toto corde suo affectabat. Et si id Vortigerno placuisset, tunc
petebat ipse ut diem et locum nominasset Vortigernus, quo pariter con-
venirent et omnia ex voluntate sua disposuissent. Quod cum per nuntios
regi suisque manifestasset, placuit eis optio huiuscemodi, nihil verentes
de proditione Saxonum, quia et invitus rex sineret Hengistum abire. Pos-
tremo225 iussit et cives et Saxones Kalendis Maii, quae iam instare incipiebant,
in pago Ambrii convenire, ut ibidem praedicta statuerentur.
9. Die igitur statuta mandavit rex Hengisto per legatos ut cum paucis
adveniret.C 67r Interea Hengistus, || nova proditione usus, praecepit commilitonibus
suis quos ad illud facinus ex omni multitudine elegerat ut unus-
quisque230 cultrum ex utraque parte incidentem infra caligas in vaginis
reconderet, ut, cum ventum foret ad colloquium, dato a se signo hoc pro-
ditionis “Nimeth ||D 22r or sexes,” statim extractis cultris universos occuparent
inermes et interficerent.E 156 Nec || mora, die praestituta, quae fuit Kalendis
Maii, iuxta coenobium Ambrii convenerunt Saxones et Britones, sicut
235 condictum fuerat, sine armis pacem constituere. Ut autem horam prodi-
tioni suae aptam nactus fuisset Hengistus, vociferatus est lingua sua:
“Nimeth or sexes.” Ipse autem regem per chlamydem arripiens tenuit,
donec in alios scelus perficeretur inceptum. Extractis ilico cultris, sicut
[[ Print Edition Page No. 119 ]]
praemoniti fuerant, universos fere principes, nihil tale metuentes, iugu-
laverunt, circiter quadringentos sexaginta, omnes barones et consules, quorum
240 corpora beatus Eldadus postea sepelivit atque Christiano more huma-
vit <non> longe a Karadouc, quae nunc Salesburia dicitur, in cimiterio
quodam iuxta coenobium Ambrii abbatis, qui olim fundator ipsius exstiterat.
Omnes enim sine armis advenerant, nec aliud nisi de pace tractanda ex-
istimabant. Unde ceteri, qui propter proditionem accesserant, ipsos in-
245 ermes, nihil tale praemeditatos, leviter interficere potuerunt. Non impune
tamen hoc egerunt pagani,H 30v quia multi eorum perempti fuerunt, dum neci
ceterorum imminerent. Dum enim fieret quasi de ovibus haec caedes,C 67v
Britones qui evadere || potuerunt periculum aut fugiendo aut lapides in
hostes mittendo aut palis et || fustibus <sese> defendendo, plures interemerunt. 250
10. Eldol autem, consul Claudiocestriae,<6.16> sustulit palum quo fortiter se
defendit et sic defensioni vacavit et multos per palum, confractis cervici-
bus, bracchiis, scapulis aut cruribus, ad Tartara legavit, nec prius destit-
it, donec septuaginta ex illis palo suo interfecit. Cum autem tantae multitudini255
resistere, sociis iugulatis, nequivisset, divertit sese ab eis equumque velocem
ascendens, civitatem suam quam citius potuit adiit. Peracto itaque scelere
voluerunt regem ipsum interficere et mortem comminantes vinxerunt eum
fortiter loris postulaveruntque sibi civitates et castra munitionesque regni
omnes tradi, si mortis periculum evadere vellet. Cumque id iure iurando260
confirmasset, solventes eum a vinculis urbem Trinovantum primitus
adeuntes susceperunt, deinde Eboracum et Lincoliam necnon et Wintoniam
civitatem, quasque provincias devastando. Invadebant undique cives
[[ Print Edition Page No. 120 ]]
quemadmodum lupi oves, quas pastores deseruerunt. Ut ergo ab eis
265 evadere potuit Vortigernus, secessit in partes Kambriae, ignorans quid
sibi agendum foret contra nefandam gentem.<6.17>, Vocatis denique magis suis,
consuluit quid faceret. Dixerunt omnes pariter ut aedificaret sibi turrim
fortissimam quae foret sibi munimentum contra hostes nefandos, qui dolo
regnum sibi surripuerunt. Peragratis igitur quibuscumque locis ut in con-
gruo270 loco turrim statueret, venit tandem ad montem Eryri, ubi coadunatis
caementariis et || artificibus diversis,C 68r coepit fundamenta turris iacere. Et
cum ponerentur lapides in fundamento cum caemento, quicquid in die
ponebatur in nocte absorbebatur a tellure, ita ut nescirent quare suum
opus evanesceret. Cumque id Vortigernus comperisset, consuluit iterum
275 magos ut rei causam indicarent. Qui dixerunt ut iuvenem sine patre quaereret
quaesitumque interficeret ut sanguine ipsius caementum et lapides
aspergerentur. Quod profecto asserebant certissimum experimentum ut
fundamentum staret. Nec mora, mittuntur legati per universas provincias
et specialiter per provinciam Demetiae quaerere talem || hominem.E 157 Qui
280 cum in urbem quae Kaermirdin nunc dicitur venissent, invenerunt pueros
et iuvenes utriusque sexus ante portam civitatis ludentes, accesseruntque
ad ludum ut aspicerent cum ceteris explorantes quod quaerebant.
11. Interea lis oritur inter duos iuvenes, quorum unus Merlinus dicebatur,
alter Dinabutius. Certantibus ergo illis dixit Dinabutius ad Mer-
linum:285 “Quid mecum, fatue, contendis? Non est aequa nobis nativitatis
prosapia: ego enim ex regibus originem duxi, tu autem ignoras quis tibi
pater sit.” Audientes itaque legati, exploratores Vortigerni, iuvenes in
hunc modum decertantes, intuentes in Merlinum quaesierunt a circumstanti-
bus
[[ Print Edition Page No. 121 ]]
quis esset et unde oriundus.D 22v Responderunt dicentes quia nesciretur quis
ei pater esset, sed mater quae eum genuerat, filia regis Demetiae, in ecclesia ||290
sancti Petri mo || nialis, adhuc in eadem urbe viveret. Festinantes igitur
venerunt ad urbis ||C 68v praefectum praeceperuntque ex parte regis ut Merlinus
cum matre sua ad regem mitteretur.<6.18> H 31r Praefectus ilico complevit iussum
regis mittens Merlinum matremque eius ad eum. Cumque in praesentia
eius adducti fuissent, excepit illos rex et diligenter coepit a matre perquirere295
de quo viro iuvenem concepisset. Cui illa ait: “Vivit anima tua, rex, et
vivit anima mea, quia neminem agnovi qui illum in me generaverit. Unum
autem scio, quia cum essem in thalamo parentum puella, apparuit mihi
quidam in specie